عسگرپور: مدیریت سینمای امروز، بيتعريف و پرتناقض است
مهمترين مسايلي كه عسگرپور در اين مصاحبه به آنها اشاره داشتهاست، نياز به اصلاح قوانين سينما، آزادي صنوف، داشتن مرام مشخص مديريتي براي مديران و تلاش دولتيها در باور جامعهي سينمايي آزاد و مستقل است.
اما دوستتر ميداشتيم كه معاونسينمايي نيز كه پيش از بارها از وي تقاضاي گفتگو داشتهايم؛ دستكم يكبار بهجاي حاضر شدن در برنامهي «هفت» و گفتگوي يكجانبهي وي با «مجري»؛ با ما هم حاضر به گفتگو ميشد.
* فروردين 89 علي معلم در مصاحبهاي گفت: اين سخن جواد شقدري كه فضلالخطاب سينما بايد معاونت سينمايي باشد و همهي نهادها نبايد دربارهي سينما اظهارنظر كنند، كاملاً درست است. معلم گفت؛ وضعيتي كه سينماي ايران امروز به آن مبتلاست نتيجهي سياستهاي غلط مديران دورههاي قبل است، اگر امروز آفتابه و پيژامه، مولفهي فيلمهاي پر فروش شده و مركز پولشويي، نتيجهي عملكرد مديران قبل است، بهنظر شما چنين اظهارنظرهايي دربارهي مديران سينما در دورههاي پيشين چه اندازه مابهازاهاي بيروني دارد و امروز ما ميراثدار چه سينمايي از مديريتهاي پيشين هستيم. و امروز كه يك سال از اعلام سياستهاي معاونت سينمايي جديد گذشته است، آيا ميتوان به جمعبندي مشخصي درباره نحوهي مديريت امروز سينماي ايران دست يافت و آيا اين نتيجه؛ تفاوتهاي فاحشي با نتايج پيشين دارد؟
ــ پاسخ به اين سوال مقدمهاي نیاز دارد كه بايد ابتدا آن را بگويم اول آنكه ساختار سينماي كشور برگرفته از اقتصاد هنر در كشور است و اين دو مقوله(سينما و اقتصاد هنر) آنقدر به هم وابسته است كه درباره هركدام صحبت كنيم پاي آن ديگري نيز به ميان ميآيد. اگر در كشور؛ اقتصاد هنر شكل ديگري بود و تعريف آن با تعاريف جهاني منطبق بود؛ حتما در ساختار مديريتي كشور اين تغيير ايجاد ميشد. امروز ما با يك بيتعريفي و فضاي گنگ و مبهم در بخش اقتصاد هنر مواجهيم. اگر در تمام اين سالها مضرات و معايب آن خيلي به چشم نميآمد؛ بهدليل آن بود كه فضاي كشور التهابهاي امروز را نداشت يا مديران فرهنگي كمي باسليقهتر بودند اما امروز تمام اجزاء كمك ميكنند كه ما عيوب خود را بيشتر ببینیم.
مسئله دوم اينكه فصلالخطاب در جوامع امروزین قانون است نه سلیقه مدیران دستگاههاي اجرایی. ما چون در ایران در حوزهي سینما قانون نداریم؛ برای برخی از همکارانمان این سوءتفاهم پیش آمده که دولت باید حرف آخر را بزند. حتی در جوامعي که دارای قانون هستند؛ منتقدان و صاحبنظران مرتبا با کشف نقاط ضعف قانون میکوشند تا مقننه را به تغییر و اصلاح قوانین ناچار کنند تا ثمرهي این رصد مداوم جامعهای عادلانه و انسانیتر حاصل شود. پس اینطور نیست که شما با وحی منزلي روبرو باشید که امکان هرگونه تغییر و اصلاح در آن ممکن نباشد. اما مسئله امروز ما این است که خود دولت تصدیگر و بازیگر است یعنی خودش یک طرف ماجراست پس دولتي كه خود يك طرف ماجراست؛ چگونه میتواند میاندار باشد و میان تزاحمات مختلف جامعه مدیریت کند؟!
