رشد اقتصادي خوشبختي ميآورد؟
صندوق بين المللي پول (IMF) رشد اقتصاد ايران در سال 2011 ميلادي را صفر درصد پيشبيني كرده است. شايد اگر اين پيشبيني تنها كمي بيشتر از صفر، براي مثال يك دهم درصد ميبود تا اين حد در رسانه انعكاس نمييافت اما رشد اقتصادي چگونه محاسبه ميشود؟
رشد اقتصادي درصد افزايش توليد ناخالص داخلي (GDP) يك كشور در طول يك سال را نشان ميدهد. توليد ناخالص داخلي تقريبا همان كل توليد كشور است اما آيا ميزان توليد ميتواند براي مردم يك كشور شادي و خوشبختي به ارمغان بياورد؟ آيا اعتماد كردن به شاخص GDP و ميزان رشد آن براي سنجش موفقيت اقتصادي اقدام درستي است؟ براي پاسخ به اين پرسشها مقالهاي از الن سندرسن، اقتصاددان دانشگاه شيكاگو، با عنوان در جست و جوي خوشبختي آورده شده است.
سايمون كوزنتس، برنده نوبل اقتصاد سال 1971، پدر محاسبه درآمد ملي يا همان توليد ناخالص داخلي كه به اختصار به آن GDP گفته ميشود به حساب ميآيد. در بيشتر مواقع از GDP به عنوان شاخصي براي سنجش اقتصاد يك كشور استفاده ميشود.
به علاوه به نظر ميآيد كه اين شاخص ارتباط مستقيمي با ميزان خوشبختي افراد يا كل كشور دارد. هرچند بسياري از نويسندگان كتب اقتصادي نسبت به ايرادات GDP حتي براي سنجش اقتصاد هشدار دادهاند، براي مثال GDP ميزان ارزش توليدات انجام شده در خانه يا در حين گذراندن اوقات فراغت را محاسبه نميكند، همچنين معاملات غيرقانوني مانند قاچاق مواد مخدر اثري بر GDP ندارند به علاوه اين شاخص هيچ توجهي به محيط زيست و ميزان تخريب آن در يك اقتصاد ندارد؛ با اينحال به نظر ميرسد كه GDP نسبت به ديگر شاخصها كاربردي تر و مفيد تر است. البته تلاشهايي صورت گرفته تا شاخصهاي ديگري مورد استفاده قرار گيرد.
براي مثال شاخص توسعه انساني (HDI) يا شاخص پيشرفت واقعي (GPI) جانشينهايي براي GDP به حساب ميآيند. اين شاخصها توجه بيشتري به متغيرهاي زيست محيطي، ميزان مرگ و مير نوزادان، اميد به زندگي، جرم، نابرابري درآمدي و سواد دارند. در اين ميان شاخصهاي ديگري مانند شاخص شادكامي ملي (GNH) كه اتفاقا مورد توجه رئيسجمهور فرانسه قرار گرفته وجود دارند كه البته بيشتر با احساسات و برداشتهاي ذهني سر و كار دارد تا با واقعيت ها.
ريچارد استرلين در مورد رابطه درآمد و خوشبختي افراد بررسيهايي را انجام داد و به نتايج جالبي رسيد. او دريافت كه اگرچه در داخل يك كشور افرادي كه سطح درآمد بالاتري دارند احساس خوشبختي بيشتري ميكنند اما هنگامي كه افراد كشورهاي مختلف را مقايسه ميكنيم، ارتباط معنيداري ميان درآمد بيشتر و احساس خوشبختي بيشتر وجود ندارد.
به اين معني كه اگرچه تحقيقات نشان داده فردي كه در آمريكا 10 هزار دلار درآمد دارد از فردي كه در همان كشور 5 هزار دلار درآمد دارد، احساس خوشبختي بيشتري ميكند اما لزوما نميتوان ادعا كرد كه وي از يك سوئدي كه 5 هزار دلار درآمد دارد هم بيشتر احساس خوشبختي خواهد كرد. توضيح استرلين براي چنين نتيجهاي اين بود كه احساس خوشبختي نسبي است و نميتوان آن را به يكسري استانداردهاي مطلق در زندگي تقليل داد.
در حال حاضر سنجش احساس خوشبختي افراد به يكي از موضوعات مورد علاقه اقتصاددانان و روانشناسان تبديل شده است كه محل تلاقي اين دو رشته را ميتوان در شاخه اقتصاد رفتاري يافت. شكي نيست كه مسائلي مانند بهره مندي از زندگي زناشويي شاد و شغل ثابت و همچنين شركت كردن در زندگي اجتماعي بر احساس خوشبختي افراد موثر است اما GDP و ميانگين درآمد همچنان يكي از بهترين شاخصها براي اندازه گيري ميزان خوشبختي انسانهاست چرا كه ارتباطي قوي با توانايي افراد براي داشتن زندگي با كيفيتتر و بهره مندي از ملزوماتي مانند بهداشت و تحصيلات بهتر دارد. به همين خاطرGDP و تلاش براي افزايش آن بهرغم ايراداتي كه دارد همچنان كوكب هدايت مناسبي براي اقتصاد يك كشور به حساب ميآيد.