مگر این فیلم فرهادی چه دارد؟
مخاطبدرمانی به سیاق اصغر فرهادی
مهدی تراب بیگی
از مجموع نقدهای مکتوب سینمایی که بگذریم، تا همین لحظه خیلیها خیلی چیزها در مورد «جدایی نادر از سیمین» نوشتهاند و باز هم مینویسند، از اینها گذشته این فیلم به موضوع بحثهای دوستانه و گاهی غیردوستانه بدل شده که ساعتها یک جمع دو یا چند نفره را به بحث و گفتگو میکشاند، مگر این فیلم چه دارد؟
انگار نه انگار موضوع مهمتری از ماجرای جدایی یک نادر از یک سیمین در دنیا وجود دارد، انگار نه انگار همین چند وقت پیش یک سونامی اتفاق افتاد یا همین گوشه کنار، خیزشهای مردم منطقه در مقابل دیکتاتورهایشان در حال وقوع و استمرار است و یا مثلا کشت و کشتار یکی مثل قذافی موضوعی کم اهمیتتر از مرگ یک جنین در یک فیلم به حساب میآید.
در سینمای فرهادی بحث بر سر اهمیت و اولویت نیست، مسئله خود زندگی است و تصویر کشیدن گوشهای از جامعهای که ما زندههایش باشیم، و مهمتر از خود فیلم استقبال فراگیر به این فیلم است، آن هم اثری که از دادن ذرهای امتیاز به گیشه و مخاطب دریغ میکند.
در زمانهای که سینما به ضرب و زورِ زرق و برق یک سری ستارههای بزک دوزک شده و تناول مقادیری چیپس و پفک، مخاطبش را با مجموعه ماجراهای نخ نما همراه میکند و نه تنها ذرهای به واقعیت بیرونی که حتی به فانتزی هم وفادار نیست، شاید بهتر باشد سینمای فرهادی را فراتر از سینما به حساب بیاوریم.
کمتر پیش میآید فیلمی نه به عنوان یک اثر سینمایی که بیشتر به عنوان یک گزارهی توصیفی مورد بحث و بررسی قراربگیرد و فارغ از مباحث فنی، مثل واقعیت یک حادثه و اتفاق، موضوع داغ گفتگوها قرار بگیرد.
در سینمای فرهادی پرداخت شخصیتها چنان ظریف و پویا اتفاق میافتد که یکی مثل نادر، سیمین، راضیه و حتی بچهها، واقعیتر از مصادیق خارجی خودشان به نظر میرسند، گواه این ادعا، بحث رایجی است که بر سر تحلیل رفتار این شخصیتها در مباحث شفاهی رخ میدهد و به شکلی ناخودآگاه از آنها نه به عنوان مخلوقات سینمایی که شخصیتهای مستقل از خود فیلم، یاد میشود.
از این زاویه سینمای فرهادی بیشتر از آنکه سینما باشد به خود زندگی شبیه است و در عالم مقایسه نزدیکترین به سینمای کیارستمی است که سعی میکند جادوی سینما را به نفع واقعیت زندگی کم کند و با جدیت در مقابل سینمای رایج، تعریف تازهای برای مخاطب ارئه دهد.
سینمایی رایجی که به قول خود کیارستمی اصرار دارد همه چیز را نشان دهد و چنان سطحی است که با دیدن پوسترش در سر در سینما همه چیز داستانش از اول تا آخر، پیداست. اما سینمای مخاطب گریز کیارستمی کجا و سینمای پرمخاطب فرهادی کجا؟
از طرفی در آن طرف ماجرا با سینمای مستقل و خاص روبرو هستیم که با مخاطب عام سر سازگاری ندارد و کژدار مریز به کار خودش ادامه میدهد و در سونامی سینمای گیشه پسند، چندان محلی از اعراب ندارد و با این وجود همیشه از شیوع گستردهی سینمای بنجل موسوم به مبتذل و امکان نمایشهای محدود و نیمبند خودش، متضرر شده است.
و اما چیزی که «جدایی نادر از سیمین» را از ردیف فیلمهای مستقل جدا میکند وجود یک موج غیرمنظره و گرایش و اقبال عمومی مخاطب به این فیلم است، سینمای فرهادی برای مخاطب ایرانی که ذائقهاش با تماشای فیلمهای سخیف مخدوش شده و از آن طرف با سینمای خاص خصومت پیدا کرده یک درمان دردناک به حساب میآید.
در سالهای اخیر با وجود تولید بالا و انبوه در سینمای بدنه، صنعت سینما در خطر ورشکستگی به سرمیبرد و در این میان بیشتر کارشناسان سینمایی از بحران مخاطب و اکران در سینما خبر میدهند، وجود فیلم فرهادی فراتر از اتفاق، بیشتر به یک معجزه شبیه است.
فرهادی با خلق موقعیتهای شبه واقعی و میزانسنهای ظریف و زیرکانه در لبهی لغزیدن به یک ملودرام تلویزیونی با شاتهای تند هالیوودی یک طرف و در مقابل گرایش به پرداخت وسواسی سینمای مستند و مستقل قرار میگیرد و مثل بندباز چیره دستی با ظرافت این مسیر باریک و پرخطر را طی میکند.
اما این تنها هنر فرهادی نیست، فرهادی یکی از معدود کارگردانان مؤلف جهانی ( چرا که نه؟) است که بیرحمانه مخاطبش را به بحران و چالش میکشاند، او این کار را نه به کمک تکنیکهای شایع همذاتپنداری که با قرار دادن مخاطب در کرسی داغ داوری و قضاوت به انجام میرساند.
مخاطب سینما در ابتلا به مکانیزم نظارت، ناگزیر است تا همان ابتدای تماشای فیلم، موضع خودش را مشخص کرده و شخصیت محوری فیلم را به عنوان مرجع داوری و نظرگاه انتخاب کند و نیاز دراماتیک شخصیت بشود نیاز اساسی خود مخاطب.
در اسلوب سینمای مرسومی که مخاطب را به گرایش به طرفداری از یک شخصیت خاص ناگزیر میکند، «جدایی نادر از سیمین» یک مورد استثنایی است، این فیلم وزنهی روایت را به نفع هیچکدام از شخصیتها سبک و سنگین نمیکند همین است که تجربهی تماشای این فیلم را برای مخاطب سخت و طاقتفرسا میکند.
«شاید جدایی نادر از سیمین» اولین و آخرین شاهکار فرهادی و سینمای ایران به حساب نیاید اما بیتردید روی آوردن عمومی مخاطب به تماشای چنین فیلمی از خود فیلم شاهکارتر است.