سومين مسئله در فضاي مديریتي كشور اين است كه بعضي از مديران بهدليل نداشتن شخصيت كاريزماتيك و عدم مقبوليت؛ مجبورند بخش عمدهاي از بیتدبیری و آشفتگيها را به ديگران منتسب كنند. يك فرضيه براي اين افراد وجود دارد و آن اينكه حتما بايد حداقل يك دشمن وجود داشته باشد. اگر هم اين دشمن تبديل شود به گروهي از دشمنان؛ براي آنها بسيار پرسودتر است. وقتي هم نتوانيد براي دشمنتراشي فرضي ادلهي كافي پيدا كنيد، بايد يك گروه فعلي را مدد بگيريد و از آنها مايه بگذاريد. آن گروه ميتوانند افرادي باشند كه بهدليل ضعفهاي شخصيتي تا امروز كار نكردهاند و بخشي نيز كساني هستند كه كار آنها در جايي به مشكل برخورد است يا افرادي كه مقروض و بدهكار به دولت هستند يا كساني كه فيلم آنها توقيف است و بدهي وام دادند، را ميتوان به كمك گرفت تا تئوري وجود دشمن را توجيه كرد. در اين حالت شما با يك اجماع فكري هم در توجيه افكار خود مواجه ميشويد.
امروز اما بحث پدر بودن يك مدير هم مهم است. مدير فرهنگي بايد نقش يك پدر را در خانوادهي فرهنگي كشور ايفا بكند. اينكه کسی که باید نقش پدر خانواده را ایفا کند با در دست داشتن پروندهي بخشي از فرزندان خود را در نهادهاي امنيتي پاسخگو كرده، پروندهي آنها را دستهبندي كند و وقت خود را صرف پروندهسازي برای پوشیدن عيوب خود كند؛ موضوع بسيار بدی است.
اگر مديري تسلط، صداقت و شخصيت كاريزما نداشته باشد نياز به دشمنتراشي دارد و چون نميتواند فرضيهي دشمنتراشي براي خود را ثابت كند؛ به سادگي به ديگران انگ ميزند.
اما اينكه چه كساني ميتوانند فصلالخطاب باشند؛ جاي بحث دارد. مشكل از جايي آغاز ميشود كه ما با مديرانی مواجه ميشويم كه متاسفانه نه شخصيت كاريزماتيك دارند، نه تسلط كافي و نه صداقت. به همين دليل دايرهي دوستان خود را هر روز كوچكتر ميكنند. حتي بعضي از آنها بولتننويس برخي مراكز بودند و از ابتدا سينما را دوست خود نميدانستند
حالا مثالي ميزنم. اگر ما همسو با همكاري که نام بردید؛ نظر معاونت سينمايي را فصلالخطاب بگيريم، زمانيكه پروانهي فيلم جدايي نادر از سيمين را لغو کردند، بايد آن را ميپذيرفتيم. اما امروز كه فيلم آماده شده؛ ميبينيم كه درصورت پذيرش ما؛ ما و مخاطبان سينما از چه فيلمي محروم ميشديم. فيلمي كه جوايز و افتخارات زيادي را نصيب ما كرده است. حال بايد از همين دوستان پرسيد كه بازهم آن بيانيه و اين پست مديريتي؛ فصلالخطاب است يا عملكرد امروز همان مديران كه از سازندهي فيلم تقدير ميكنند؟ کدامیک؟!
* پس احتمالا نميتوان به نتيجهي خاصي رسيد؟
ــ درست است مثلا در مولفهي تسلط، مهم داشتن يك مرام مشخص است. ميتوان مديران را اينگونه دستهبندي كرد. مديراني كه رفتار آنها با ايدئولوژياي كه ابراز ميكنند؛ سازگاري دارد و مديراني كه با ايدئولوژي كه ابراز ميكنند سازگاری ندارد. به همين سادگي ميتوان بسياري از مديران را تفكيك كرد. یعنی میزان پایبندیشان به باورهای اعلامیشان میزان صداقتشان را تعیین میکند.
امروز تمام رفتارهاي معاونت سينمايي(من به اين دليل ميگويم معاونت سينمايي چون موضوع بحث است و اگر امروز در اين حوزه نسبت به ساير حوزهها سر و صدايي بيشتري است بهدليل آن است كه ساير حوزهها در امور صنفي به اين ميزان قوام يافته نيستند) با يك تفكر مديريتي خاص ممكن است نتايجي را بگيرد كه به شدت باهم تناقض دارد مثلا سينماگر ارزشمندي مانند الف را حذف ميكند و مجبور میشود به سينماگري توجه كند كه حتي با مرامنامهي اعلامیشان سازگاري ندارد. البته اين فارغ از مبناي قضاوت هنري و حرفهاي است. وقتي با اين نتايج مواجه شويد دايرهي خوديها هر روز تنگتر ميشود. البته ممكن است اين كار؛ عدهاي را خوشحال كند اما لطمهي آن بسيار مهم است. هر اشتباه مديريتي در اين حوزه به همه ضربه ميزند و در نتيجهي آن باغچهي سينماي ايران بيشتر لگدمال شده و آسيب ميبيند. پس ما امروز با مديريتی كه مرام مشخصي داشته باشد؛ مواجه نيستيم.
