شوکهای پیدرپی، بحران در حوزه نفت
قيمت نفت همچنان بالا و پايين ميرود. اين روزها به 90 دلار رسيده است و وقتي بحران از صحنه اقتصاد خداحافظي كند افزايش قابل توجهي را تجربه خواهد كرد اما آيا در شوكهاي آتي عايدي دارندگان نفت بيش از مصرف كنندگانش خواهد بود؟
اقتصاد جهاني در حال دست و پنجه نرم كردن با ابعاد بحراني است كه از سال 2008 آسمانش را تيره و تاركرده است. نفت قبل از اين كه بحران از راه برسد گونههاي اقتصاد را گل انداخت و تب افزايش قيمت آن بازار را برداشت. بيماري اقتصاد معلوم بود.
گونههاي گل انداخته و تن تبدار همه نشان ميداد كه بزودي انرژي زيادي از دست ميرود و بيمار بايد مدتها در بستر بماند. نفت به 147 دلار رسيده بود و اين افزايش قيمتها درآمد بي در و پيكري را براي كشورهاي توليد كننده نفت به همراه آورد. همان وقتها هم خيليها ميدانستند اين وضعيت قابل دوام نيست و ميگفتند بحران اقتصاد جهاني نفت را زير و رو ميكند اما آنها كه معتقد بودند بر اقتصاد و دنياي آن سيطره دارند بيمهابا ميتاختند.
وقتي بحران رسيد نفت 147دلاري ناگهان سقوط كرد و خود را از عرش به فرش 35 دلار رساند. ماه عسل نفتيها به پايان رسيده بود و حالا نفت مانده بود و كشورهايي كه در مدت زماني كوتاه جيبهايشان را گشاد كرده بودند و تنگي موعد پايين آمدن قيمت.
نفت هر چند كه سابقهاي صد و پنجاه ساله در اقتصاد دارد اما با اين حال چند دههاي است كه تاثيرات آن بر اقتصاد آشكار شده است. بيراه نيست اگر تمامي تغيير و تحولات در كشورهاي نفت خيز و توليد كننده انرژي را بر اين طلاي سياه تعبير كنيم. ايران پنجاه و اندي سال پيش، وقتي نفت ارزان بود و جهان هنوز تا اين حد بدان نياز نداشت بهاي سنگيني را بر سر داشتنش پرداخت.
نهضت ملي شدن صنعت نفت ايران در سايه سياستهاي كارشكنانه خارجيها و اقدامات برخي داخليهايي كه منافعشان تحت تاثير قرار گرفته بود، شكسنت سختي خورد اما اين اتفاق به تغييرات قيمتي عجيب و غريبي كه بتوان نامش را شوك نفتي نهاد، منجر نشد. هر چند در اين دوره نفت به ابزاري سياسي تبديل شد و توانست شعلههاي آتش خشم ملتي كه تحقير نميخواست را خاموش كند اما نفت هنوز يك ابزار سياسي نبود.
نفت كالايي سياسي بود كه به خاطرش دو كشور دست به دست هم بدهند و كودتايي را ترتيب دهند اما هنوز ابزار سياستي نبود كه بتواند نه تنها سرنوشت دو كشور بلكه سرنوشت جهان را تحت تاثير خود قرار دهد.
با اين حال مدت زيادي نگذشت از زماني كه نفت تبديل به ابزاري پر قدرت و پر زور شد كه توانست ادبيات سياسي جهان را دستخوش تغيير كند.
اولين شوك نفتي
جنگ رمضان آغاز شد. چهارمين جنگ ميان اعراب و اسراييل. جنگي كه سرنوشت سياست و اقتصاد جهاني را به يكديگر گره زد و جهان را وارد مرحلهاي تازه كرد. اين جنگ روز 14 مهر 1352 با تهاجم نيروهاي مشترك مصر و سوريه به اسرائيل آغاز شد و به مدت سه هفته به طول انجاميد. ابتدا نيروهاي ارتش مصر با نقب در زير كانال سوئز و رخنه در ديوار دفاعي «بارلو» كه اسرائيل اطمينان فراواني به استحكام آن داشت و سپس پل زدن روي كانال، از آن گذشته و با يك حمله سريع و غافلگيرانه وارد صحراي سينا شدند. همزمان با اين عمليات، سوريها نيز با تعرض نظامي وسيع خود موفق شدند منطقه جولان را از اشغال صهيونيستها آزاد سازند.
دو كشور عربي درگير در جنگ، به تلافي شكست قبلي خود در جنگ 6 روزه 1967 به نيروهاي اسرائيلي تلفات و صدمات زيادي وارد آوردند. قواي اسرائيل در تنگنا مانده و ابتكار عمل را به كلي از دست داده بودند اما آمريكا از راه رسيد و دوباره معادلات را بر هم ريخت. بازي با ورود آمريكا به نفع اسراييل تغيير كرد و اسراييليها توانستند با كمكهاي نظامي آمريكا پيروزيهاي اوليه مصر را به شكست مبدل كنند و نيروهاي مصري را تا غرب كانال سوئز به عقب برانند.
