حسين وارث آدم (بخش دوم)
دکترسیدنعمتالله عبدالرحیمزاده
آيتالله صافي گلپايگاني در کتاب «شهيد آگاه» خروج اباعبدالله(ع) از مکه را براساس آگاهي و قصد آن بزرگوار برای شهادت تفسير کردهاست. مؤلف در جواب به آيتالله صالحي نجفآبادي به روايات و اخبار عديدهاي استناد کرد که همگي دلالت بر قطعيت شهادت آن حضرت در صحراي کربلا دارند. به نظر مؤلف، بنابر پيشگوييهاي حضرت رسولاکرم(ص) و خود امامحسين(ع)، آن حضرت از عاقبت کار آگاه بود و با اين علم به سوي کوفه حرکت کرد.
پيشگويي رسولاکرم(ص) در مورد شهادت حسين(ع) بهگونهاي بود که بهغير از شخص امام(ع) ديگران نيز به ياد داشتند؛ چنانکه هنگام عزيمت آن حضرت به کوفه، تني چند متذکر آن شدند و ايشان را از رفتن برحذر داشتند. مرحوم صالحي سعي دارد در کتاب خود اين پيشگوييها را در حد يک پيشگويي اجمالي تفسير کند، به اين معنا که سخن رسولاکرم(ص) کلي بوده و به سفر کربلا اختصاص نداشتهاست.
با وجود تفسيري که مرحوم صالحي در مورد اخبار وارده با دقت انجام داده، بايد انصاف داد که اخبار، دلالتي بيش از تفسير ايشان دارند. علاوه بر اين، با شناختي که اباعبدالله(ع) از سابقه کوفيان داشتهاست و بهخصوص با توجه به خبر "فرزدق" از اوضاع کوفه، بايد گفت امام(ع) با آگاهي از عهدشکنی کوفيان به سوي آن شهر حرکت کرد و با علم به اخباري که از جد بزرگوارش رسيده بود، ميدانست آخر کار، شهادت خواهد بود.
با توجه به مطالب فوق، آيا ميتوان نتيجه گرفت که نظر کتاب «شهيد آگاه» درست است يعنی امام به قصد شهادت از مکه مکرمه خارج شد؟ در مقام پاسخ، لازم است تا بين دو مقوله تفاوت قائل شد؛ "علم به نتيجه کار" و "قصد انجام کار".
در انجام دادن يک عمل، قصد بر اين است تا نتيجهاي حاصل شود و عامل با در نظر گرفتن شرايط و عوامل سعي ميکند تا آن نتيجه به دست آيد؛ اما بسيار پيش ميآيد که نتيجهی کار آن چيزي نباشد که قصد شدهبود. از سوي ديگر، ضرورتي ندارد نتيجهاي که حتي بنابه شرايطی قابل پيشبيني است، قصد عامل باشد. اباعبدالله(ع) هنگام خروج خود ميدانست که عاقبت سفرش به جنگ و شهادتش ختم خواهد شد، اما اين دليل نميشود که بگوييم قصد آن حضرت، شهادت و «تعبد به شهادت» بودهاست.
گذشته از اين بحث، فرضي که کتاب «شهيد آگاه» بر آن بنا شده، تالی فاسدهای متعددي دارد. نخست آنکه باعث ميشود عمل اباعبدالله(ع) از فهم انساني خارج شود و نتواند مبنايي براي رفتار موجه ديگر انسانها شود. شايد از اين جهت است که مؤلف «شهيد آگاه» عمل امام را بهنحو استثنائي و "سري از اسرار و داراي رمز ملکوتي" دانستهاست.
بايد توجه داشت که اعمال ائمهاطهار(عليهمالسلام) بهعنوان سيره آن بزرگواران سرمشق شيعيان است. عملي ميتواند سرمشق قرار گيرد که وجه اصولی و کلي داشتهباشد و حجيت ديگران باشد. مستثنی شمردن عمل امام بهمعناي نفي نظري سيرهی امام است.