* بهتر است همين ابتداي بحث مشخص كنيم كه وقتي داريم دربارهي دولت و نقش او در سينما صحبت ميكنيم، آيا مراد دولت ناظر است يا دولت حامي، هردو يا هيچكدام و اينكه اين نقش را آيا دولت؛ خود براي خود انتخاب كرده يا به وي داده شدهاست؟
ــ اين امر حاصل يك برنامهريزي مشخص نيست كه يك اتاق فكر تشكيل شده باشد و بعد نقش دولت را تعيين كند و براي آن مانيفيست بنويسد. به نظر من؛ بعداز انقلاب سينما مورد توجه قرار گرفت و جاي خود را در دنيا باز كرد. اين امر يك شيريني و لذت براي مديران بوجود آورد و آنها به فكر محافظت و مراقبت از آن افتادند. نتيجه هم آن شد كه همه فكر كردند هر مسئلهاي كه نياز به محافظت دارد؛ اینکار را الزاما باید دولت انجام دهد. به همين دليل مردم نقش خود را فراموش كردند و دولت نيز اين نقش را با تصدیگری خود به آنان يادآوري نكرد.
به همين دليل هرچه را بيشتر دوست داشتيم؛ دولتيترش کردیم. بعدهم ادارههاي كل مختلفي تاسيس شد هرچند هر دولتي كه ميآمد، شعار حمايت از بخش خصوصي ميداد اما بهدليل عدم امنيت سرمايهگذاري در بخش فرهنگ و هنر؛ اتفاق خوبي در بخش خصوصي نيفتاد. دولت هم تصور كرد كه بايد همه خلاءها را خودش پركند. اهالي هنر نيز همين درخواست را بهدلیل نبود امنیت سرمایه گذاری تکرار کردند و بهدليل آنكه مجوزها و پول هردو در دست دولت بود؛ پس از دولت خواستند كه اگر شكست خوردند؛ از آنها حمايت كند.
* امروز چگونه ميتوان نقش مردم را به آنها وگذار كرد و محافظت را دوباره به مردم بازگرداند؟
ــ براي حل اين موضوع ما نيازمند پایبندی به چند مادهي قانوني هستيم که در برنامهي سوم و چهارم توسعه مصوب مجلس شورای اسلامی آمده است. تا به استناد به قانون با یکدیگر صحبت كنيم؛ مسئلهاي كه امروز وجود ندارد. من ميدانم كه همكاران من در سينما از اين مسئله واهمه دارند زيرا ميترسند وجود قانون كارشان را سختتر كند زيرا امروز راههايي براي گریز از قانون وجود دارد. اگر فيلمي هم مشكل داشته باشد، تهيهكننده به دفتر وزير يا معاون و با لابي و چانهزنی و زاري؛ مشكل خود را حل ميكند. حال آنكه بايد در سينما افرادي را بهعنوان مدير مسئول بشناسيم و قانون با وي طرف مذاكره شود و مسئوليتي كه امروز تهيهكنندگان بهدنبال آن هستند بايد به آنها داده شود.
قانون مشخص کرده که تا پایان سال اول برنامه چهارم توسعه باید نظام صنفی مستقر باشد. نظام صنفی یعنی شاغلان این عرصه مثل پزشکان و مهندسان دارای نقش بیشتری در تعیین مقررات و قواعد شغل و حرفهشان باشند. ثمرهي اجرای اين قانون؛ آن میشود که برای فعالیتهای شغلی سينما؛ افرادي را بهعنوان مدير مسئول بشناسيم و قانون تنها با آنها طرف مذاكره شود. اين يعني مسئوليتي كه امروز تهيهكنندگان بهدنبال آن هستند و بايد به آنها داده شود.
يعني يك فيلم بايد با مسئوليت تهيهكنندهاي كه اسم وي در يك نهاد صنفي و قانوني ثبت شده است؛ ساخته شود و بهدنبال اين امر؛ شوراي پروانه ساخت حذف شود. اگرچه شوراي پروانه ساخت نمایندگان همان اصناف هستند. البته امروز تهيهكننده بهدليل نبود امنيت شغلي اين مسئوليت را نميپذيرد اما ما بايد آنها را قانع كنيم.
بحث من اين است كه اگر ميخواهيم كار را درست از جايي شروع كنيم؛ آن نقطه تعيين موارد قانوني است درغير اينصورت حتما در دام شعارهايي همچون فعال شدن بخش خصوصي قرار ميگيريم. آنوقت يك وزیر و مدير در پشت تریبون همين شعارها را ميدهد اما در دفتر خود بازهم فقط به دوستانش كمك ميكند و يك حرف خوب را به يك امر مبتذل تبديل ميکند. و در زير اين بحث يعني تعيين موارد قانوني؛ بايد يك سازمان نظامسينمايي تشكيل داده شود كه پاسخگو باشد. آن وقت ميتوانيم به آن جريان اقتصاد هنر كه جايگاه آدمها در آن مشخص است؛ نزديك شويم.