اما ماجرا به همين جا ختم نشد. اعراب نيز چندان تنها نماندند. دو روز پس از آغاز جنگ بود كه وزيران كشورهاي عضو اوپك يا همان توليدكنندگان بزرگ نفتي قرار بود جلسهاي با حضور مقامات كمپانيهاي نفتي در وين داشته باشند. دستور اين جلسه بررسي تصميم مهم اوپكيها براي افزايش قيمت نفت بود.
مقرر بود توليدكنندگان نفتي راهكاري براي مبارزه با دولت غاصب اسراييل و حاميانش بيابند. اين سو قدرت نظامي بود و سوي ديگر قدرت انرژي. در آن دوره اوپك بزرگترين توليد كننده نفت جهان بود بخش مهمي از نيازهاي كشورهاي غربي از طريق اوپك تامين ميشد. نفتيها سه جلسه با كمپانيهاي نفتي گذاشتند. اول ميگفتند قيمت نفت بايد 10 درصد افزايش يابد اما بعدتر به اين نتيجه رسيدند كه بايد قيمتها 15درصد افزايش يابد و در حالي كه هر دو پيشنهاد قبلي از سوي مديران كمپانيها رد شده بود گفتند قصد دارند بهاي نفت را دو برابر كنند.
هر چند اين پيشنهاد نيز از سوي مديران كمپانيها رد شد اما با اين حال اوپك در جلسهاي كه در كويت تشكيل داد، يك جانبه قيمت نفت خود را بالا برد و در كوتاه زماني تمام كشورهاي عربي توليد كننده نفت، جز عراق صادرات نفت به اسراييل و حاميانش خصوصا آمريكا را تحريم كرد. به دنبال اعلام اين تحريم توليد نفت در كشورهاي عربي 25 درصد كاهش يافت. ايران در آن زمان توليد خود را براي جبران كمبود بازار افزايش داد اما كافي نبود و بر هم ريختن عرضه و تقاضا سبب شد تعادل بازار از دست خارج شده و قيمت ها افزايشي ناگهاني و شوك وار را تجربه كنند.
اتفاقاتي كه رخ داد جهان را پذيراي افزايش دوباره قيمتها كرد. هر چند جنگ رمضان تقريبا بدون نتيجه به پايان رسيد و در پايان جنگ منطقه جولان از سوريه و سينا از مصر، كماكان در اختيار صهيونيستها باقي ماند اما اقتصاد جهاني آماده افزايش قيمتهاي بعدي ميشد. در فاصلهاي كوتاه مقامات اوپك دوباره تصميم به دو برابر كردن قيمت نفت گرفتند. حالا قيمت نفت در انتهاي سال 4برابر ابتداي سال شده بود. افزايش قيمت به وقوع پيوست و كشورهاي توليد كننده نفت با اضافه درآمد فراواني روبرو شدند.
آن هم در اقتصادهايي كه قدرت و توان جذب نداشت. نتيجه اين شد كه بخش مهمي از پولهاي نفت دوباره براي واردات كالاهاي مصرفي سرازير غرب شد و به دامان صاحبان اوليه بازگشت. اما غربيها وحشت شوكهاي نفت را از ياد نبردند و همان روزها دست به كار شدند تا ديگر اين تجربه تلخ تكرار ناپذير شود.
غربيها تصميمات مهمي گرفتند از جمله اين كه وابستگي خود رابه اوپك كاهش دهند و از سوي ديگر با به كار گيري تكنولوژيهاي جديد مصرف انرژي خود را محدود سازند. سرمايهگذاري در كشورهاي غير اوپك رونق گرفت و كالاهاي ساخته شده در غرب و نهادههاي كشاورزي دستخوش افزايش قيمت شد و بالاخره غرب با بالا بردن هزينه استخراج و اكتشاف نفت توانست بخشي از سهم خود را از بازار گرفته و گرفتن باقي را در اختيار شركتهاي توليد كننده كالا و خدماتش قرار دهد.
شوك دوم
شوك دوم نتيجه تحولات ايران بود. انقلاب 57 به وقوع پيوست و ميزان توليد نفت ايران از 5.5 ميليون بشكه به 3.2 ميليون بشكه كاهش يافت. دوباره عرضه و تقاضا به هم ريخته بود. در اواخر دسامبر همان سال، صادرات نفت ايران قطع شد با آنکه خلاء صادرات نفت ايران تا حدود زيادي به وسيله عربستان، عراق و کشورهاي غيراوپک مثل انگلستان، لندن، نروژ و مکزيک جبران شد. با وجود اين در ژانويه 1979حدود دو ميليون بشکه در روز کمبود نفت در بازار وجود داشت.
نگراني از کاهش بيشتر عرضه در آينده، موجب تقاضاي بيشتر شد و قيمت تک محموله به شدت افزايش يافت و به رقم 40 دلار در هر بشکه رسيد. جهان دوباره با بحراني جدي روبرو ميشد. اين بار تجربه بحران اول سبب شده بود كه بسياري به افزايش درآمدها دل نبندند. درآمدها بالا ميرفت و قيمتها را با خود بالا ميبرد اما بعد تعديل قيمت نقت تعديل درآمدها را به دنبال نداشت. ايران آن روزها صحنه گردان شوك نفتي در جهان بود.
