مسئله یأس دانشجو و محیط های دانشگاهی
کند و کاوی در چرایی خودکشی دانشجویان
فرارو- حمید قهوهچیان؛ دانشجوي كارشناسيارشد رشته رياضي دانشگاه صنعتي شريف شب گذشته اقدام به خودكشي كرد كه با تلاش مسئولان خوابگاه اين دانشگاه زنده ماند. این چهارمین خودکشی دانشجویی در دانشگاه صنعتی شریف است که در سال جاری رخ می دهد. در اواسط اسفند ماه نیز یک دانشجوی دانشکده فیزیک این دانشگاه به دلیل اقدام به خودکشی در گذشت.
اگرچه گفته میشود نرخ خودکشی دانشجویان به نسبت دیگر اقشار پایینتر است؛ اما نمیتوان از اثرات بسیار منفی چنین ماجراهایی در محیطهایی جمعی نظیر دانشگاه چشم پوشید. خودکشی دانشجویان علل متفاوتی دارد. یاس دانشجو از دلایل اصلی این پدیده شوم است.
خودکشی دانشجویان، مسئله اعتیاد و ... از واکنش های روانی دانشجویان در مقابل مسئله یأس دانشجویان است. یأسی که بیشتر از فشار ناشی از نظامات نامناسب فضاهای دانشجویی نشأت می گیرد.
به نظر می رسد رابطه منطقی میان مقتضیات و شرایط محیط تحصیلی و ایجاد شور و امید وجود داشته باشد. اصولاً می توان گفت هر قدر محیط دانشگاهی پویا تر باشد کیفیت زندگانی نیز افزایش می یابد. افزایش همبستگی میان دانشجویان عنصر امید را زنده تر می نماید و مرگ فراموش می شود.
محیط راکد دانشگاه مقصدی جز رکود ندارد و رکود یأس می آفریند. مسئله خود کشی دانشجویان بدون هیچ شکی مرتبط با رکود محیط ها و فضاهای دانشگاهی است. به هر اندازه در فضاهای دانشگاهی عنصر امید و تحرک پایین تر باشد یأس، خودکشی، اعتیاد، نزاع و گوشه گیری های غیر طبیعی نیز افزایش خواهد یافت.
یکسان کردن محیط در فضاهای دانشگاهی موجب می شود افراد با نیازهای مختلف ارضا نشده و مجبور شوند خویشتن را با فضاها و ساختارهای تعریف شده و عموماً واحد منطبق نمایند. همین ساختارهای واحد و یکسان، گرایش ها و مشخصات فردی افراد را از بین می برد و افراد مجبور می شوند خویشتن را با ساختار واحد و نیز شکلی که خوانایی با ویژگی هایش ندارد، منطبق کنند. خوابگاه یک دست، برنامه درسی و تحقیقاتی واحد، لوازم و تفریحی و سبک های زندگی مشابه و حتی غذای واحد و اجباری، تعریف روابط مشخص افراد با یکدیگر و گاهی تبلیغ ارزش ها و ایده های یکدست سازنده محیط بی روح، یکدست و غیر همگون با افراد دارای ویژگی های متفاوت است.
در این میان ضرورت تشکیل گروههای غیر رسمی و متعدد و متفاوت دانشجویی که منطبق با خواست ها و ویژگی های خاص افراد است احساس می شود. مثلاً تشکیل گروههای خاصی که طرفدار اندیشه یا گروه موسیقی یا ورزشی خاصی است. این فضای متکثر در دانشگاه این امکان را خواهد داد که دانشجویان گروهها و مراجع نزدیک به خویش را برگزینند و بدان بپیوندند.
نزدیکی دانشگاه به مراجع تولید قدرت، ثروت و منزلت از دیگر وسایل ارتقای کیفیت زندگی به دانشگاه است.
اگر دانشگاه این امکان را فراهم نماید که گروهی که در یک رشته علمی خاص مشغول تحصیل اند با تعریف مکانیزم های خاصی با فضای بیرون دانشگاه ارتباط حرفه ای برقرار کنند دانشجو تحصیل اش را قدر می نهد و تحصیل و مباحثات تئوریک را با فعالیت های عملی و پراتیک عجین می بیند. با نزدیکی گروههای فکری در دانشگاه به گروهها، مراجع فکری و نشریات بیرون از دانشگاه زندگی علمی معنا یافته و عینی می شود. نزدیکی و کاربرد مباحثات تئوریک با عملی خاص، تحصیل دانشجو را ارزشمند می نماید.
این نزدیکی به نهادهای قدرت، ثروت و منزلت را وارد محیط دانشجویی خواهد کرد و دانشجویان فقر منزلت و فقر ثروت را تعدیل خواهد نمود و بدین وسیله فشار های ناشی از کمبود های این موارد احساس نخواهد شد.
بسط آزادی های سیاسی و از سویی دیگر آزادی های اجتماعی محیط دانشگاه را متحول می نماید. مباحثات تئوریک، خصوصیت زندگی جمعی جوانان و مقتضیات دانشگاهی، لزوماً نیازمند عنصر آزادی و بسط فضا است.
