فریبرز عربنیا: مرگی بر اساس الگوی تیر غیب
فريبرز عربنيا براي من يادآور قهرمانان زخم خورده است، با همه تلواسهها، عشق و حسرتهايش. حالا كه از تلويزيون «مختارنامه» را با بازي او ميبينيم، فيلمي است - دوست دارم عنوان فيلم به آن بدهم تا سريال - يك سر و گردن از سريالهاي تلويزيوني و حتي سينمايي ما بالاتر، دلخوشيم كه بالاخره قهرماني را ديديم كه همه چيز در وجودش نبض دارد. قهرماني است با دو چشم بيدار. قرارم با او درمحل فيلمبرداري فيلم جديدش بود.
بعد از بازي در هرسكانس گفتوگو را از سر ميگرفتيم. در طول مصاحبه سرش پايين بود. به سوالات دقيق گوش ميسپرد و با آرامش، پاسخش را ادا ميكرد. اگر واژهاي درست و درجاي خودش قرار نميگرفت، اعتراض ميكرد. از كنار واژهها به راحتي نميگذشت. او هميشه مرا به ياد «سينما» مياندازد؛ سينمايي كه هميشه دوستش داشتم و دارم و خواهم داشت.
خدايا شكرت، اگر سينما نبود، در اين روزگار چه ميكرديم؟ تمام مدت كه با هم صحبت ميكرديم دوست داشتم درباره مختارنامه هم از او بپرسم. ولي پاسخش مشخص بود: «اعتقادي به حرفزدن ندارم.» بنابراين گفتوگوي ما به فيلم «طاوسهاي بيپر» به كارگرداني جوادمزدآبادي محدود شد.
-«طاووسهاي بيپر» با وجود اينكه در زمان بدي اكران شد ولي سوژه جالبي دارد. وارد تابو ميشود بدون اينكه بخواهد ارزشها را زير پا بگذارد. به نظر ميرسد فيلم بيش از اينكه اخلاقي باشد، انساني است و گستره وسيعتري از مفاهيم را دربر ميگيرد. نظرتان چيست؟
-من هم با شما موافقم. فكر ميكنم «طاووسهاي بي پر» فيلمي است انساني و صاحب ارزشهاي زياد. فيلمي است كه مهجور واقع شده و در شرايط بداكران قرار گرفته است ولي با همه اين حرفها در سينماي ايران به اندازه خودش جايگاه خود را پيدا كرده است و پيدا خواهد كرد.
اميدوارم. هرچيزي كه براساس حقيقت بنا شده باشد بالاخره جايش را اثبات خواهد كرد. البته هنگامي كه فيلمنامه به من پيشنهاد شد دقيقاً به اين شكل نبود. تيم سه نفره متشكل از آقايان مزدآبادي، سعيد نعمتالله و من روي فيلمنامه كار كرديم و به شكلي كه الان ميبينيد، درآمد.
-پس چرا در تيتراژ فيلم فقط از شما تشكر شده و نامتان به عنوان يكي از نويسندگان فيلمنامه نيامد؟
چون من نويسنده فيلمنامه نبودم فقط در بازنويسي فيلمنامه كمك كردم. فيلمنامه به قلم آقايان مزدآبادي و سعيد نعمتالله نوشته شده و آماده بود. چند روز مانده به فيلمبرداري شروع به بازنويسي فيلمنامه كرديم اما چارچوب فيلمنامه بههم ريخته نشد. البته سكانسهايي اضافه و كم شد. خطوط شخصيتها پررنگتر و در ماجراها نيز تغييراتي ايجاد شد. به غيراز سكانس پاياني ِ اردشير كه تغيير ماهوي پيدا كرد، چارچوب فيلمنامه رعايت و حفظ شد اما نقاط ضعفش تا حدي از بين رفت و فيلمنامه و ديالوگها نيز محكمتر شد.
-در ابتداي قصه چند خطي فيلم چه بود؟
-قصه خطي اين بود كه زني شوهرش را از دست ميدهد و در عزا و سوگ شوهرش با مشكلاتي مواجه ميشود؛ يكي فشار جامعه و محيط كوچك اطرافش، ديگري حضور مردي به نام اردشير و اظهار عشقي كه به او ميكند، حضور سلطهجويانه برادرِشوهر از دست رفتهاش و دست آخر نيازهاي عاطفي پسري كه حالا يتيم شده. اينها از ابتدا در فيلمنامه وجود داشت.
محوريت اصلي داستان روابط زن و مرد است كه در جذابيت داستان تاثير دارد، در حالي كه به آن كمتر پرداخته شد. ما به عنوان مخاطب با مسايل و مشكلات زن از همان ابتداي فيلم درحد لازم آشنا ميشويم ولي به نظر ميرسد كه در مراحل نگارش فيلمنامه هم مميزي در زمينه روابط زن و مرد از سوي نويسنده و فيلمساز اعمال شده باشد.
