«پایتخت»، «تهاجم قومی» و چند ماجرای دیگر
مهدی تراب بیگی
فرارو- نمایندهی مردم یکی از شهرهایی مازندران در نامهای به ضرغامی از پخش سریال نوروزی «پایتخت» انتقاد کرد و از آن با عنوان سریالی بیمحتوا و توهینآمیز یاد کرد، در بخشی از این نامه آمده بود: «متاسفانه در چند سال اخیر شاهدیم که برخی از سریالهای نوروزی به جای پرداختن به مسائل ریشه ای، برای خنداندن مخاطب به سخیفترین کار ممکن دست زده و با تمسخر اقوام مختلف سعی در خنداندن مخاطبان خود دارند.»
اما نامهی انتقادی این نماینده مجلس در مقایسه با مصاحبهی که معاون سیاسی امنیتی استانداری مازندران، در رابطه با پخش این سریال داشته چندان تند و تیز به حساب نمیآید، هادی ابراهیمی در گفتگویی گفته است: «عقده گشائیهای اخیر در سریال پایتخت که متاسفانه عزت اجتماعی و فرهنگ قومی مازندرانیها را بشدت هدف قرار داده و به غیرواقعی ترین شکل ممکن به زبان، لهجه، رفتار، افکار، بافت خانوادگی، ارتباطات اجتماعی و اتفاقات محتمله در یک زندگی شمالی پرداخته، تنها و تنها یادآور تفکری آپارتایدگونه علیه هر قومیتی بجز قومیت تهرانی و یا قومیت منسوب به رسانهایهای پایتختنشین است!»
این مقام مسئول در پاسخ به سئوال خبرنگار شمالنیوز مبنی بر اینکه چرا مازندران در اولویت تهاجم قومی قرار گرفته، گفته است: «این تفکر تا دیروز جهت ضد آذری و ضد گیلانی و تا حدودی هم ضد لری داشته، اما این روزها بخاطر دریافت جوابهای دندان شکن از سوی اقوام غیور یادشده، تغییر مسیر داده و مازنیها و لرها را بطور مستقیم هدف گرفته است.»
پرداختن به اصطلاح جدیدی چون «تهاجم قومی» و چند و چون چنین پدیدهای مستلزم سواد جامعهشناختی است که از توان این قلم خارج است، اما این قبیل اعتراضها و واکنشها در قبال پخش فیلم و سریالهای دیگری نیز سابقه داشته و همچنان خواهد داشت، به عنوان نمونه میتوان از اعتراض مردم اصفهان به پخش سریال «در مسیر زاینده رود»، اعتراض دانشجویان لرستان به مجموعه «فاصلهها»، و...نام برد حتی نهادها و سازمانها نیز از این قافله عقب نماندهاند: اعتراض پزشک قانونی به سریال «ساختمان 85»، اعتراض پرستاران به سریال «اغما» و ...
در این میان شکایت اداره كل ثبت احوال استان فارس از تهيه كنندگان مجموعه تلويزيوني «مرد هزار چهره» که در دادخواست آن خواستار اعاده حیثیت و دریافت 21 ميليارد ريال به عنوان خسارت معنوي را میتوان به عنوان یک سند عینی و عملی و از این قسم اعتراضات نام برد که وضعیت آستانهی تحمل به چه میزان است، در سریال نامبرده که چند سال پیش در همین تعطیلات نوروزی از رسانهی ملی پخش شد با اشارههای مختصر ناهنجاری های اداری یک سازمان دولتی را به نمایش گذاشته بود.
برخی از این جنس واکنشها و اعتراضات، منطقی و مستدل مطرح شده، و برخی بیتردید دلایل و ریشههای خارج از متن دارد و یا با انگیزهی عرض اندام و خودنمایی جماعت معترض مطرح میشوند، اما ترجیع بند تمامی این قبیل اعتراضات همین حالت موج قومیتی و دستهبندی شغلی آن است که به دلیل تشتت فرهنگی داخل قومی و فقدان انسجام سندیکایی، به صدقه سر یک سریال سخیف و غیر سخیف، برای مدتی حال و هوای ناسونالیستی یا عرق سندیکایی به یک قومیت یا جامعه شغلی دست میدهد.
