نامه احمد طالبینژاد به خسرو سینایی
این هفته دو فیلم كوتاه «قصه كوتاهی چند هزار ساله» و «گواهان تاریخ» به كارگردانی خسرو سینایی ساعت 18 تا 20 در سینمای «آزادی» به نمایش عمومی دارد، به8 همین بهانه احمد طالبینژاد،نامهای به خسرو سینایی نوشته و در روزنامه شرق دیروز منتشر کرده است.
سلام آقاي سينايي. حال شما چطور است؟ كم پيداييد. لابد شما هم مثل بنده خانه نشيني را بر نان به نرخ روز خوردن ترجيح ميدهيد؟ ولي باور كنيد بنده دلم برايتان حسابي تنگ شده است. معقول پيشترها سالي چند بار در محافل سينمايي شما را ميديديم و در جريان كارهاي تازهتان قرار ميگرفتيم اما اين روزها نه تنها شما را نميبينم، بلكه در رسانهها هم خبري ازتان نيست. لابد دوستان جوان رسانهاي فكر ميكنند دوران نسل شما گذشته و حرف تازهاي براي امروزيها نداريد.
خب حق هم دارند. آخر كي و كجا درباره نقش شما و برخي ديگر از همنسلانتان حرفي زده يا نوشته شده كه جوانان امروزي شما را به جا بياورند؟ از كجا بايد بدانند كه شما دو فيلم سينمايي غيرمتعارف و غيرسفارشي در باره حوادث انقلاب ساختهايد؟ «زنده باد و هيولاي درون» را ميگويم كه در جو پرالتهاب سالهاي نخست انقلاب، به اندازه كافي قدر نديدند.
«هيولاي درون»هنوز هم به لحاظ مضموني فيلم ارزشمندي است. چون از تبديل شدن انسان به هيولا در برخي حرفهها حرف ميزند. اين نسل بايد بداند كه شما تني چند از بهترين بازيگران را به سينما معرفي كردهايد. مهدي هاشمي در «زنده باد»، شهلا ميربختيار و زنده ياد اسماعيل محمدي در«هيولايدرون»، مهدي احمدي در«در كوچههاي عشق»، حميد فرخ نژاد در«عروس آتش» و... كجا به آنها گفته شده كه سينماي مستند ايران، بسيار مديون شما به ويژه همنسلانتان است. شما اين نوع فيلم را در دوراني كه مستند فقط كاربرد رسانهاي داشت و توقع ديگري از آن نميرفت، به يك مقوله هنري تبديل كرديد.
يادم هست در سال اول دانشجوييام مستند«حاج مصور الملكي» شما را ديدم و متوجه شدم كه ميشود در مستند هم تخيل به كار بست. جايي كه نقاش پير با دست و پاي لرزان در پارك قدم ميزند و تخيلاتش در مقابل چشمانش جان ميگيرند. آنجا بود كه فهميدم در مستند هم ميشود تخيل به كار برد. البته پيش از اين در برخي آثار مستند تجربهگرا شاهد در هم آميزي واقعيت و خيال بودهايم.
از جمله مستند فرمگراي«بامداد جدي» ساخته احمد فاروقي قاجار اما آن فيلم اساسا فرم گرا بود در حالي كه«حاج مصور الملكي»، مستندي بيوگرافيك است و لحن و زبان سادهاي دارد. بعدها كه بيشتر با آثار شما آشنا شدم، متوجه شدم كه شما فرم را از دل موضوعهايي كه انتخاب ميكنيد، در ميآوريد. مثل كاري كه در مستند درخشان، در معرفي ژازه طباطبايي با تنديسهاي فلزي اين هنرمند كردهايد. پرداخت هنرمندانه شما از آن موضوع، خود فيلم را هم به يك اثر مستقل هنري تبدل كرده. همان زبان شاعرانه تان كه در دو فيلم«سردي آهن» كه درباره محمد نصيري قهرمان وزنهبرداري ايران و«آوايي كه عتيقه ميشود» كه درباره زوال كار لحافدوزان دورهگرد ساختهايد به كار بردهايد. اين كاري است كه بعدها در«گيزلا» و در «كوچه پاييز» هم به شكل كامل شدهتري انجامش دادهايد. آقاي سينايي باور كنيد وقتي به حجم آثار مستند و نيمهمستند شما فكر ميكنم، ميبينم بهترين سالهاي عمرتان را صرف سينماي مستند اين ديار كردهايد ولي به اندازه برخي نوآمدگان از مواهب مادي اين همه تلاش براي فرهنگ اين سرزمين برخوردار نشدهايد، با خود ميگويم چه پوست كلفتي دارد اين آقاي سينايي؟
مگر ميشود در شرايطي كه همه چهار نعل دارند به سوي كسب در آمد و شهرت ميتازند، انسان فرهيختهاي مثل شما، همچنان از منظر آرمان هنري به سينما فكر كند؟ ميدانم كه شما براي اينكه تن به ساختن هر فيلمي ندهيد، مشكلات ماديتان را با توليد فيلمهاي صنعتي بر طرف ميكنيد اما در آن عرصه هم مهر و امضاي خود را بر پاي ساختههايتان حك ميكنيد. چون حتما به آنچه ميسازيد، اعتقاد داريد.
