بررسی ترسناکترین فیلم تاریخ سینما
حافظهی درخشان یک جنایت
به مناسبت سالمرگ استنلی کوبریک
فرارو- از هرچه بگذریم کوبریک سینماگر بزرگی به حساب می آید، هنوز آثار چشمگیری دارد و تکنیک فیلمسازیش منحصر به فرد است، در نوع خودش فیلمسازی مستقل است و هیچوقت نگذاشته تا تهیه کنندگان و سرمایه داران با دخالتهایشان روی آثارش تاثیر بگذارند، کوبریک حتی یک بار هم بهترین کارگردان اسکار نشد و شاید آکادمی اسکار از این منظر خجالت زده باشد.
به گزارش سرویس فرهنگی هنری فرارو، امروز هفتم مارس 2011 است و هیچ ارتباطی به تاریخ مراسم اسکار ندارد که تمام شد و رفت پی کارش، امروز فقط هفتم مارس است، روزی که استنلی کوبریک چشمهایش را برای همیشه بست، با این وجود در کوچکترین آرشیوهای خانگی هم میتوان یکی از فیلمهای کوبریک را پیدا کرد و دید، از راههای افتخار گرفته تا چشمان کاملاً بسته.
برخی «درخشش» را شاهکار کوبریک به حساب میآورند، دو سه سال پیش در یک نظر سنجی در مورد سینمای وحشت، این فیلم رتبهی نخست را به دست آورد و ثابت کرد همچنان قادر است آدرنالین خون مخاطبانش را بالا ببرد.
ماجرای «درخشش» در زمستان یک هتل دورافتاده و سوت و کور اتفاق میافتد، این هتل در فصل برف و سرما خالی از مهمان است، «جک تورنس» نویسندهای شکست خورده است که به همراه زن و فرزندش راهی این هتل میشود تا در عین حالی که نگهداری آنجا را به عهده دارد داستان آخرش را هم بنویسد، داستان «درخشش» از وقتی شروع میشود که جک تورنس قادر نیست داستانش را شروع کند و به پیش ببرد.
«درخشش» روانشناسی خشونت و جنایت است، وضعیتی ذهنی و متافیزیکی که زمان را از حالت فیزیکی و خطیش خارج میکند و به یک مکان، قدرت به یاد آوردن خاطره یک جنایت را اعطا میکند. در «درخشش» انسان قربانی وضعیت است بی آنکه چیزی تحت کنترلش باشد، انسان حتی محصول وضعیت هم نیست بلکه مثل شخصیتی داستانی فاقد قدرت تصمیمگیری است.

جک نیکلسون آنچنان جک تورنس است که انگار به دنیا آمده تا جک تورنس باشد، اینجا تازه اول فیلم است، نشسته روبروی صاحب هتل تا سرایداری هتل را به عهدهی او بگذارند، اوقصد دارد با فرصتی که تصاحب این شغل به او میدهد شاهکارش را بنویسد. جک به عنوان یک شخصیت داستانی قادر به درک این نکته نیست که خود او و جنایاتی که بعد از این مرتکب می شود محصول یک شاهکار ادبی است.

این خود «استیفن کینگ» است کسی که داستان و فیلمنامه «درخشش» را نوشته، او در باره ی خلق شخصیتی همچون جک تورنس از خودش مایهها گذاشته است، خودش میگوید: «انبوهي از اخلاقيات زشت و خشن خودم را در شخصيت جك تورانس وارد نمودم. در نتيجه به نظر خودم شخصيت جك كاملاً واقعي از آب در آمد».

جک چه واقعی باشد چه نباشد در حالی که در جاده ای پر پیچ و خم به سمت هتل پیش میرود جدی و مصمم به نوشتن داستانش فکر میکند، او تصمیم گرفته سخت کار کند و مرد موفق و خانواده دوستی باشد، همان چیزی که جامعه از او انتظار دارد، او حتی کمربندش را هم بسته است و اصلا مرد آنتیسوشالی به نظر نمی آید، اما نگاه پسر کوچکش «دنی»، چنان به این جریان خوشبین نیست، دنی قادر نیست خاطره ی تلخ چهارسالگیش را از یاد ببرد. خاطره آسیب دیدن توسط یک پدر الکلی.

