موقعیت اخوان المسلمین پس از حسنی مبارک
سید رحیم لاری
فرارو- با اوج گیری اعتراضات مردم مصر پس از روز جمعه مشهور به روز خشم، نقش جریان اسلامگرای مصر در این اعتراضات بیشتر از گذشته مورد توجه قرار گرفته و رسانه ها، به خصوص رسانه های غربی، به دنبال یافتن پاسخی برای این مسئله هستند که بعد از کنارگیری حسنی مبارک، رییس جمهور مصر، موقعیت و جایگاه اسلامگرایان در نظام سیاسی مصر چگونه خواهد بود.
دلیل اصلی این توجه در نگرانی کشورهای غربی نسبت به توان و نفوذ موج اسلامگرایی در تحولات مصر است که با کنار گذاشتن مبارک، تا چه حد می تواند در نظام سیاسی مصر نفوذ خواهد کرد و آیا می تواند مصر را از یک متحد نزدیک آمریکا و دیگر کشورهای غربی مبدل به کشوری مخالف یا حتی معارض با منافع غرب در خاورمیانه کند.
می توان در این زمینه به تحلیل اسکات پترسون، تحلیلگر سایت کریستین ساینس مونیتور، نسبت به وقایع اخیر مصر اشاره کرد که می نویسد؛ «برخی از سیاستمداران و کارشناسان در غرب و اسرائیل هشدار می دهند که سقوط مبارک می تواند منجر به قدرت رسیدن فاجعه بار شبه نظامیان اسلامی شود مشابه آنچه که در انقلاب اسلامی 1979 ایران واقع شد و رژیم طرفدار غرب را مبدل به حکومتی کرد که مشخصه آن تنفر از آمریکا و اسرائیل است».
به این دلیل است که کشورهای غربی و به ویژه آمریکا به دقت حوادث مصر را زیر نظر گرفته اند تا آن که نتیجه ای همانند انقلاب اسلامی از آن به دست نیاید. علاوه بر این، آمریکا و متحدان غربی اش با توجه به کنارگیری حتمی مبارک به دنبال آن هستند تا هر چه زودتر و با یک فرایند انتقالی، قدرت به دست جناحی در مصر بیافتد که همانند گذشته حافظ منافع غرب باشد و البته این انتقال قدرت باید در ظاهر امر با عنوان دموکراسی و اجابت خواست مردم مصر انجام شود.
در این میان یک چیز روشن است و آن این که آمریکا و متحدانش از لزوم تحولات در مصر و فرایند انتقال قدرت منظور مشخصی را دنبال می کنند و آن کنترل اوضاع برای جلوگیری یا حداقل محدود کردن ورود اسلامگرایان در این فرایند است و در این میان، گروه اخوان المسلمین از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
گروه اخوان المسلمین در سال 1982 میلادی توسط شیخ حسن بن احمد بن عبدالرحمن البناء معروف به حسن البناء در شهر اسکندریه مصر تاسیس شد و پس از مدت یک دهه مبدل به حزب نیرومند مذهبی-سیاسی این کشور شد. این گروه از ابتدای تاسیس خود اهدافش را بر مبنای احیاء اندیشه و شعائر اسلامی و مبارزه با سلطه کشورهای بیگانه قرار داده بود.
از این جهت، می توان گفت که دستور کار این گروه از دو بخش تشکیل شده بود؛ نخست ترویج اندیشه اسلامی در جامعه و دوم مبارزه با نفود کشورهای بیگانه و به خصوص غربی در مصر. این دو بخش باعث شده بود تا این گروه از همان ابتدای فعالیت خود گذشته از برقراری ارتباط با اقشار مختلف جامعه مصر، فعالیت گسترده ای را در جهت مخالفت با حکومت وقت مصر نیز آغاز کند.
به همین دلیل بود که ملک فاروق، پادشاه مصر، در دسامبر 1948 آن را منحل کرد، اما اخوان المسلمین بیکار ننشست و چند روز بعد محمود فهمي نقراشي، نخست وزیر مصر، را ترور کرد. اخوان المسلمین بعد از کودتای افسران آزاد و سقوط رژیم پادشاهی توانست اجازه فعالیت بگیرد اما این امر چندان دوامی نیافت و به زودی اختلافات با افسران تازه به قدرت رسیده آشکار شد و در اکتبر 1954 و بعد از سوءقصد به جمال عبدالناصر بار دیگر از سوی حکومت وقت منحل شد و رهبران و تعداد زیادی از افراد آن بازدداشت و روانه زندان شدند. اخوان المسلمین بعد از این واقعه کماکان به فعالیت خود در مصر ادامه داد و حتی حوزه نفوذ خود را از مصر به دیگر کشورهای اسلامی نیز گسترش داد به صورتی که می توان گفت اکثر گروههای اسلامگرای جهان عرب متاثر از این گروه بوده اند.
