به بهانه پخش «پیرمرد و دریا» از تلویزیون
بر غرور همینگوی اشک بریز!
فرارو- اقتباس در دنیای سینما خطر بزرگی به حساب میآید و این خطر وقتی خطرناکتر میشود که با یک منبع درست و حسابی روبرو هستیم که شاهکار محسوب میشود، نمونهاش «پیرمرد و دریا»ی همینگوی، داستانی سهل و ممتنع.
به گزارش سرویس فرهنگی هنری فرارو، بیتردید به واسطه دنیای کلمات و دنیای ذهنی فردی که داستان را میخواند، فضا، موقعیت و شخصیتهای منحصر به فردی در ذهنش ظاهر میشود که با عینیت یافتن آن در ذهن فردی دیگر، تفاوتهای ریز و درشت دارد.
با رواج مباحث هرمونتیک در ادبیات ثابت شده که هر مخاطبی با توجه به خاستگاه خودش حق دارد برداشت و تفسیر خودش را از داستانی که میخواند داشته باشد و همینجاست که ظاهر کردن این داستان به روی پردهی نقرهای در مدیوم عینی سینما یعنی تحمیل و ترجیح تصور کارگردان بر تمامی تصورهای دیگر.
همین است که همیشه نسبت به فیلمهای که از روی یک شاهکار ادبی ساخته میشود موجی از واکنش و اعتراض از طرف هواداران کتاب به سمت عوامل فیلم روانه میشود، نمونهاش همان چند فیلمی که از روی «پیرمرد و دریا» ساخته شده و صدای خیلیها را هم در آورده است.
شاید یکی از بهترین بازیها ( نه فلیمها) همان بازی آنتونی کویین فقید باشد در نقش شخصیت محوری، در واقع در تصوری که یکی مثل من وقت خواندن داستان همینگوی از شکل و شمایل سانتیاگو داشتم، یک چیزی در مایه های آنتونی کویین خسته و سپیدموی بود که به قد و قامت خود همینگوی پهلو میزد.
و همین فلیمی است که از چند باری از تلویزیون خودمان پخش شده و کارگردانیش را جودی تیلور، به عهده داشته که آنتونی کویین را برای نقش سانتیاگو انتخاب کرده و کمی مایههای سانتیمانتال قضیه را برجسته کرده که از قضا اشک مخاطب را هم در میآورد.
«پیرمرد و دریا» داستان سرراست و سادهای دارد، ماهیگیر پیری دو سه ماه است که صیدی نداشته ولی دست از سماجت برنمیدارد، سانتیاگو نمیخواهد باور کند که روزگارش تمام شده، دل به دریا میزند و یک نیزهماهی بزرگ شکار میکند که چند روزی او را در سطح دریا سرگردان میکند و بعد نوبت به حملهی کوسهماهیها به صید پیرمرد میرسد و جدال پیرمردی یکه و تنها و بقیه ماجرا و تلاش برای بقا...
در نهایت چیزی که به ساحل میآورد اسکلت نیزهماهی و طعم خوشایند عزت نفس است. اما چیزی که حتی در عنوان این داستان هم پیداست تقابل پیرمردی از کار افتاده با دریای بزرگ کارائیب است که در خودش احساسی از حقارت را منتقل میکند.
از رویکردهای فمنیستی که بگذریم میتوان حکایت سانتیاگو را حقارت مردی دانست که در مواجه با بیکرانهای به نام جهان، دچار تحقیری کیهانی است و بدتر از آن با روح کمالطلبی و برتریجویی مخربی که به عنوان یک جانور ناطق از آن برخوردار است دیوانهوار در صدد شکست دادن جهان و طبیعت نیز قدم برمیدارد.
قهرمانهای که همینگوی خلق کرده روح آزرده و شکستخوردهای دارند و با غرور شگرفی که دارند نمیخواهند تن به تحقیر و شکست دهند و در مهلکهی بحران و جنگ، موجودیت خودشان را معنا میدهند.
جنگ، برتریجویی، غرور، شکست و تحقیری که شکست خوردن به همراه میآورد، موتیف آثار همینگوی به حساب میآید، قهرمانهای هیمنگوی حاضرند بمیرند، نیست و نابود شوند ولی طعم شکست را نچشند، از این نظر به خود همینگوی شباهت تام و تمام دارند.
در واقع میتوان «پیرمرد و دریا» را حدیث نفس نهایی همینگوی به حساب آورد، وقتی همینگوی این داستان را نوشت در مرز ورود به دنیای سالخوردگی بود و چند سالی میشد که از قلهی نبوغی که خودش فتح کرده بود نزول کرده و حکم یه پیرمرد از کارافتاده را داشت که میبایست برای اثبات وجودش دست به یک شکار عظیم بزند که زد.
اما همینگوی با مخلوق خودش، سانتیاگو، یک تفاوت تراژیک هم دارد، سانتیاگو فردای روزی که از شکار بزرگش برمیگردد تصمیم میگیرد باز دل به دریا بزند اما همینگوی پس از نوشتن «پیرمرد و دریا» دیگر ننوشت و حدود ده سال بعد خودش را با تفنگ پدرش از پا در آورد یا به عبارتی خودش را با تفنگی که شیرهای آفریقایی را شکار کرده بود شکار کرد.