آگاه
کد خبر: ۷۰۰۸۷

چرا اصلاحات سیاسی اختلافات خانوادگی را در پادشاهی های خلیج فارس برمی انگیزد

پادشاهی‌هایی که می‌لرزند

پادشاهی‌هایی که می‌لرزند

اف، گریگوری گائوزی*


فرارو- کویت و بحرین دو تجربه متفاوت از «زمستان خشم» جهان عرب داشتند. منامه (پایتخت بحرین) شاهد سرکوب خشونت آمیز اعتراضات به دنبال برگزاری بزرگترین تظاهرات مردمی طول تاریخ این کشور است و بن بست میان رژِیم «آل خلیفه» و معترضان همچنان ادامه دارد.

به گزارش سرویس بین الملل فرارو؛ کویت اما مسائل مربوط به خود را دارد، با خشونتهایی به مراتب کمتر که در اواخر سال 2010 بین فعالین سیاسی و نیروهای امنیتی رخ داد، حتی قبل از اینکه اعتراضات مردمی در تونس، رئیس جمهور این کشور را سرنگون کند. اکثر این تظاهرات توسط ساکنین فاقد تابعیت، «بایدون» ها، صورت گرفت که در پی کسب برابری سیاسی و اقتصادی بودند. بزرگترین تجمع مردمی کویت در اواخر فوریه اتفاق افتاد، وقتی که مردم، از پیرو جوان، برای جشن پنجاهمین سالروز استقلال کویت تحت حکومت «الصباح» و بیستمین سالروز آزادسازی این کشور از اشغال عراق در سال 1991به خیابانها ریختند.

علیرغم این اختلافات، این دو کشور کوچک -که متشکل از یک خاندان حاکم به همراه یک پارلمان انتخابی هستند- نشان داده اند که چقدر اصلاحات سیاسی در پادشاهی های حوزه خلیج فارس دشوار است. «مایکل هرب» به درستی در کتاب خود «پادشاهی های خاورمیانه: مطلقه گرایی، انقلاب و دموکراسی» دولتهای حاشیه خلیج فارس را «پادشاهیهای موروثی» نامید.

برخلاف نظامهای پادشاهی در اردن و مراکش، جایی که پادشاه دخالت و نظارت بر اداره روزمره امور دولتی توسط نخست وزیرها و کابینه را رها کرده است، در کشورهای خلیج فارس تمام حکومت تحت اختیار خاندان حاکم است. در این کشورها پادشاه، امیر یا شاهزاده در رأس هرم قدرت قرار گرفته و سایر اعضای خاندان حاکم، مابقی پستهای سیاسی مهم را پر می کنند: در کابینه، در ارتش و در دیگر ارگانهای دولتی.

قبل از آغاز اعتراضات در بحرین، نخست وزیر، سه نفر از چهار معاون رئیس جمهور و 10 نفر از 23 وزیر کابینه از اعضای خاندان «آل خلیفه» بودند، شامل وزرای دارایی، امور خارجه، کشور، دفاع، دادگستری و امور اسلامی و مسکن. دو تن از وزرای آل خلیفه در اواخر فوریه توسط پادشاه برکنار شدند، اما به سختی می توان باور کرد که این عمل به معنای پایان تسلط خاندان حاکم بر بحرین است.

در کویت، نخست وزیر، معاون اول وی، دو تن از سه معاون دیگر نخست وزیر و 8 تن از 21 وزیر کابینه، از اعضای خاندان «آل صباح» هستند. آنها شامل وزرای دفاع، کشور، امور خارجه، نفت و مسکن اند. رئیس بانک مرکزی کویت هم یکی از اعضای خاندان آل صباح است. نسبت مشابهی از اعضای خاندان حاکم در هئیت دولت های عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی نیز وجود دارد.

سلطان عمان مناصب نخست وزیری، وزارت دفاع، وزارت امور خارجه، وزرات دارایی و ریاست بانک مرکزی، را مستقیماً در اختیار خود دارد. هرچند اعضای خانواده او کمتر در دولت حضور دارند، اما ساختار اصلی قدرت را خاندان «آل سعید» اداره می کنند. دولت در خلیج فارس یک امر خانوادگی است.

ماهیت «موروثی» (سنتی و ریشه دار بودن) پادشاهی های خاورمیانه به آنها کمک کرد تا بتوانند بقاء خودشان را از آخرین دوره آشوبهای سیاسی، در دهه های 1950 و 1960، حفظ کنند. آنها حاکمیت خود را مدیون «گلوله» نیستند، بلکه یک مجموعه امتیازات بود که به آنها کمک کرد تا دولتهای خودشان را تشکیل دهند. حضور گسترده آنها در بطن جامعه برای آنها یک سرویس اطلاعاتی داخلی محسوب می شد و این خاندان را هر چه بیشتر به مردم تحت حکومت شان نزدیک می ساخت. آنها می دانستند که چه چیزی در جوامعشان در حال وقع است (بدلیل همان مردمی بودن) و بنابراین سعی می کردند که نه از اتباعشان عقب بیفتند و نه اینکه از آنها خیلی جلوتر حرکت کنند. رهبران این پادشاهی های خانوادگی، موفق شدند تا پادشاهیهای خود را بهتر از رهبران فردی ای مثل مصر، لیبی، عراق و یمن از ناآرامی و آشوبی، که به شکل مجازی یا واقعی، در جهان عرب در حال شعله ور شدن است، حفظ کنند.