با نگاهی حتی گذرا به نزدیک به 82 سال فعالیت اخوان المسلمین می توان دریافت که این گروه به عنوان قدیمی ترین حزب سیاسی مصر توانسته است دوران پر فراز و نشیبی را پشت سر بگذارد و با تمام مشکلات نه تنها از نفوذ آن در جامعه مصر کاسته نشده، بلکه گسترش نیز یافته است.
در واقع، اخوان المسلمین در طول سالیان دراز فعالیت خود توانسته بود تا به وسیله مدارس، درمانگاههای خیریه و ابزارهای دیگر با اقشار مختلف مردم ارتباط برقرار کند و علاوه بر این، در زمینه سازماندهی نیروهایش تجربه ای گسترده کسب کند. نتیجه ارتباط با مردم و سازماندهی تشکیلاتی در انتخابات دور قبل پارلمان مصر معلوم شد. لازم به ذکر است که اخوان المسلمین به عنوان یک حزب غیرقانونی مجاز به شرکت در آن انتخابات نبود و نامزدهایش به عنوان نامزدهای مستقل شرکت کرده بودند.
با وجود این، اخوان المسلمین توانسته بود یک پنجم از کرسی های پارلمان را به دست آورد. این امر حاکی از آن است که اخوان المسلمین در کمترین شرایط فعالیت نسبت به دیگر احزاب مصری از پشتوانه وسیع مردمی برخوردار است و در صورت برکناری مبارک و ایجاد فضای سیاسی یکی از احزاب کاملا آماده برای ورود به نظام سیاسی آینده مصر خواهد بود.
علاوه بر توانایی اخوان المسلمین برای مشارکت در نظام سیاسی آینده، نکته دیگر در نگرش مذهبی-سیاسی این گروه است و همین امر نیز مایه اصلی نگرانی کشورهای غربی نسبت به حضور این گروه در تشکیلات آینده مصر است. اخوان المسلمین از ابتدای فعالیت خود همواره بر حفظ و پرورش هویت اسلامی جامعه مصر و مبارزه با فرهنگ غربی اصرار داشته و در این جهت، نگرش اسلام سیاسی را در سرلوحه فعالیت خود قرار داده است.
دانیل شتاینفورث، تحلیلگر اشپیگل آنلاین، در مقاله خود تحت عنوان؛ «آینده اخوان المسملین مصر چگونه خواهد بود»، به شک و تردیدها نسبت به ایدئولوژی این گروه اشاره می کند و می نویسد؛ «هر چند که اخوان المسلمین از سال 1970 به صورت رسمی خشونت را به عنوان ابزاری برای رسیدن به اهدف خود رد کرده اما هنوز به سختی می تواند خود را از اندیشه های متفکر پیشنش، سید قطب، دور کند».
به عبارت دیگر، رهبران اخوان المسلمین با وجود آن که سعی می کند از گروه خود چهره ای متفاوت با گذشته نشان دهند، اما هم از تاریخ مبارزاتی و هم از مبنای اندیشه اسلام سیاسی آنان می توان دریافت که شعار حکومت اسلامی حسن البناء همچنان در این گروه طنین خود را دارد و هدف اصلی این گروه از ورود به نظام سیاسی مصر تحقق این شعار است.
همچنان که شتاینفورث در مقاله خود اشاره کرده، رهبران اخوان المسلمین در کنفرانس مطبوعاتی سعی دارند لحن خطابی خود را به دقت به کار گیرند و از «تغییر دموکراتیک» سخن می گویند و در ظاهر چنین نشان می دهند که نشانی از یک گروه اسلامگرای تندرو ندارند.
کسی چه می داند، شاید این تاکتیک آنان در مقطع فعلی باشد، چرا که به خوبی می دانند با سقوط حسنی مبارک از شانس بالایی برای ورود به قدرت برخوردارند. به هر حال، یک نکته روشن است و آن این که اخوان المسلمین به عنوان قویترین حزب مخالف مبارک با بالاترین سازمان تشکیلاتی و پشتوانه مردمی یکی از مهرهای اصلی شطرنج سیاسی آینده مصر خواهد بود و به نظر نمی رسد که تا کنون از ایده ها و آرمانهای اولیه خود دست کشیده باشند هر چند که در مقاطع مختلف تاکتیکهای گوناگونی را برای تحقق آنها به کار بسته اند.