از سوي ديگر، "اصالت دادن به شهادتطلبی" نتيجه خسارتباري دربردارد که در زمان کنوني مشاهده ميشود. شايد در زمان تأليف کتاب «شهيد آگاه» مسئله عمليات انتحاري مطرح نبودهاست، اما امروزه ديده ميشود که اين موضوع چه چهره مخدوشي از اسلام را به جهانيان نشان ميدهد. اگر عمل اباعبدالله(ع) به "تعبد به شهادت" تعبير شود، عمل خودکشي ديني که امروزه به صورت عملياتهاي انتحاري ديده ميشود، تأييد ميگردد. بايد دانست که به اجماع علماي اسلامي، خودکشي به هر نوع تقبيح شده و انسان حق ندارد عالما و عامدا اقدام به قتل خود کند.
هر دو تعبير از نهضت امامحسين(ع) که در اين دو کتاب بيان شده، تالي فاسدهای خاص خود را به دنبال دارند. تأکيد بر جنبه ناسوتي اين نهضت، عمل اباعبدالله(ع) را در حد چريکي اسلحهبهدست در صحراي کربلا تقليل ميدهد و تأکيد بر جنبه لاهوتي، آن را میتواند به عمل انتحاري تنزل ميدهد.
نهضت امامحسين(ع) را بايد از ديد ديگري نگريست تا هم بتوان به درک سيره ائمهاطهار(عليهمالسلام) نائل شد و هم راهي به حضور سيرهی آن حضرت(ع) در حيات عملي خويش يافت. مسئله در دريافت وجه تأليفی دو جنبهی ناسوتي و لاهوتي عمل اباعبدالله(ع) است که تشيع از آن جان و شور گرفتهاست.
براي رسيدن به پاسخ، بايد به اين سؤال جواب داد که ائمهاطهار در مورد تشکيل حکومت چه میکردند؟ آيا نمونهاي ميتوان يافت که آنان در عمل، اقدام به تشکيل حکومت کرده باشند؟ به تعبيري روشنتر، اقدام آنان در تشکيل حکومت تأسيسي بوده يا خير؟
اقدام تأسيسي در تشکيل حکومت به اين معنا است که حکومت براي ائمهاطهار (عليهمالسلام) مطلوبيت ذاتي داشته و از اين جهت آنان قصد تشکيل آن را داشتهاند. ميتوان براي تأسيس حکومت اهداف متعددي چون اجراي حدود الهي، تقويت دين مبين اسلام، تربيت آحاد جامعه و... در نظر داشت و گفت که ائمه(عليهمالسلام) از تشکيل حکومت قصد رسيدن به اين اهداف را داشتهاند. درواقع، نظريهی اقدام تأسيسي، تشکيل حکومت را هدف اساسي در نظر ميگيرد که در ذيل آن به اهداف ديگر ميتوان رسيد و از اين جهت، نفس تشکيل حکومت مطلوبيت ذاتي دارد.
در اين فرضيه، تشکيل حکومت هدف اصلي است و مشروعيت اوليه دارد و به اين دليل، از همه ابزار و وسايل براي تحقق آن استفاده مي شود. يکي از نتايج قبول این فرضیه، مشروع دانستن شورش سياسي است. مسئله اين است که شيوه ائمهاطهار (عليهمالسلام) در مورد تشکيل حکومت بنابر چنين وجهي بوده و ميتوان عمل اباعبدالله(ع) را يک شورش عليه دستگاه بنياميه قلمداد کرد؟
به نظر ميرسد که نه قيام اباعبدالله(ع) براساس چنين قصدی بودهاست و نه ميتوان آن قيام را شورشی سياسي ولو عليه دستگاه جوروستم بنياميه و يزيدبنمعاويه دانست. تعبير قيام اباعبدالله(ع) به شورش را دستگاه بنياميه تبليغ ميکرد تا آن را تخريب کند. گذشته از اين، واقعا در سيره ائمهاطهار(عليهمالسلام) نشاني از اين وجه ديده نميشود.