يك نكته همان است كه شما ميگوييد. نكته ديگر اينكه در چارچوب ابتدايي فيلمنامه با همين ميزان اهميت به شخصيتها پرداخته شده بود و بايد انجام ميشد. دو،سه نكته باعث ميشد به چيزي كه شما مطرح كرديد نتوانيم نزديك شويم. اساسا محور فيلمنامه بر مبناي سختيهاي گذران زندگي يك زن بيوه شده در يك جامعه بسته با معيشتي بسيار سخت و بدوي بود. در كنار اين خط، حاشيهها و شخصيتهايي داشتيم.
حضور هر كدام در اين پازل با ميزان اهميتي كه داشتند حياتي و تكميلي بود. پس ما بايد چارچوب فيلمنامه را رعايت ميكرديم و با زني كه معيشت زندگياش دچار وقفه شديد شده وارد قصه ميشديم. بعد از آن آدمهايي كه در شرايط جديد يعني بعد از مرگ شوهرش وارد زندگياش ميشدند را رصد، تحليل و تماشا ميكرديم. بيش از اين زمان فيلمنامه به ما اجازه نميداد.
مثلا شما فرض كنيد يكي از محورهاي خيلي جذاب فيلمنامه كه فيالنفسه ميتوانست حتي پايه يك فيلم مستقل باشد حضور قاسم، مردي كه پرندهها را از طاووس ميخرد، است. پتانسيل قوي براي فيلمي به اصطلاح اروپايي داشت. منتها هر كدام از اينها در دل قصه در رابطه با معضل طاووس پرداخته ميشد.
-البته با نگاه ايراني؟
-بله. با نگاه ايراني و محدوديتهايي كه وجود دارد.
-به نظر ميرسيد اردشير ميتوانست يكي از شخصيتهاي ماندگار بعد از انقلاب شود؟
-بله.براي اينكه فاعليتي كه در فيلم ميبينيم به عهده اردشير است. طاووس در برابر او واكنش ميدهد. البته در اين مساله يك جنبه رئاليستي بسيار قوي وجود دارد. ما در جامعهاي زندگي ميكنيم كه زنان مستقل با سختيهاي بسياري مواجه ميشوند. فاعليت طاووس را ميتوان در مقابله با شرايط جستوجو كرد. با همه اين احوال تنها شخصيت فيلم كه از آن چيزي كه هست راضي است و همان را كه ميخواهد زندگي ميكند، اردشير است. او محكمتر از ديگران به نظر ميآيد.
خب در يك جامعه سنتي قدرت مانور يك مرد بيشتر است. و بعد نكته ديگر، فيلمساز جامعه بسته را در يك روستا و محيط حاشيهاي مطرح كرده، نه در يك جامعه شهري. يكي از تغييرات مهمي كه در بازنويسي فيلمنامه انجام شد همين بود. در فيلمنامه اوليه داستان در جنوب شهر تهران رخ ميداد.
-و بعد به حاشيه منتقل شد؟
-بله. اولين نكتهاي كه ما هنگام بازنويسي فيلمنامه تغيير اساسي داديم همين عوض شدن لوكيشن ماجراها بود. يعني جنوب شهر تهران به حاشيه شهر تهران تبديل شد. اگر اجازه بدهيد درباره آن چيزي كه پيش از اين پرسيديد بهطور كلي بگويم. در رابطه اردشير با طاووس با تاكيدي كه به وسيله اطلاعات داده شده به تماشاگر شده، ميبينيم كه اين مرد صرفا به دليل اينكه طاووس شوهر داشته از زندگياش خارج شده. چون نميخواسته عشقش گناهآلود شود.
اردشير صرفا به خاطر ميلي كه در وجودش ايجاد شده و چون اين ميل به نظرش مشروع نبوده است از زندگي اين دو نفر بيرون ميرود. اردشير بهعنوان كسي كه اخلاقيات خاص خودش را دارد، نميخواهد عاشق زن دوستش شود و نميخواهد در دلش خطايي به وجود بيايد. به همين دليل احساسش را در نطفه خفه ميكند. از زندگي آن دو بيرون ميرود و فقط وقتي كه ميفهمد شوهر طاووس مرده برميگردد. پشت بازيهايش همچنان مرامي مردانه خفته است. بنابراين عاشق شدن او امري انساني و زير پاگذاشتن احساسش، امري اخلاقي است.