* اگر جايگاه مسئوليت به تهيهكننده سپرده شود؛ نقش دولت ناظر چگونه ميشود زيرا دولت مدعي است كه من بايد پاسخگو باشم؟
ــ حرف من نيز همين است كه دولت نبايد دربرابر همه چیز مسئول باشد. ما بايد به آن شرايطي دست يابيم که مردم با سازمانهای صنفی خودشان؛ جامعه را اداره کنند و دولت تنها نقش حامی و ناظر را دارد و نه مجری. درغير اينصورت مادام كه وضع مديريت اينگونه است كه تعيين كند چه فيلمي ساخته شود و چه کسی بسازد، وضع به همينگونه است. درحاليكه بايد مرجع اصلي و مسئول اصلي يعني همان تهيهكننده پاسخگو باشد.
امروز اين واگذاري مسئوليت در حوزهي مطبوعات تا حدودی انجام شده است اما در حوزهي سينما رخ نداده است. آنهم بهدليل آنكه سينما را امر بسيار مهمي ميدانستيم و هميشه اعلام كرديم كه بايد توسط دولت اداره شود و اين؛ اشتباه استراتژيك دو دههي گذشته است.
* شايد اگر پيش از اين ميخواستيم دربارهي برخي نتايج سياستهاي عملي معاونت سينمايي به صحبت بنشينيم؛ با انتقادهاي تند برخي دوستان مواجه ميشديم و برخي مانند رضا برجي كه در زمان اعلام سياستهاي معاونت سينمايي، انتقاد كرده بود از اينكه: چرا توپخانه را به سمت دولت و معاونت سينمايي نشانه رفتهايد درحاليكه، ماحصل تلاش مديران فعلي هنوز به ثمر ننشسته است. احتمالا امروز راحتتر ميتوان به نقد يا مرور برخي از اين سياستها نشست.
بنابراين ميتوان در بخشهاي مختلف بحث را كمي بايد كرد. از توليد و نمايش شروع كنيم. شما سياستهاي دولت در حوزهي توليد و پروانه ساخت را چگونه ارزيابي ميكنيد، از تشكيل شوراي پروانه ساخت در خارج از خانهسينما گرفته تا گسترش اهداي مجوز به فيلم اوليها و احياناً تشويقهاي ويژه براي برخي فيلمها؟
ــ همچنين در بحث اكران و نمايش، برخي معتقدند كه ديده شدن فيلمها ازسوي عدهي محدودي و نظر دادن درباره آنها، موجب شده فيلمها شبيه بههم شوند كه البته اين نظر هم محل بحث و گفتگو دارد. اما در اين حوزه بحثهاي ديگر مانند انتقاد به درجهبندي فيلمها وجود دارد يا نحوهي اكران فيلمهاي فرهنگي كه صداي فيلمسازان را بلند كرده و يا نحوهي ارسال فيلم به جشنوارهها و نمايشهاي جهاني كه گاه سليقهاي و محدود عمل ميشود.
همانطور كه گفتم در اين دوره ما با مديراني مواجهيم كه تسلط كمي بر موضوع دارند.كاريزماتيك هم نيستند به همين دليل دايرهي دوستانشان هر روز تنگتر شده است. اما نكتهي مهمتر اينكه اين مديران يك مرام مشخص ندارند. مرام مشخص نيز از اصولگرايي ميآيد. مشكل ما در حوزهي فرهنگ اين است كه با مديران اصولگرا مواجه نيستيم. اگر ما داراي مديراني اصولگرا بوديم؛ بخش مهمي از مشكلات حل ميشد. هركس كه جريان مديريتي يك سال گذشته را ارزيابي كند؛ به دهها تناقض برخورد ميكند كه براي هيچكدام نيز پاسخ مناسب وجود ندارد.
* در بحث زيرساختها و ساخت سالنهاي سينمايي و بهينه كردن فنآوريهاي توليد و نمايش چه گامهايي برداشته شده است درحاليكه سينماداران بخش خصوصي ار نتايج اين سياستها ناشكيبا هستند اگرچه در مواردي كه سينما به حوزهي هنري، شهرداري يا مراكزي با ترنور مالي بالا تعلق دارد، دغدغهي ورشكستگي كمتر از بخش خصوصي است؟
ــ بخش خصوصي وارد شده اما ناقص. آنهم بهدليل انحصار اقتصاد دولتي است. ازنظر من؛ بخش عمدهي آسيبهاي سينما به اقتصاد هنر بازميگردد. اگر اقتصاد هنر به اين ميزان؛ دولتي تعريف نشده بود آنموقع بخش خصوصي جايگاه خود را پيدا ميكرد و ميدانست از منابع و حق خود چگونه دفاع كند. امروز هيچكس افق روشنی را پیشرو نمیبیند لذا ما بايد اقتصاد هنر را در کشورمان بازتعريف كنيم.