با ادای احترام به عرق و غیرت قومی و فرهنگی، چیزی که در این میان سابقه نداشته و ندارد یک واکنش فراگیر و عمومی مجموع مردم است، اعتراضی فارغ از دستهبندیهای قومیتی نسبت به اهانتی که یک سریال تلویزیونی با بی خرد فرض گرفتن مخاطب میتواند روا کند که در سالیان اخیر کم از این دست سریالها تولید و پخش نشده است.
صرف نظر از طرح موضوع اینکه آیا پخش یک سریال قادر است خدشهای جبران ناپذیر ایجاد کند یا خیر، تاریخ تولیدات سیما نشان داده که مجموعههای طنز بیشتر از دیگر تولیدات در تیررس چنین اعتراضات و شکایاتی قرار گرفته است، تا آنجا که نویسندگان این آثار محدودهی موضوعی خود را تنگتر از پیش احساس میکنند و دستشان به وقت نوشتن میلرزد که نکند به تریج قبای کسی بر بخورد. جالب اینجاست که در دنیای درام، طنز لطیفترین قالبی است که قادر است هوشمندانه حفرههای یک جامعه را به نمایش گذاشته تا با انگشت گذاشتن به نقاط معیوب از فروپاشی یک فرهنگ همزیستی جلوگیری کرده و تحمل و مدارا را نیز نهادینه کند.
و اما بر میگردیم به «پایتخت»، این سریال نوروزی که این شبها از شبکه یک سیما پخش میشود و اینکه آیا بیمحتوا و توهینآمیز است که چنین خشم چندی از مقامات مسئول و برخی از مردم استان مازندران را برانگیخته؟ در طرح خطی داستان این مجموعهی تلویزیونی با یک خانوادهی مازنی همراه هستیم که به تهران کوچ میکنند تا درگیر معضلات یک کلانشهر شوند.
در اغلب اعتراضات وارده با حالتی از کلیگوی بیشتر به لهجهی شخصیتها اشاره شده و چندان توضیح قانع کنندهی دیگری ارائه نشده است، هرچند سادگی اغراقآمیز شخصیتها در برخی از موقعیتها خارج ساختار رئال مجموعه حرکت کرده و به فانتزی نزدیک میشود ولی در مجموع پرداخت شخصیتها با چفت و بست درست و منطقی صورت گرفته و به نظر میرسد همین باورپذیری به چنین اعتراضاتی دامن زده است.
«سیروس مقدم» کارگردان این مجموعه، با چیدن میزانسنهای ویژهی خودش به حال و هوایی یک فیلمنامه پرماجرا دامن زده تا با ماجراهایی که پیدرپی برای شخصیتهای محوری پیش میآید احساسی از سرگردانی را به مخاطب القا کند و به نظر میرسد انتخاب یک خانواده شمالی برای چنین موقعیتی بیشتر از آن که موجب خنده باشد به منظور ایجاد کنتراست بین صفا و صمیمیت مردمان یک گوشه از محیط آرام و سبز شمال با ازدحام و آلودگی شهر تهران باشد.
چنانچه بخواهیم به رسم زمانه به کنکاش در قصد و غرض پنهان و اهداف اساسی چنین تولیداتی بپردازیم باید گفت که از قضا، نوک پیکان این مجموعهی تلویزیونی بیشتر از آن که فرهنگ و قومیت خاصی را نشانه گرفته باشد به وضعیت نابسامان یک کلانشهر میپردازد.
از طرفی دیگر، حرف حسابی که این مجموعه عنوان میکند طرح یک سوال اساسی است که به راستی چرا «نقی» و خانوادهاش از محیطی خلوت و صمیمی عازم یک کلانشهر بی در و پیکر شدهاند؟ شاید بهتر باشد مقامات غیور استان سرسبز مازندران به جای اعتراض و بیانیه خرج کردن قدری به این پرسش بیاندیشند.
در هرصورت «پایتخت» با وجود درشتنماییهای متداولش که بیشتر به کارگردانی مربوط میشود تا فیلمنامه، روایتش را با تعلیق و کشش کافی پیش میبرد و با قطع و جابه جاییهای مدام، فضایی شلوغ و بیقراریی ایجاد میکند تا در لحظاتی مختصر، قدر داشتن مکانی آرام و خلوت را به مخاطب شهرستانی گوشزد کند همین و تمام.