-با تاكيد بر همين مساله، چرا در نهايت تن به مرگ ميدهد، بدون اينكه پيشفرضهاي منطقي آن در فيلم چيده شده باشد؟
اما به گمان من اردشير تن به مرگ نميدهد، اسير مرگ ميشود.
-من از شما به عنوان بازيگردان و كسي كه در بازنويسي نهايي فيلمنامه تاثير داشتيد و به مساله اسطورهاي نگاه كرديد اين سوال را ميپرسم. اصلا از اين نظر به مسايل چگونه نگاه كرديد؟
-خوشحالم كه شما به اسطوره توجه داريد. از چند زاويه ميشود به اين مبحث وارد شد. چيزي كه وجودش در كليت بازيهاي فيلم حياتي و الزامي بود، رفتن بازيها تا حد امكان به عمق بود. وقتي رابطه تك تك شخصيتها را نگاه كنيد ميبينيد يك سری مشكلات ظاهري و يك سري مسايل پيچيده و پنهان دارند. مسايل پيچيده و پنهان تاثيرات عميق روي رفتار آدمها ميگذارد. به عنوان مثال هيچ جا نميبينيم كه برادر شوهر طاووس به زبان بياورد كه اين چه مناسباتي است كه من از پساش برنميآيم. ولي در طول فيلم اين استيصال را در وجود او ميبينيم.
به عنوان تماشاگر (اميدوارم) درباره آدمها قضاوت نميكنيم. از آنها بدمان يا خوش مان نميآيد. ممكن است در ابتدا براي ما رفتارهايي كه با طاووس دارند كراهت داشته باشد. ولي خوشبختانه اين طوري به نظر ميآيد كه تماشاگر آنها را درك و تا حدي مشكلات شان را لمس ميكند و متوجه ميشود كه همه در اين چنبره اسير شدهاند.
حتي در مورد قاسم با آن شكل ابلهانه عاشق شدنش و اين شانس كثيفي كه اجتماع در اختيارش ميگذارد، همينگونه است. هر چند كه تاثيرات بدي بر زندگي طاووس ميگذارد. ميخواهم بگويم كه ريشههاي مشكلات را بدون اينكه درباره آنها صحبت كنيم تاثيرات عميقشان را در رفتارهاي شخصيتها ميبينيم. در واقع چيزي را كه اسمش مناسبات جامعه است و تاثيراتي كه اين مناسبات روي تك تك شخصيتها گذاشته حس و لمس ميكنيم. اين حاصل نميشد مگر اينكه بازيها به عمق ميرفتند.
-خب به اسطوره چه ربطي پيدا ميكند؟
-تحليلهاي اسطورهاي را تك تك بازيگران الزاماً نبايد خيلي دقيق و ظريف بدانند و رعايت كنند. شايد اين وظيفه بازيگردان، كارگردان يا كسي است كه بازيها را از بازيگران طلب ميكند. منتها فضا و بسترش بايد فراهم شده باشد. بايد آنها خودشان را در آن عمقي كه از آن صحبت ميكنيم حس كنند. چارهاش در متوجه كردن بازيگران به نكات مد نظرمان بود. بخشي از اين منظور در روخوانيها و صحبتهايي كه راجع به شخصيتها انجام ميشود به دست آمد.
بخش ديگر آن موقع اجرا و ظرايفي كه هنگام اجرا در نماهاي دو نفره وجود داشت، به دست آمد. چون هر چه عميقتر شويم لاجرم حشو و زوائد حذف ميشوند. خوشبختانه فكر ميكنم در بازيهاي فيلم «طاووسهاي بي پر» اين نكته ديده ميشود و هماهنگي خوبي هم ميانشان ايجاد شده است. اگر چه خاستگاه شخصيتها متفاوت بود، ولي مناسباتشان ملموس به نظر ميرسد.
فيلم ميخواهد واقعيت را به تصوير بكشد. يعني فرهنگ جمعي آدمهايي را نشان ميدهد كه بازتاب آن در محيط خانواده متجلي ميشود. كما اينكه برادر شوهر اصرار ميكند كه طاووس بايد سايه بالاي سر داشته باشد. اما از سويي ديگر اين نگاه اسطورهاي را در بازيها و ريشههاي آن اعمال ميكنيد. به اين معنا كه قهرمان فيلم، اردشير، كه در نهايت ميميرد از اين جامعه جدا افتاده است. از اين جامعه كوچ ميكند و زماني بر ميگردد كه ديگر شوهر زن مرده...
براي اينكه از مناسباتِ بري است و متنفر و نميخواهد به اين مناسبات تن دهد.
-پس آدمي است كه نگاه ايدهآليستي دارد. در نتيجه به نظر شما اين دو نگاه رئاليستي و ايدهآليستي تضاد و پارادوكس ايجاد نميكند؟ ديگر اينكه چرا مرگ قهرمان براساس نگاه ايدهآليستي قابل باور است ولي به لحاظ واقعيت ملموس نه؟ مثل تفاوت خسرو و فرهاد در داستان شيرين ميماند.
