به بهانه اکران «با غریبهای بلند و تیرهپوست ملاقات خواهیدکرد»
باز هم وودی آلن
فکر میکنید اگر قرار بود شما خلاصهای درباره دستاوردهای وودی آلن بنویسید، چه مینوشتید؟ در ماه دسامبر، وودی آلن 76 ساله میشود و تا آن زمان یک اثر دیگر به بهترین ساختههای سال 2010 خواهد افزود. فیلم «با غریبهای بلند و تیرهپوست ملاقات خواهید کرد»، ساخته او در سال 2010 که در انگلستان اکران شده و یکی دیگر از محصولات اوست، محصولاتی که به سادگی نمیتوانیم آنها را در ذهنمان از هم جدا کنیم.
هیچکسی در طول حیاتش این همه کار نکرده بود. هیچ کارگردانی به شناختهشدگی او نیست. هیچ فیلمسازی نتوانسته بود چنین تصویر فرهنگیای از خود بسازد، تا این حد محبوب و تا این حد مشکوک. اما زمان گذشت و نگرانیهای عمومی برای میا فارو و سو یی پروین تمام شد. [اشاره به جدايیاش از فارو و ازدواج با دخترخوانده او] به نظر من چیزی بود شبیه یکی از فیلمهای وودی آلن. خب، ما چه میتوانیم بگويیم؟
گفته میشود که بحرانهای زندگی شخصیاش از مخاطبان آمریکایی فیلمهایش کاست و در سالهای اخیر آثار او بیشتر متکی به حمايت مخاطبان اروپايی فیلمهایش بوده است. در نتیجه خیلی طبیعی است که فیلمبرداری فیلمهایش را در اروپا انجام میدهد، در «امتیاز نهایی» مفاهیمی دیده میشد که بر اساس آنها میشد گفت هوای تلخ و شیرین لندن او را از خواب بیدار کرده بود.
خیلی زود، این هیجان از بین رفت. شاید تنها به این دلیل که وودی آلن چهرهای سرآمد و بسیار برجسته بود که به دهه هفتاد و هشتاد میلادی تعلق داشت و آنقدر زنده ماند تا این که تغییر زمانهاش را دید. چگونه ممکن است که کسی تمام این سالها کمدی کار کند و بتواند برای 5 دهه نسلهای مختلف را بخنداند؟ پریستون استرجس شاید برای شش سال توانست حقههایش را به کار بگیرد و مخاطبش را بخنداند. آثار بیلی وایلدر تنها در زمانی کمتر از ده سال به شدت کمدی و خندهآور بود اما وایلدر همواره سویهای تلخ نیز داشت، آنچه در «غرامت مضاعف» و «بلوار سانست» دیده میشود. خیلی از آدمهای بامزه و اهل کمدی نگاهی تلخ به زندگی دارند.
خب آیا وودی آلن به شکلی طبیعی کمیک است یا ماجرا چیز دیگری است؟ دلیل این که من هرگز نتوانستم او را به عنوان بازیگر بپذیرم این است که حضور او آن بخشندگی و انرژی کافی را ندارد. به نظر میرسد بسته است یا آنقدر به شکل کلاسیکی عصبی است که آسیبپذیری شخصیت را در ابهام قرار میدهد (سکانسهایش با ماریل همینگوی در فیلم منهتن استثنا هستند.) ماجرا این نیست که چیزهای بامزه نمیگوید یا رفتار هوشمندانهای ندارد.
نکته اینجاست که او مقابل تظاهر کردن مقاومت میکند. نیاز به تظاهر همان چیزی است که بر اساس آن میفهمیم بازیگران زندگی و دیگر انسانها را دوست دارند یا نه. شخصیتهای فیلمهای وودی آلن ادعا میکنند که عاشق هستند اما خیلي سختتر ثابت میکنند که عاشق هستند. در نتیجه او در فیلمهایش شک، بینظمی و آشوب را پراکنده میکند و بعد سعی میکند با نمایش مشغول بودن یا پر هیجان و آشفته بودن آنها را پنهان کند.
گاهی اوقات باقی بازیگران نیز دچار این مشکل میشوند، تعداد زیادی از بازیگران وودی آلن گفتهاند که از کار کردن با او لذت میبرند اما بر صحنه حاضر شدن او به بسیاری از فیلمها صدمه زده و شانس این فیلمها برای بدل شدن به بخشی از زندگی را ربوده است، بخشی از یک زندگی که ما مخاطبان هم میخواهیم در آن سهیم باشیم.
اما آن چیز دیگر در سوالی که در آغاز جمله پاراگراف بالا مطرح کردم، چیست؟ او در طول این سالها روشن کرده که امکان قرارگرفتنش کنار اینگمار برگمن، سختیهای فراوانی برایش به همراه داشته است. این بدان معناست که او نه تنها هنرمندی قابلاحترام (یا غیرآمریکايی؟) است، بلکه بیشتر رماننویس است تا استندآپ کمدین، و در مقام کارگردان کسی است که در غم و درد و اندوه کار میکند، به ویژه وقتی پای داستانی عاشقانه وسط باشد.
رفتارها و گفتههای وودی آلن در مقام کارگردان ـ در «صحنههای داخلی» و «سایهها و مه»ـ خوب نبود، با این همه بسیاری «جرمها و بزهکاریها» را بیشتر از من دوست داشتند. عنصر مفرح در «امتیاز نهايی» خلط تهدیدآمیز حساسیت و شهوتطلبی با ضعف بود. چیزی که به آثار بیلی وایلدر نزدیکتر بود تا اینگمار برگمن اما شاید وایلدر برای وودی آلن مدل پرثمرتری بوده است.
در نتیجه وودی آلن تعداد زیادی فیلم ساخته که در تمامی آنها توجه و ملاحظاتش را به خوبی به مخاطب منتقل نکرده است. اگر مردی به سن او همچنان فیلم بسازد، آیا دارد شکستش در ارائه یک شاهکار را پنهان میکند؟ عادت او برای ساختن فیلم برای همه روشن است اما آیا واقعا نیاز دارد که در این سن فیلم بسازد؟
هچ کدام اینها مهم نیست. در هفتاد و پنج سالگی شایسته هر کارگردانی است که بر اساس بهترین ساختههایش قضاوت شود. وودی آلن چهار فیلم دارد که برای من همواره بهترین است: آنی هال (شیمی موجود میان او و دایان کیتون غیر قابل انکار است)، هری ساختار شکن (بیشترین حد تلاشاش برای رسیدن به فرم اتوبیوگرافی)، رز ارغوانی قاهره (کمدیای بیهمتا و باشکوه از رفتار شخصیتهای روی پرده در زندگی) و روزهای رادیو. روزهای رادیو بهترین فیلم اوست، آزاد است تا چندین و چند داستان را همزمان دنبال کند، چشماندازی بر نوستالژی و ترس از این که بهترین بخش زندگی از دست رفته است.
حسرت و غم برای آنچه از دست رفته، بیشتر مناسب وودی آلن است تا تراژدی و این همان سرچشمه اندوه و غم اوست.
با گذشت زمان، فیلمهای ضعیف خود به خود از یادها میروند. آنوقت به «روزهای رادیو» و «رز ارغوانی قاهره» نگاه خواهیم کرد و حدس خواهیم زد که وودی آلن عاشق ترانههای عاشقانه بود (او خود اهل موسیقی است) اما اغلب خجالتیتر از آن بود که به شخصیتهایش اجازه عاشقی بدهد.
دیوید تامسون/ سمیرا قرایی