الگوي رشد كشورهاي در حال توسعه
مايكل اسپنس (برنده نوبل اقتصاد ۲۰۰۱)
با پايان يافتن جنگ جهاني دوم، تبادلات تجاري و مالي در سطح جهان افزايش يافته است كه اين را ميتوان از بركت نهادهايي مانند صندوق بينالمللي پول و توافقات بينالمللي براي كاهش تعرفه و افزايش مبادلات تجاري دانست. در همين زمان، استعمارگري هم از جهان رخت بربسته است و اكنون جهان تقريبا در ميانه راه يك قرن از فرآيند مدرن سازي بسياري از كشورهاي در حال توسعه و نوظهور قرار دارد. اما اين روند به كجا خواهد انجاميد؟ و مهمتر از آن چگونه ميتوان بر آن تاثير گذاشت؟
كمي بعد از پايان جنگ، كشورهاي در حال توسعه كه پيش از آن صادراتشان بر پايه فروش منابع طبيعي و محصولات كشاورزي قرار داشت به سمت توليدات كار محور گرايش پيدا كردند. اين روند با توليد پارچه و پوشاك آغاز شد و اكنون به توليد و مونتاژ محصولات الكترونيكي رسيده است و توليد محصولات ساده تر به كشورهاي كم درآمد منتقل شده است.
با نگاهي به كشورهاي در حال توسعه پي ميبريم كه رشد اقتصادي در آنها از الگوي يكساني پيروي ميكند. براي مثال چين بعد از تجربهاي 30 ساله از رشد چشمگير در حال ورود به كشوري با درآمد سرانه متوسط است. در همين حال فعاليتهاي كار محور در حال انتقال از مناطق ثروتمند چين به مناطق مركزي كه درآمد كمتري دارند است. در نهايت هم فعاليتهاي كار محور از چين به كشورهايي منتقل خواهد شد كه در مراحل آغازين توسعه قرار دارند. اما تبديل شدن به كشوري با درآمد متوسط گاهي مانند يك تله عمل ميكند. بسياري از كشورهايي كه به اين مرحله وارد شدهاند شاهد كاهش رشد اقتصادي و يا توقف آن بوده اند. از 13 كشوري كه بعد از جنگ جهاني رشد پايدار را تجربه كردهاند (كه به زودي با ورود هند و ويتنام به جمع آنها تعدادشان به 15 كشور ميرسد) تنها 5 كشور يعني كره جنوبي، ژاپن، تايوان، هنگ كنگ و سنگاپور توانستهاند رشد خود را حفظ كنند و به جرگه كشورهاي پيشرفته با درآمد سرانه بيش از 20 هزار دلار بپيوندند. اين كشورها اگرچه در ابتدا با فعاليتهاي كار محور رشد خود را آغاز كردند اما بعد از آن به اقتصادهاي سرمايه محور تبديل شدند و اكنون هم ازاقتصادهايي با
محوريت سرمايه انساني بهره ميبرند كه بر پايه طراحي و توسعه تكنولوژي قرار دارد. الگوي چين كمي متفاوت است، اين كشور در دهههاي 1970 و 1980 با بهره گيري از نيروي كار ارزان قيمت رشد چشمگيري را تجربه كرد اما كمتر كسي انتظار داشت كه چين ناگهان از يك اقتصاد بسته با برنامهريزي مركزي به اقتصادي بازتر و بازار محور همراه با افزايش آزاديهاي اقتصادي براي افراد و بنگاهها تبديل شود.
در هر صورت بعد از مدتي اقتصادهاي در حال توسعه به جايي ميرسند كه بيش از گذشته بر اقتصاد جهان و اقتصاد كشورهاي پيشرفته تاثيرگذار خواهند بود. براي مثال رشد اقتصادهاي نوظهور به شدت به بخش تجاري آمريكا آسيب زده است و باعث مشكلاتي براي اقتصاد اين كشور شده است. خيلي خوب ميشد اگر راه ساده و موجهي براي حل اين معضل پيدا ميشد اما چنين راه حلي وجود ندارد و بهطور حتم حمايت گرايي پاسخ درستي به چالشهايي كه اقتصادهاي جهان با آن مواجهند، نيست.