در حالی که شکل «موروثی» حکومت موفق به تامین ثبات این رژیمها طی 40 سال گذشته گردیده، ماهیت خواسته های جدیدی که توسط فعالین سیاسی در بحرین و کویت مطرح می شود، حول این مسئله شکل گرفته که «ماهیت این رژیمها» (یعنی خاندانی و موروثی بودن آنها) خود مانعی اساسی بر سر راه اصلاحات است، هرچند که معترضین بحرینی خواهان تغییر بنیادی رژیم نبودند بلکه آنها خواستار دولتی با مسئولیت در برابر پارلمان منتخب مردمی بودند.

در کویت، موقعیت برای آل صباح وخیم نیست. هرچند تنشها و بن بستهای اخیر بین دولت و پارلمان چیز جدیدی نیست و معمولا در آن کشور رخ می دهد. نخست وزیر «شیخ نصیر محمود الصباح» شش دولت و سه انتخابات را در پنج سال گذشته مدیریت کرد تا اینکه با رأی عدم اعتماد مجلس، برکنار شد.

اپوزوسیون کویت اکنون نه تنها خواهان یک نخست وزیر جدید است بلکه تغییر در قانون اساسی را نیز مطالبه نموده، که نیازمند کسب رای اعتماد کابینه (که در حال حاضر مستقیماً توسط خود امیر اداره می شود) از پارلمان است، برای آنکه بتواند آغاز به کار کند. فراخوان اصلاحات سیاسی در عربستان سعودی نیز شامل: تفکیک مقام پادشاه از نخست وزیر، که از سال 1964 در یکدیگر ادغام شده اند، ایجاد یک قوه مقننه انتخابی و دارای حق استیضاح بوده است.

بسیار بعید است که هیئت های حاکمه این کشورها متعهد به ایجاد چنین پارلمانهای منتخب مردمی ای با آن اختیارات شوند و آن را جایگزین پارلمانهایی که در حال حاضر متشکل از اعضای خاندان حاکم است، نمایند. پارلمانهای دست سازی که پادشاهان و امرای خلیج فارس از طریق آن می توانند مناصبشان را در ساختار سیاسی حفظ کنند.

این مسئله امتیازاتی را برای شهروندان معترض بوجود می آورد، چرا که آنها را هر چه بیشتر به دوستانشان در اردن و مراکش و در جهت گسترش اعتراضات، نزدیک می کند و روابط سنتی و ریشه دار میان رِژیمهای حاکم و مردم در این کشورها از دست خواهد رفت. از آنجا که نزدیک ترین حلقه هر حکومت موروثی، خانواده پادشاه است، طرح هر نوع اصلاحات سیاسی ای که خواهان کاستن از قدرت گسترده خاندان حاکم باشد، نه تنها باعث تحریک مخالفت با اصلاحات سیاسی خواهد شد بلکه آن ممکن است اختلافات درون حکومت را نیز برانگیزد، بویژه چنانچه حکومت، به دلیل فشار زیاد معترضین، بخواهد اندکی از نقش سیاسی خاندان حاکم کم کند بلافاصله اختلافات در مورد اینکه چه کسانی باید برای انجام اصلاحات قربانی شوند بالا خواهد گرفت.

خاندان آل صباح و آل خلیفه دارای شکاف و دسته بندیهای زیادی در درون خود هستند، شکافهایی که می تواند به زیان پادشاه باشد. نه پادشاه «حمد بن عیسی الخلیفه» و نه «شیخ صباح الاحمد الصباح» رهبران بلامنازع خاندان حاکم به شمار نمی آیند،. این در حالی است که آنها باید به مطالبات معترضین، برای کاستن از قدرت خاندان خود نیز پاسخ داده و همچنین تغییراتی را در قانون اساسی ایجاد نمایند که دولتهایشان را هر چه بیشتر در برابر پارلمان مسئولیت پذیر کند، اصلاحات سیاسی ای که در «پادشاهی های موروثی» خلیج فارس می تواند به راحتی به یک دشمنی خانوادگی بدل شود.

*«اف، گریگوری گائوزی» استاد علوم سیاسی در دانشگاه ورمونت و نویسنده حوزه روابط بین الملل در خلیج فارس می باشد.

منبع: https://mideast.foreignpolicy.com
تاریخ: 4 مارچ 2011
مترجم: قاسم توکلی

ارسال نظرات
خط داغ