«درخشش» فیلمی در باب مردی است که میخواهد مرد خانواده باشد ولی نمی تواند، جک تورنس به تازگی الکل را کنار گذاشته و برای چنین فردی، مسئولیت، کار و خانواده ملال انگیزند، جک نویسنده در کار نوشتن به انسداد ذهنی رسیده و خشونتی که در دستهای بی مصرف او پنهان است او را از درون خرد و خمیر می کند.

جنون، جنون و باز هم جنون. تنها جنون می تواند بار مسئولیت را از دوش یک مرد بردارد، در جنون و دیوانگی حالتی از شیطنتهای کودکانه است که زندگی را از ملال خارج میکند، جک قربانی کار و بار زندگی شهریست، وضوح خصومتی که در چهره اش وجود دارد درک معصومیت نگاهش را از بین می برد، جک ناخواسته در جهت رفع کسالتی که وجودش را گرفته داستان را به سمت یک فاجعه پیش میبرد، در هر صورت ارتکاب جنایت خودش هم یک جور اشتغال و مشغله است مگر نه!

دالان لخت این هتل انگار گوشهای ازهزارتوی ذهن مغشوش و خستهی یک نویسنده است، ملال از در و دیوارش سرریز میکند، اینجا جایی برای بازی و سرگرمی نیست، این هتل انگار از داستان های بورخس آمده، در داستان های بورخس اشیاء صاحب حافظه و خاطره هستند، حافظه ی این هتل مثل خنجر و تپانچه ای که در دستان یک مرد جان می گیرد جک را به جنایت ترغیب می کند.

برخی با باورهای متافیزیکی معتقدند که حافظه اشیاء چنان قدرت مرموز و پنهانی دارند که میل به جنایت را در آدمی زنده می کنند، فاغ از صدق و کذب چنین عقایدی، در بازی های کودکان جاندارپنداری اشیاء همیشه رواج دارد، شاید این جاندارپنداری ریشه در یک تلاش باستانی دارد تا آدمی با خلق قصه و روایت به مرگ و نیستی فائق آید و علاوه بر آن ضعف حافظهی مغشوش خود را جبران کند.

حافظه قدرتمند این هتل، واقعیت یک جنایت را چنان در خود ضبط کرده است که یکی مثل جک تورنس در مقابل این خروش خاطره چه اختیاری از خود می تواند داشته باشد، تماشای چنین خون خروشانی در سینما دل شیر میخواهد، خود کوبریک برای این که درجه بندی سنی مخاطب فیلم را بالا نبرند به ارزیابان سینمایی انگلستان گفته بود که این مایع لزج سرخ رنگ خون نیست و مثلا فاضلاب است.

این هم خود کوبریک که با جک نیکلسون پشت صحنهای از فیلم نشستهاند و در باب خصوصیات شخصیتی جک تورنس گپ میزنند، میگویند کوبریک برای این که نیکلسون را در ایفای نقش جک تورنس ترغیب کند گفته بود: «داستان این فیلم واقعاً خوشبینانه است.»

این تبری که جک تورنس را به کشتن همسر و فرزندش مجبور میکند همان تبریست که پیش از این بدن زن و فرزندان سرایدار سابق هتل را تکه تکه کرده است، اما در این جا چیزی که بیشتر از همه باعث وحشت «ویندی» میشود غافلگیری ضربه تبر نیست بلکه قدرت مافوق طبیعی دستهای جک است، دستهای که در نوشتن یک داستان ناتوان بودند، حال با قدرت تمام بر در فرود می آیند، انگار پشت در یک لشکر آدم ایستاده است. ویندی اولین بار وقتی روی میز کار شوهرش چشمش به انبوهی از برگه ها افتاد چنین لحظه ای را پیش بینی میکرد چرا که روی تمام آنها فقط نوشته بود «کار زیاد و نداشتن سرگرمی از جک یه پسر کسل کننده ساخته»، از طرفی دیگر این ضربه ی تبر انگار از طرف خود مخاطب به این در چوبی وارد میشود تا به داستانی که جک از نوشتن آن ناتوان بوده رنگ و بوی دیگری بدهد، بیچاره جک فقط میخواست کمی سرش گرم شود مثل خود مخاطب.