نگاهها به ايران دوخته شده بود و هر روز خبري در مورد ابعاد تكان دهنده كمبود نفت در بازار منتشر ميشد. شوكهاي اول و دوم كه به فاصله كوتاهي از هم به وقع پيوست آن قدر براي غربيها حائز اهميت هست كه هنوز در سالگرد اين شوكها جلسه ميگذارند و سمينار ترتيب ميدهند و كارگروه تشكيل ميدهند تا ابعاد حادثه را بررسي كنند.
سومين شوك
سومين شوك نفتي 6 سال بعد به وقوع پيوست اما از راه رسيدنش ثمري براي توليد كنندگان نفتي نداشت. منحنيها وارونه شده بود و شوك نفتي اين بار كاهشي بود. تا قبل از اين كه شوك نفتي سوم از راه برسد، اوپك دائم به منظور حفاظت از قيمتها نسبت به كاهش عرضه نفت خود در بازار اقدام ميكرد.
سال 1985 بود كه عربستان بحث سهم عادلانه را پيش كشيد و اعلام كرد اوپك نبايد به منظور حفاظت از قيمتها مدام سهم خود را كاهش دهد بلكه بايد سهم خود را از بازار دريافت كند و اجازه ندهد كشورهاي ديگر با ورود به بازار سهم اعضاي اوپك را از آن خود كنند. همين تحليل سبب شد كه اوپك سياست كاهش توليد را كنار بگذارد و وراد بازار شود و همين امر طبيعتا به افزايش عرضه و سقوط قيمتها منجر شد.
قيمت نفت از 28 دلار به 11 دلار رسيد. اوپكيها حالا با شرايط پيچيدهاي روبرو بودند، فروش نفت بيشتر و دريافت پول كمتر يا فروش نفت كمتر و دريافت پول بيشتر. در اين ميان آنچه براي برخي كشورها مهم بود سهم بازار بود كه به واسطه بازي با آن ميتوانستند موقعيتهاي ويژهاي را در خارج از جهان نفت جستجو كنند. نفت ارزان بود اما برخي از اين اتفاق به عنوان شوك نفتي ياد نميكنند.
چهارمين شوك
سال 1991، عراق كه به تازگي از جنگ هشت ساله با ايران بيرون آمده بود در اقدامي جنون آميز كويت را به تصرف خود درآورد. قيمت نفت در اثر اين اتفاق بالا رفت و به سرعت تا سقف 40دلار را پر كرد اما دوام اين قيمت چندان بالا نبود. قيمتها به سرعت رو به كاهش گذاشت در طول سال حدود 20 دلار شد.
اما اين پايان تحولات نفتي جهان نبود و نيست. اقتصاد جهان هنوز از نفت متاثر ميشود. آمريكا به عراق حمله ميكند و بحران نفتي نگاهها را به سمت بازارهاي نفت خيره ميكند. هر جاي جهان بحراني است، نفت شعلههايش را سركش ميكند. شوكهاي نفتي چه افزايشي باشد و چه كاهشي تاثيرات فراواني بر ساير بخشهاي اقتصاد به جا ميگذارد.
نكته مهم اين است كه در طول همه اين سالها افزايشهاي شديد و كاهشهاي شديد قيمت نفت بيش از آن كه به سود كشورهاي توليد كننده نفت باشد، نفع كشورهاي مصرف كننده را به همراه دارد. هر چند نفت زير خاكهاي تف ديده كشورهاي عربي و در منطقه خاورميانه جا خوش كرده و صد سالي بيشتر است كه از زير زمين خود را بيرون كشيده و نقشش را نشان داده است اما تكنولوژي توليد نفت همه اين سالها نه در اختيار دارندگان اين طلاي سياه بلكه در اختيار مصرف كنندگان بوده است.
بيراه نيست كه مصرف كنندگان سرمايهگذاريهاي فراواني براي استخراج نفت كنند. نفت اتفاقا در جايي بسيار دورتر از سرزمينش به مصرف ميرسيد. آنجا كه بايد موتورها را به حركت در ميآورد و اقتصاد را رونق ميداد و ابزار توسعه ميشد. ره آوردش براي سرزمينهاي مادري نيز چيزي جز خو كردن به اخلال در اقتصاد نبود. نفت هر چند جهان را متحول كرد و تو.سعه اقتصادي و رفاه جهاني محصول استفاده فراگير از آن است اما براي دارندگانش نه تنها رفاهي نياورد بلكه آنها را به نوعي از زندگي خود داد كه بهترين واژه براي توصيفش زندگي نفتي است.
قيمت نفت همچنان بالا و پايين ميرود. اين روزها به 90 دلار رسيده است و وقتي بحران از صحنه اقتصاد خداحافظي كند افزايش قابل توجهي را تجربه خواهد كرد اما آيا در شوكهاي آتي عايدي دارندگان نفت بيش از مصرف كنندگانش خواهد بود؟