آزادی های سیاسی و عقیدتی موجب می شود افکار مختلف علاوه بر تولید اندیشه، در بوته ی نقد نیز قرار گیرد. این تنازعات سیاسی گروهها و نشریات را نیز در دانشگاه ایجاد خواهد کرد که دانشجویان را بیشتر با کار گروهی درگیر کرده و به نوعی رابطه انسانی، بیشتر و نیز هدفدارتر شده و در نتیجه همبستگی های اجتماعی نیز افزون تر می شود.
علاوه بر آزادی های سیاسی و عقیدتی، آزادی اجتماعی نیز لازمه ی شکوفایی زندگی انسانی است. آزادی برای تشکیل گروهها، انجام فعالیت های هنری، برقراری روابط آزاد اجتماعی، تشکیل گروهها برای انجام سفر و گردش، کتاب خوانی و برگزاری جلسات نقد و بررسی کتاب و مقاله و ... همه مواردی اند که در فضاهای دانشگاهی کنونی به ندرت دیده می شوند.
نبایست یادمان رود که اصل بر اباحه بوده و انجام افعالی که صریحاً منع قانونی ندارد آزاد است. اصل بر این است که ما برای انجام اعمال مان نیاز به مجور نداریم. بلکه تنها در مواردی که قانون پیش بینی می نماید نیاز به مجور داریم.
البته در این میان این موضوع نیز پیش می آید که قانون گذاری نباید به نوعی باشد که اصل اباحه از بین رود و برای کوچکترین فعل دانشجویان در دانشگاه نیاز به مجوز مسئولین دانشگاه باشد. محدودیت برای اصل اباحه افراد را محصور کرده و فشار های ناشی از بوروکراسی فرد را در بر می گیرد. با در نظر گیری اصل اباحه و قبول اصل آزادی افعال انسانی یکی از مسائل پیش رو حذف محدودیت های غیر ضروری و غیر معقول است. اصولاً قوانین و مقررات دانشگاهی می بایست با توجه به نیاز دانشجویان و فضاهای دانشگاهی و توسط مراجع دانشگاهی و دخالت و رای دانشجویان شکل گیرد.
شکل گیری قانون از بالا و از مراجع خارج از دانشگاه مانند شورای عالی انقلاب فرهنگی گاهاً موجب اعمال مقررات غیر متناسب و محدود کننده و موجدِ فشار روانی بر داشنجویان خواهد می گردد.
آزادی های اجتماعی با حفظ موازین انسانی و قانونی زندگی آگاهانه را رقم خواهد زد. مختلط بودن دانشگاهها امروزه نه تنها به زعم بسیاری، معضل نیست که می توان از آن به عنوان نعمت آگاهی یاد کرد. قهر و دوری دو جنس مخالف و عدم تعامل انسانی این دو جنس، آگاهی را مخدوش می نماید و تعامل انسانی را تا حد بسیاری کاهش می دهد. تعامل علمی، اردوهای تفریحی و سیاحتی و همراهی این دو جنس با یکدیگر البته با حفظ و رعایت موازین اسلامی، انسانی و قانونی، شناخت این دو جنس را از هم بیشتر نموده و همین موجدِ زندگی آگاهانه و سازگار می باشد.
از دیگر مواردی که می توان در جهت افزایش کیفیت زندگی دانشجویی نام برد حرکت روند تحصیلی از آموزش محور به تحقیق محور است. تحقیق، دانشجو را بیشتر با فرآیند علمی درگیر می نماید. علاوه بر این دانشجو بیشتر با منابع پژوهشی و جدید درگیر بوده و خود را محصور در منابع سنتی نمی بیند.
پژوهش دانشجو را در فرآیند علمی سهیم می کند و دانشجو با رغبت بیشتری می آموزد. متأسفانه دوران دانشجویی امروزه در نت برداری و جزوه نوشتن هایی خلاصه می شود که دانشجو هیچ سهمی در آن ندارد. یادگیری مبتنی بر آموزش سنتی، دانشجو را صرفاً مجبور به «حفظ نمودن» مطالبی می نماید که هیچ سهمی در بدست آوردن آن ندارد و سرانجام در یک امتحان صوری و فوری و طی نمودن یک فشار روانی شدید یک واحد درسی را می گذارند و این در صورتی است که این سیستم سنجش علمی هیچ دوامی نیز نخواهد داشت.
به نظر می رسد افزایش سطح کیفی زندگی دانشجویی و کاهش فشار روانی بر وی نیازمند به رسمیت شناختن حقوق وی و همچنین سهیم کردن دانشجویان در فرآیند علمی از سویی و از سوی دیگر در فرآیند قانون گذاری، نظارت بر اجرای مقررات و به اجرا در آوردن مقررات و نظامات دانشجویی است.
دانشجو نیاز به قیم ولی ندارد. محیط دانشگاهی در وهله اول نیازمند آزادی است تا با ایجاد یک فضا و نظم حاصل از اِعمال ارادی و فعال دانشجویان حاصل آید.
همچنین احترام به اصل اباحه و آزادی افعال دانشجویان و ممانعت از افعال عادی دانشجویان با محدودیت سیستم مجوز خواهی می تواند در ایجاد فضای شاداب تر و پویا تری از جامعه ی دانشگاهی عمل نماید.