با دقت و تأمل در عکسالعمل اميرالمؤمنين علي(ع) نسبت به جريان ثقيفهی بنيساعده و سپس جريان پذيرش خلافت از سوي ايشان، ميتوان بهروشني دريافت که تشکيل حکومت در نظر ايشان مطلوبيت ذاتي نداشتهاست. آن حضرت بهحق، ارزش حکومت را کمتر از عطسهی بزي گر ميدانست. همچنين، آن حضرت بهراستي مايل بود مشاور باشد تا خليفه. نبايد اين سخنان را حمل بر تسامح و کنايه کرد، بلکه بايد نگرش آن حضرت در مورد حکومت را از آنها استنباط کرد.
مخالفت امام باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) با قيام زيدبنعليبنالحسين و پسرانش نشاندهندهی سيرهی ائمه اطهار(عليهمالسلام) در مورد شورش سياسي است. درحقيقت، شورش سياسي در نظر آن بزرگواران، هيچگاه موجه نبود. از اين رو، هر چند که قيام زيد، قيامي عليه ظلموستم بود اما مورد تأييد آن دو امام(عليهماالسلام) قرار نگرفت.
مسئله تشکيل حکومت در سيره ائمه اطهار (عليهمالسلام) نه براساس اقدام تأسيسي، بلکه به وجه ديگري بودهاست. معصوم در امر حکومت، اقدام تأييدي کردهاست. براي توضيح اين مطلب لازم است تا اقدام تأييدي ائمه اطهار (عليهمالسلام) در دو وجه بررسي شود؛ تأييد از سوي آنان و تأييد از سوي مردم.
در وجه نخست، ائمه اطهار(عليهمالسلام) بنابر دلايلي که به مناسبتهاي مختلف ذکر کردهاند، خود را محق به حکومت ميدانستند. اباعبدالله(ع) در اين زمينه بيان ميکرد؛ «نحن اهلالبيت اولي بولايت هذا الامر من هولاء المدعين.» قبل از وي، اميرالمؤمنين(ع) نيز حقانيت خود در امر زعامت مسلمين بيان کردهبود.
ائمه اطهار(عليهمالسلام) به جهت تربيت، عصمت و آشنايي با دين مبين اسلام، آگاه بودند که نسبت به حکام وقت، شايستگي بيشتري به حکومت دارند. اين ادعا در طول حيات آن بزرگواران از سوي ديگران و حتي از سوي معارضانشان نيز تأييد شده بود. براي مثال، خليفهی دوم(رضیالله عنه) بارها گفته بود؛ «لولا علي لهلک عمر» و معاويه بارها از شايستگيهاي اميرالمؤمنين و امامحسن و حتي امامحسين(عليهمالسلام) ياد کردهبود. در کلام ديگر خلفاء نيز ميتوان از اين نمونهها يافت و ماجرای مجالس علماي وقت با ائمه اطهار گوياي همين موضوع است.
در وجه دوم، شيوه پذيرش حکومت از سوي اميرالمؤمنين(ع) نشان ميدهد که آن بزرگوار موقعي خلافت مسلمين را پذيرفت که "از فشار مسلمين پهلوهايش به درد آمد" و درواقع تحت اصرار و خواست مسلمين خلافت را پذيرفت. اميرالمؤمنين (ع) خلافت را از آن جهت نپذيرفت که براي وي مطلوبيت ذاتي داشت، بلکه اقدامش، پذيرش درخواست مسلمين بود.
بنابراین، اباعبداللهالحسین(ع) در نشان دادن نامههاي کوفيان به دشمن، قصد تظلم يا اثبات خيانت کوفيان را نداشت. امام(ع) با نشان دادن نامهها، بهصراحت ميگويد در پس اين دعوتها است که من به کوفه آمدم. درحقيقت، امام (ع) با اين عمل مشروعيت قيام خود را اثبات ميکند که خودسرانه نبوده و او يک شورشي نيست، بلکه قيام، مستند به اراده مردم و مشروع به آن است. چنان که از اخبار برميآيد، امام(ع) در مدت اقامت خود در مکه با نمايندگاني از ديگر بلاد اسلامي مذاکره کرده بود و اطمينان از آمادگي آنان به قيام داشت.