* شورايعالي سينما چه نقش سازندهاي در سرنوشت سينما داشته و دارد و آيا اين شورا قدرت مشاركت فكري با نخبگان، استانداردسازي، اصلاح مقررات و تقسيم عادلانهي فرصتهاي كاري را براي فيلمسازان به ارمغان خواهد آورد؟
ــ من دربارهي اين شورا، اعضا و نه ساختار نميخواهم صحبت كنم زيرا معتقدم شكل اين شورا لطمات زيادي را به خود افرادي كه در آن حضور دارند؛ خواهد زد. ما گاه دچار يك اشتباه بزرگ ميشويم و آن اين است كه اگر چند نفر جمع شوند و بگويند كه يك مشكل از 100 مشكل سينما را حل كنيم؛ يا مديركل بگويد40 مشكل حل ميشود يا معاون وزير يا وزير بگويد 70 مشكل حل ميشود يا رئيسجمهور بگويد همه مشكلات حل ميشود، آن را يكجا قبول كرده و باور ميكنيم. اين نگاه اشتباه است و در وهلهي اول جفا در حق بالاترين مسئول. چون بسياري از مشكلات را يك مسئول نميتواند حل كند فارغ از آنكه معناي شورايعالي در كشور ما مانند شورايعالي پول يا شوراهاي ديگر با كشورهاي ديگر متفاوت است. در اين شوراها؛ افراد و اعضايي غيراز قوهي مجريه هستند كه تصميمات آنها ميتواند در آن شوراها دخيل باشد اما شورايعالي سينما اينگونه نيست.
بهعنوان مثال آيا تامين 70 درصد سرمايهي اوليهي ساخت يك پلاتو در ابعاد محله از محل وجوه اداره شدهي بانكها و دولت به بخش خصوصي با مصوبهي اين شورا امكانپذير است؟ مثلاً آيا اين شورايعالي ميتواند بگويد كه جعفر پناهي نبايد زندان باشد و بايد بتواند فيلم بسازد، قطعاً نميتواند زيرا قوهي قضاييه حضور ندارد و ما تنها تصميم يك مقام عالي را فشل كردهايم. پس اين شورا، شورايعالي نيست. اين شورا با هر فرد ديگري نيز تشكل شود؛ نتيجهي آن ختم به خير نميشود و بزرگترين لطمه را به بالاترين مقامي ميزند كه در اين شورا وجود دارد ضمن آنكه مشكلات سينما را نميتوان با تشكيل يك سازمان و دستور و بخشنامه حل كرد.
* اگرچه نميتوان تمام فيلمهاي ساخته شده و به نمايش درآمده در جشنوارهي فيلم فجر را به سياستهاي سينمايي امسال نسبت داد، اما آيا مرور كارنامهي سينماي ايران در سال 89 يا آن دسته از آثاري كه پس از توقيفهاي طولاني؛ در اين سال مجوز اكران گرفتند، نوعي خوشبيني دربارهي برخي تعريفها و تفكرات دولت حاكم بر مديريت جواد شمقدري در عرصهي سينما به وجود نميآورد و آيا نميتوان نوعي نسبيگرايي در رسيدن به آزادي هرچند محدود در سينما را نويد داد كه البته و قطعا در ديگر حوزهها مانند تئاتر و كتاب تاكنون عملاً غيرممكن بوده و هست؟
ــ نسبيگرايي در عمل خوب است به شرطي كه به آن باور داشته باشیم و عمل كنيم اما نميتوان اينگونه حرف زد و در بزنگاه طور ديگري عمل كرد. با اين ديدگاه؛ مديران امروز ميتوانند براي هيات داوري جشنواره فيلم فجر از پرويز صياد هم استفاده كنند يا يك بازيگر را بهدليل حضور نيافتن در يك فيلم سينمايي از فعالیت محروم كنند. بعدهم به افرادي كه براساس همان باورهایشان سابقهي روشني ندارند؛ توجه كنند و جایزه بدهند.
در سينما هر دو یا حداکثر سه سال يكبار جريان توليد چرخش ميكند و ما ناگهان صاحب تعدادي فيلم خاص ميشويم كه توسط نسلهاي مختلف ساخته شده است. بنظرم سال آينده نيز اينگونه است. اما فراموش نکنیم بسياري از اين فيلمها مورد وثوق مدیران دولت نبوده است و دولت فقط از چند فيلم مشخص(6 یا 7 فیلم) حمايت كرده است به این ترتیب طراز و نگاه دولت را باید در آنها ديد.