در بين آثار سفارشيتان من چند تايي را ديدهام. از جمله«آخرين حلقه زنجير» كه درباره صنعت بستهبندي است و اين صنعت مهجور را به شكل بسيار جذابي معرفي ميكند. از بين چند اثري هم كه براي فولاد مباركه ساختهايد، «به كوه مهربان بينديش» به نظرم فيلم جذابي است كه فارغ از موضوع هم، خود يك اثر مستقل سينمايي است اما كمتر كسي از اين همه تلاش شما با خبر است.
حتي من كه شما را ميشناسم و دوستتان دارم، از آخرين تلاشهايتان بيخبرم. يادتان هست 10، 12 سال پيش به من گفتيد«ديگر تدريس نخواهم كرد. بهترين سالهاي عمرم صرف تدريس و مستندسازي شد. ديگر اين روال را ادامه نخواهم داد.
تو هم اگر به سعادت خودت فكر ميكني، دست از نوشتن نقد بردار و فيلمت را بساز. نميشود بين اين دو دنيا معلق ماند. من تكليفم را با خودم روشن كردهام» حاصل آن تصميم يكي دو سال بعد، به خلق موفقترين فيلم شما در اكران عمومي يعني«عروسآتش» انجاميد. موفقيت آن فيلم براي دوستداران شما و آثارتان نويد بخش حضور پر رنگ و تاثيرگذارتان در سينماي داستاني ايران بود اما اين اتفاق نيفتاد. نميدانم چرا؟ انتظار ميرفت پس از سالها سكوت، حالا كه شرايط مناسبي - به لحاظ مالي -پيش آمده، تا دير نشده، دست بجنبانيد و آثار ديگري خلق كنيد.
نه اينكه نكرديد «گفتوگو با باد» را ساختيد كه به عنوان مستندي داستاني درباره نويسنده بزرگ ايران، صادق هدايت فيلم خوبي است ولي براي مخاطب خاص جذاب است، نه براي انبوه مخاطباني كه در جشنواره فجري كه«عروس آتش» هم حضور داشت، آن را به عنوان بهترين فيلم از نگاه تماشاگران انتخاب كردند.
پس از آن فيلم دايم در خبرها از شروع فيلم تازه شما با همان مضمون اجتماعي ميخوانديم اما عملا خبري نشد كه نشد تا امروز. هر كس ديگري جاي شما بود از آن تنور داغ، نانهاي بيشتري در ميآورد. دستكم دو سالي يك فيلم از شما بايد به سينماي ايران هديه ميشد كه نشد. نميدانم اين سكوت و بیعلاقگي به شرايط را بايد به حساب نجابت شما گذاشت كه در آن هيچ شكي ندارم، يا به حساب محافظهكاريتان؟ تا آنجا كه ميدانم اگر رگ سيديتان بجنبد، در عصيان عليه بيعدالتي، كوتاه نميآييد.
يادتان هست آن سالي را كه يك نماينده از سوي جشنواره فيلم مستند«سينما دروئل» فرانسه به ايران آمده بود و يكي از همنسلانتان كه هميشه پز مخالف خواني هم داده و هميشه هم بر موج سوار بوده و با پول دولت فيلم ساخته و خود را فيلمسازي معترض معرفي كرده، آن نماينده را به ميهماني خانهاش فرا خوانده و فيلمهاي خود و نزديكانش را به عنوان كليت سينماي مستند ايران به او نشان داده و از ميان آثار متعدد شما فقط«آوايي كه عتيقه ميشود»كه جزو نخستين ساختههايتان است را به او نشان داده بود در حالي كه پس از آن شما چهل، پنجاه فيلم ديگر هم ساخته بوديد و همين نكته باعث خشم حيرتانگيز شما شد و در جلسه مجمع عمومي انجمن مستند سازان، فرياد اعتراض برداشتيد و كارت عضويتتان را پاره كرده، جلسه و انجمن را براي هميشه ترك كرديد.
هيچ كس تا آن روز شما را تا اين حد خشمگين نديده بود. چون حق با شما بود. از آن روز آن مستندساز همنسل شما كه پيش از آن برايم مورد احترام بود، از چشمم افتاد. بعدها البته از يكي ديگر از همنسلانتان شنيدم كه آن آقا در راه انداختن بازيهاي پشت پرده براي گرفتن نشانها و ديگر امتيازها هم سابقه طولاني دارد.
آقاي سينايي، زمان ميگذرد و تاريخ درباره همه قضاوت نهايي را خواهد كرد. درباره شما هم به استناد حجم آثار مستند، نيمه مستند و داستانيتان قضاوت نهايي خواهد شد. ولي من دلم گاهي براي لحظههايي از«در كوچههاي عشق، يار در خانه، كوچه پاييز، عروس آتش و... » و بيشتر براي روي خوش و خلق نيكوي شما با آن همه توانايي بالقوه در ادبيات، سينما، نقاشي و موسيقي تنگ ميشود. ميدانم كه شما هرگز بيكار نمينشيند. حتما اين روزها هم در حال خلق كردن اثري هستيد، خب ما را هم در جريان بگذاريد.