-اگر با نگاه اساطيري به مناسبات آدمهاي فيلم نگاه بيندازيم، اردشير پيروز است. چون تن به پليديهاي مناسبات نميدهد و البته خودآگاه به سمت مرگ نميرود. در واقع او اشتباهي ميكند و اين اشتباه از ناخودآگاهش ميآيد. اشتباهش اين است كه بر قواي بدنياش بيش از اندازه حساب ميكند. فكر نميكند به اغماء برود. او واقعا فكر ميكند با ماجراي آن شب به قاسم درسي ميدهد كه ديگر با كيان، خانواده و عزت و شرف يك زن بازي نكند و متوجه باشد كه عشق از پليدي دور است. ولي قاسم چون عاشق نيست، پليدي ميكند.
اشتباه محاسباتي اردشير جايي است كه فكر نميكند خوني كه از بدنش ميرود او را به اغماء ببرد و بكشد. شايد اين اشتباهي است كه در ناخودآگاهش به آن ميل داشته است. وقتي ما از اسطوره صحبت ميكنيم نبايد يادمان برود كه اسطوره جمع تمام ترديدها، آرزوها، ترسها، نابسامانيها و ضعفها و البته قوتهاي بشري است.
-ولي با اين حال آرمانگرايي را درآن ميبينيم.
-زيرا اردشير آرمانگراست. ولي ايراد كارش از جايي آغاز ميشود كه درمييابد به اندازه كافي قوي نيست تا مناسبات جامعه را عوض كند. حتي در مورد سرنوشت يك زن بهخصوص كه ميخواهد حامياش باشد و عشقاش را با او تقسيم كند، به شكل نمادين ميببينيم كه تمام توانايي اردشير در مقابله با مشكلات در آن است كه فقط ماشين خودش را درب و داغان كند و به ديگران بگويد كه اگر لازم باشد همه چيز خود را له ميكنم ولي از آن زن نميگذرم. او از بقيه شريفتر است.
-شايد هم از اين طريق ميخواهد خود را تطهير كند؟
-ميخواهد قاسم و ديگران را متوجه رفتار كريهشان كند. او به قاسم ميگويد تو امشب متوجه ميشوي كه حق نداري زندگي كسي را كه دوست نداري ويران كني. امشب ياد ميگيري عشق واقعي چيست. امشب ياد ميگيري هوس با عشق خيلي فرق دارد. او به دنبال آموختن درسي به قاسم بود كه تا آخر عمر فراموشاش نشود.
مساله اردشير با قاسم مساله شخصي نيست. به نظر اردشير، قاسم يك كودك غافل اما خطرناك است. و نمادش هم اسلحهاي است كه به دستش ميافتد و با همان اسلحه اردشير را ميكشد. همه چيز برعكس ميشود به خاطر سهم شيطان از زندگي و تير غيب قضا و قدر. فيلم در واقع به كالبدشكافي جهل انسان ميپردازد.
-فيلم با واقعنمايي شروع ميشود و بعد با نگاه آرمانگرايانه پايان ميپذيرد. از اين نظر تكليف فيلم روشن نيست. چرا؟
-شما از يك نظر درست ميگوييد. مهندسي فيلمنامه بر اين اساس است كه از فضاي ظاهرا واقعگرايانه يا واقع نمايانه شروع ميشود و به مرور و آهسته به جايي ميرسد كه اصطلاحاً اسمش را ميشود گذاشت برزخ.
-اين مهندسي فكر شده و طراحي شده بود. به دليل اينكه وقتي شما بخواهيد مناسبات محيط پليد را بررسي كنيد، بسياري از مسايلش در واقع اتفاق ميافتند در حالي كه اصلا به نظر نميآيد كه از واقعيت نشات دارند. مناسباتي هستند فراواقعگرايانه و ماليخوليايي. به همين جهت اين حركت در فيلمنامه طراحي شده بود كه آهسته و به تدريج و به شكل ديزالو از يك فضاي واقعنما برسد به فضايي برزخگونه.
-به هرصورت مرگ قهرمان فيلم را درك نميكنم. انگار خودش ميخواهد بميرد، بدون اينكه اجباري وجود داشته باشد. مثل مرگ قهرمانان فيلمهاي كيميايي نيست.
مرگ اين شخصيت در فيلمنامه دقيقا بر اساس الگوي سهم شيطان يا تير غيب طراحي شده است. يعني كاملاً نابهنگام، غيرمنتظره و غيرقابل توضيح.
فرانك آرتا