* در بحث امنيت شغلي اهالي سينما اگرچه مشخص است كه تاكنون حل ناشده باقيمانده، اما آيا معاونت سينمايي در اين سال به تصميم مشخصي در اين حوزه دست يافته است؟
ـ
ـ يكي از مشكلاتي ما درقديم در خانهسينما داشتیم؛ اين بود كه نميتوانستيم امنيت شغلي را تعريف كنيم. گروهي فكر ميكردند كه امنيت شغلي يعني اينكه اگر من بيكار بودم؛ به من پول بدهند. به همين دليل ما در خانهسينما بر آن شدیم كه مولفههای امنيت شغلي را به دقت تعريف كنيم. زيرا بخشي از امنيت شغلي به حوزههاي سرمايهگذاري، بخشي در قلمرو زیرساختهای نمایشی و تولید، قسمتی از آن با آموزش و پارهای نیز در عرصهي قواعد حقوقی تعریف میشود. قوه مجريه بخش مهمی از آن را دراختیار دارد.
مشكل بزرگ ما عدم درك امنيت شغلي ازسوی قوه مجریه و مدیران سینمایی است. متاسفانه بهدليل عدم تسلط؛ هر مسئلهاي به سياست ربط داده ميشود و مطالبات قانونی اصناف با سویههای سیاسی تفسیر میشود. اگر ما با يك جريان مسلط در حوزهي مديريت فرهنگی مواجه بوديم؛ با ما وارد بحث ميشد. من بارها گفتهام هر زمان و هر جايي حاضريم درباره اين موضوع با مدیران فرهنگی صحبت كنيم تا همهي ما به يك مانيفست مشترک برسيم. ضمن آنكه در حوزهي امنيت شغلي؛ قوانين بر زمين مانده هم داريم. دو بخش بيمهي بيكاري و استقرار نظام صنفي؛ قوانين مصرحی است که بر زمين مانده كه نه تنها دولت به آنها عمل نكرده بلكه در چند سال اخیر درجهت عكس آن حركت كرده است.
* جواد شمقدري در اختتاميهي جشنوراه فيلم فجر گفت؛ دو جناح به سينما لطمه ميزنند. به تعبير وي دو گروه تندور سينما را در آستانهي خطر قرار دادهاند، آيا شما اين مطلب را قبول داريد؟
ــ ما عادت كردهايم به اين حرفها که مسایل سینما را سادهانگاری میکنند. هرچند اين حرفها توسط فرد عمدتا زماني گفته ميشود كه درحال رفتن از محل مديريتي خود است. اين حرفها كاملا غيركارشناسي است.
اينكه شما به دلايل ژنتيكي فقط دو لبه را ببيند و فقط همان دو مشكل را ببيند؛ اينگونه حرف زدن فقط مشكل امروز فردا را حل ميكند. تاريخ همه چيز را ثابت ميكند. اينكه بهدنبال پیدا کردن ليبرالهاي سينما و ماركسيستها و دیگر ایسمهای سينما باشيم؛ حرف کاملا خام و آدرس غلط دادن. چنين صحبت كردن شايستهي كسي كه در جایگاه پدری سينماي ايران نشسته است، نيست.
بخشي از سخناني كه توسط برندگان جشنواره در مراسم اختتاميه گفته شد؛ هم به فضاي اجتماعي ارتباط دارد. بايد دانست كه فضاي اجتماعي امروز ما بهگونهاي نيست كه نشود در آن حرف انتقادي زد. امروز در خود دولت هم انتقادي سخن ميگويند. حتي گاه يك وزير كه از دولت كنار رفته؛ تبديل به منتقد دولت ميشود.
بازهم ميگويم اگر مديران داراي يك مرام و عقيده مشخص باشند؛ اين موضوع در تصميمات و رفتار آنها مشخص ميشود. اما اينكه در يك برنامه پيدا شدن تارموي يك خانم باعث به خطر افتادن اسلام شود حالآنكه اگر همین اين اتفاق در مراسم خودشان رخ ميداد؛ از سعهي صدر اسلامي سخن گفته ميشد، گواه از نبود يك مرامنامهي روشن است.