سيرهی ائمه نشان ميدهد که آنها هيچگاه اقدام به تشکيل حکومتي نکردند که از سوي مردم تأييد نشدهباشد. در مورد ظهور امام زمان(عج) نيز آمده که آن حضرت موقعي ظهور ميکند که مردم از خداوند طلب ظهورش کنند و وجود ظلموجور بهتنهايي علت ظهور آن حضرت (عج) نيست.
بهعلاوه، سيرهی ائمه(عليهمالسلام) در تشکيل حکومت متکي بر اصلي است که بنيان ديگر اعمال آن بزرگواران را تشکيل ميدهد و آن "عمل به حق" است. بحث در مورد اين اصل بسيار طولانیتر از آن است که در بحث حاضر بگنجد و تنها ميتوان در اين باب به چند مورد اشاره کرد.
سکوت اميرالمؤمنين(ع) پس از جريان ثقيفه که به گفته خودشان چون استخواني در گلو بود و حتي عدم تعجيل آن حضرت در مورد رفتن به ثقيفه با آن که ميدانست در آنجا چه ميگذرد، براساس عمل به حق بود. پذيرش صلح با معاويه از سوي امام حسن(ع) با وجود آن که امام(ع) ميدانست معاويه به هيچکدام از مفاد صلح پايبند نخواهد بود، عمل به حق بود. همچنين، قيام اباعبدالله(ع) چه در خروج از مکه و چه در روز عاشورا عمل به حق بود.
آن بزرگواران حکومتي را براي خود قائل نبودند که مورد تأييد مردم نباشد و از اين رو، هر وقت با عدم حمايت مردم مواجه ميشدند از حکومت صرفنظر ميکردند؛ هرچند که خود را لايقتر ميدانستند. درحقيقت، حکومت بدون تأييد مردم در نظر آنان عملي خلاف حق بود و از اين جهت امام باقر و امام صادق (عليهمالسلام) زيد و پسرانش را از قيام نهي ميکردند.
مبناي عمل براساس حق وجوه گستردهاي دارد که در سيرهی معصومين (عليهمالسلام) به اشکال مختلف ديده ميشود. نهضت اباعبدالله(ع) گوياي چنين سيرهاي است که چگونگي رفتار براساس اين مبنا را نشان ميدهد. درحقيقت، زيارت وارث که آن حضرت(ع) را بهعنوان وارث آدم (ع) معرفي ميکند، گوياي آن است که اباعبدالله وارث حقيقت آدم است، وارث مسجود ملائک و تبلور اراده الهي به خلافت خداوندي است. اين خلافت نه با شورش و زور به دست ميآيد بلکه با عمل به حق و رعايت آن حاصل ميشود که يک جلوه آن رعايت کامل حقوق بندگان خداوند است.
علاوه بر آنچه در مباني فلسفي عاشورا گفته شد، اين واقعهي عظيم، عرصه درسآموزيهاي عظيم اخلاقي و انساني براي بشريت است. "مکارم اخلاق" که پيامبر عظيمالشأن اسلام، رسالت خود را براي تحقق آن ميدانست، از خروج کاروان امام حسين(ع) از مکه تا بعدازظهر عاشورا به نمايش گذاردهشد.
ما، دلباختگان حسين، وظيفه داريم با معرفت به عزاي او و فرزندان و اصحاب پاکش بنشينيم تا ياد و عزاي او، آثار عملي در افکار و رفتارمان داشته باشد و ما را در مسير هدايت و سعادت، مدد رساند... انالحسين مصباحالهدي و سفينهالنجاه.
به خاطر داشته باشيم که حسين بدان خاطر شهيد نشد که آيندگان برايش گريه کنند. او به جگرسوزترين شکل، قرباني شد تا من و تو بياموزيم و رستگار شويم.
جان ما به فدايت اي حسين!