* در چنين تصويري از سينماي ايران در سال 89 و در شرايطي كه ماحصل بيش از 15 ماه چانهزني بر سر بودجه خانهسينما در شرايطي كه امكانات دولتي از مجور ساخت گرفته تا اكران؛ همه در دست دولت است، به جايي نرسيده است، آيا گمان نميكنيد كه فشار دولت به خانهسينما، بيشتر دعوا با شخص مديرعامل خانهسينماست و شايد قصد اين است كه وي وادار به استعفا شود. اگرچه پيش از اين شما يكبار قصد استعفا داشتهايد اما شايد تلاش اين است كه استعفا را به شما بقبولانند و از آن پس حتي شايد گشايشهايي نيز چه در بحث سياستها و چه در بحث بودجهي خانهسينما يا امنيت شغلي سينماگران بوجود آيد؟
ــ تفاهمنامهي بودجه سال 89 كه منعقد نشد هرچند كه شنيدم اين تفاهمنامه به شکل پیشیناش تا مرحلهي حروفچینی در دبیرخانه پیشرفته است اما براي اولين بار در تاریخ مناسبات خانهسینما و معاونت سینمایی اين بدعت گذاشته شد و تفاهمنامه نوشته و مبادله نشد. سال بعدهم به نظر ميرسد همينگونه است. اما اين امر كمك كرد كه ما دورهم جمع شويم و دايرهي وحدتي بوجود بيايد كه انواع و اقسام افراد سينمايي و فيلمساز در آن حضور داشته باشند و حميت صنفي بوجود آمد.
اما در پاسخ به بخش ديگر پرسش شما بايد بگويم؛ آنها ابتدا گفتند كه بودجهي سال 88 کاملا تخصيص داده نشده است و اگر بودجه بيايد بدهي خود را ميپردازیم. در يك دوره هم گفتند بايد اختلافاتمان حل شود حتي پيغام دادند كه اگر بودجه ميخواهيد؛ مديرعامل بايد عوض شود. من هم به دوستان هياتمديره گفتم اگر جمعبندی این است که مشكل اينگونه حل ميشود؛ من حاضرم کنارهگیری کنم اما شما براي این کنارهگیری قيمت خوبي تعریف کنید. حتي در دورانی حدود تیرماه سالجاری من و هياتمديره(همگي) حاضر به استعفا شديم و گفتيم اگر بدهيهای خانهسینما داده شود؛ حاضريم همگی استعفا دهيم و ظرف سه هفته انتخابات برگزار كنيم. اما بازهم تناقضگويي ادامه یافت. تا اينكه امروز میگویند اساسنامهي خانهسينما اشكالات اساسي دارد و قطعاً اگر اساسنامه هم از دید آنها مشكلي نداشت؛ باز بهدنبال مسائل ديگري بودند. آنها هرگز روشن و شفاف نميگويند كه مشكلشان چيست و چه ميخواهند.
* فكر نميكنيد عملكرد خانهسينما در قبال برخي موضوعات مانند تشكل مستقل انجمن تهيهكنندگان و شوراي پروانه ساخت و نيز كانون كارگردانان با نواقصي همراه بوده است بهگونهاي كه عملاً برخي مسايل به فرصتسوزي براي خانه تبديل شده است. در اين شرايط وضعيت اتحاديهي تهيهكنندگان و ساير صنوفي كه خارج از خانهسينما تشكيل ميشوند را چگونه ميبينيد؟
ــ ضمن احترام به بعضي دوستان كه بهدليل بعضي شرايط و مشكلاتي كه دارند مانند دريافت وام براي ساخت فيلم بعدي يا رفع توقيف فيلمشان و باز ضمن احترام به همهي خانوادهي سينما ميگويم كه در دوام آن اتحاديه تردیدهای جدی وجود دارد بههمان دليل كه قبلاً هم از هم پاشيده شد. امكان دارد بعضي اعضائ اين اتحاديه بهخاطر اتحاديه از منافع امروز خود يك يا دوبار گذشت كنند اما تجربهي این سالها نشان داده که بار سوم گذشت نميكنند. آن منافع هم رانت و امكانات دولتي است.
* بهنظر ميرسد خانهسينما در پيگيري وضعيت برخي هنرمندان چه در زمان بيماري و چه در زمان فوت تلاشهاي كافي نداشته است. اگر دلجويي اين خانه؛ دستكم در بحث معنوي با هنرمندان عضو خانه؛ جديتر بود، احتمالاً تصوير ايمنتري از خانهسينما براي هنرمندان به وجود ميآمد. گاه هيچ نمايندهاي از خانهسينما در مراسم فوت و خاكسپاري يك هنرمند حاضر نشده يا در مواقع بيماري، هيچگاه بازديدي از هنرمند نشده است. اين روند با فضاي صنفي و خانگي بودن خانهسينما براي اعضاي آن كاملاً منافات دارد؟
ــ در موقعيت فعلي يك نهاد صنفي بايد تعاريف خود را در حوزههاي صنفي معلوم كند تا درپي آن به تعاريف مديريتي برسيم. وظیفهي نخست ما دستهبندی و الویتبندی مطالبات است.
اما امروز يك تناقض بزرگ وجود دارد و آن اینکه بعضي از همكاران ما ايراد همان خدماتي كه ما ميگوييم دولت باید انجام میداده و در انجام آن کوتاهی کرده را به خود ما وارد ميدانند و گلايه ميكنند که چرا انجام نشده است.
وظيفهي خانهسينما اين است كه تعاريف و نقش خود را در بخشهايي مختلف معين كند و بعد معلوم شود كه وظيفهي دستگاههاي مختلف اجرایی چيست.
نكتهي ديگر كه گفته ميشود؛ بحث تعامل است. اگر منظور از تعامل؛ اطاعت محض است و اينكه مانند بعضي تهيهكنندگان با عجز و لابه از آنها كمك بخواهيم كه البته آنهم معلوم نيست كه بدهند يا خير، در اين صورت؛ دیگر نمایندگی ما ازسوی اصناف معنا ندارد و ما هم وارد اين بازي نميشويم. ما بايد روي اصول خود بايستيم. اما اگر معنای تعامل؛ گفتگو و مکاتبه و پیگیری برای تحقق اهداف مشترک است كه دستكم جلسات و مکاتبات موجود همین را گواهی میدهد؛ كه بايد با گفتگو فراهم شود.
كمااينكه دربارهي بعضي بيمهها امور را به دولت واگذار كرديم و از آنها خواستيم آن را انجام دهد و اعلام كند كه انجام داده است ولي حتي اين كار را هم نكردند. بهنظر من؛ فعلا عزمي براي حل مشكلات معشيتي و صنفي وجود ندارد به جزء راهحلهايي بحرانانگيز و بحثبرانگيز مانند ساخت 200 فيلم بهجاي 90 فيلم در سال و اينكه با همين نظر از مجلس پول گرفته شود و در زمان توزيع هم آن را فقط به نزدیکان و دوستان خود بدهيم.
نكته ديگر اينكه يك مدير فرهنگي با سه ضلع در مديريت مواجه است. يك مدير امكانات دارد.ضلع دوم منابع مالی است و ضلع سوم مقبوليت عمومی.
اگر يك مدير صاحب امكانات و پول باشد اما ضلع سوم را نداشته باشد، بعید است اتفاق خوبي براي وي بيفتد. مديران فعلي فرهنگي ممكن است امكانات يا شايد پول داشته باشند؛ اما مقبوليت ندارند.
* گمان ميكنيد سال 90 براي سينماي ايران چه گشايشها و احتمالاً دشواريهايي به همراه خواهد داشت و ادامهي وضعيت فعلي سينما را چگونه ارزيابي ميكنيد؟
ــ با اين وضعيت با يك جريان مدیریتی كاملاً بيتعريف و پرتناقض مواجه هستيم. در وضعيت فعلي امكان دارد كه مديران فرهنگي براي حفظ نظام؛ بعضي از محصولات بعداز انقلاب را تحريم كنند يا با يكي از ستارگانهاليوود عكس يادگاري بيندازند كه البته در گذشته نيز نمونههايي از آنها وجود داشته است يعني آمدن نمايندگان آكادمي. اما نمونههاي قديمي كار مذمومي به شمار ميآيد حالآنكه اگر همان هاليوودي بخواهد فيلم رئیس جمهور را بسازد؛ قابل قبول است. اينگونه است كه مديريتي كه برنامه و مرام روشنی ندارد؛ خودش را ميزان ميداند و ميگويد من يعني نظام و نظام يعني من.
* اين سال براي خانهي سينما چه حوادثي را دربرخواهد داشت. آيا بايد منتظر وقايع شيرين ماند يا شايد تلخ؟
ــ ما امیدواریم که با نقاط مثبتي سال آينده مواجه شویم و نشانهي آنهم حميت صنفي است. امروز دیگر هفتهي همياري صنفي پایان و انتهایی ندارد و دايرهي آن باز است. ضمن آنكه ما بهدنبال جلب حمایت دوستداران خانهسينما هم هستيم و نقاط روشن و تجربهي خوبي هم كسب كردهايم. باید بگویم تمام رفتاري كه اين روزها را صرف تكهتكه كردن خانهسينما شده هرچند باعث مشغلهي همهي ما و رنجيدهخاطر شدن همهي اهالي سينما شده اما پايههاي خانهسينما را محكمتر از پیش كرده است و اتفاقات خوبي براي خانهسينما در سال آينده خواهد افتاد. انشاءالله.
گفتگو از: زهرا حاج محمدي، علي زادمهر