روش و اهداف سياستورزی "مشايي"
تهرانامروز نوشت:
اظهارات، موضعگيريها و اقدامات آقاي رحيم مشايي طي يك سال گذشته همواره نقل محافل سياسي بوده و لاجرم ديدگاهها و تحليلها و بهاقتضاي ماهيت سياست در ايران، شايعات و حدس و گمانهايي در اين مورد شكل گرفته است. نوشته حاضر با فرض اينكه خواننده از چند و چون اين اظهارات و واكنشها اطلاع دارد، درصدد طرح اين نكته است كه امر سياسي و سياست در انديشه و تفكر آقاي رحيم مشايي پيوند تنگاتنگي با زندگي روزمره و شيوه زندگي دارد و او ميكوشد در همين راستا مسائل بحثبرانگيز سياسي و گاه خط قرمزهاي ايدئولوژيك را بهعلت ناهمخواني آنها با الزامات زندگي روزمره بهچالش بكشد.
در مورد اينكه تفكرات وي در مورد رابطه سياست با زندگي روزمره تا چه حد معطوف بهكسب قدرت در فضاي خاص سياسي ايران و تا چه حد ناشي از مجموعهاي از مفروضات فلسفي و اعتقادي ميباشد، شواهد متقني وجود ندارد. او گاه از موضع يك كارشناس دين و احاديث سخن ميگويد و گاه در قامت يك بازيگر حرفهاي سياسي ظاهر ميشود كه براي جلب نظر رايدهندگان و طبقات متوسط جامعه در امتداد خطوط قرمز ايدئولوژيك و حتي اعتقادي ميايستد و حرفهايي را بهزبان ميآورد كه بهقول يكي از خوانندگان روزنامه شرق حتي اصلاحطلبان جرات بيان آنها را نداشتند. در مقام تحليل، دانستن اينكه خواست و نيت آقاي رحيم مشايي چيست، مهم ميباشد اما اين آگاهي تاثير چنداني بر تحليل نتايج عملكرد وي ندارد.
اجتماعي شدن سياست يا بهعبارت سادهتر افزايش تاثيرگذاري مولفههاي اجتماعي بر ماهيت سياست از نظر تئوريك نكته جديدي نيست اما رويكردهاي پستمدرن در بسط و تبيين آن نقش بسيار مهمي داشتهاند. سياست در نگاه سنتي مخصوصا در شرق امري است معطوف بهتسهيل زمينههاي تحقق يك آرمانشهر يا يك جامعه اخلاقي. حتي نظام سرمايهداري آنگونه كه وبر ميگويد، در مراحل اوليه تكميل و تكامل خود از اخلاق پروتستاني بهرههاي فراواني برد.
با اين حال پستمدرنها ميگويند هنر سياست در نظام سرمايهداري اين است كه اعمال قدرت را در متن زندگي روزمره پنهان ميكند بهاين دليل كه در اين حالت اعمال قدرت شكل عادي و طبيعيتري پيدا كرده، باعث كاهش حساسيت نسبت بهچگونگي اعمال قدرت ميشود. در اين معنا امر سياست و سياستورزي يك امر استعلايي در راستاي تقويت اخلاقي جمعي و كمك بهكمالات جمعي نيست، هرچند طرفداران ليبراليسم معتقدند راه استعلا و كمال از همين زندگي روزمره ميگذرد. در ايران نيز بحث اجتماعيشدن امر سياسي توسط طرفداران پستمدرنيسم و رويكردهاي انتقادي مطرح شد. از طرف ديگر همين عده معتقد بودند فضاي سياسي ايران پس از جنگ بهسوي نوعي غيرسياسي شدن در حركت است.
بهاين معنا كه اكثريت مردم و حداقل طبقات متوسط از بازي سياست خسته شدهاند و آن را مترادف درگيري، خشونت، بي توجهي بهاخلاق و نظير اينها ميدانند و بدبيني سنتي در جامعه ايران نسبت بهامر سياست و سياستورزي نيز اين گرايش را تقويت ميكند. ظهور ستارههاي سينمايي و ورزشي از اوايل دهه 1370 و اوجگيري آن در دهه 1380 نمودي از اين گرايش بود. ورزش و سينما نمودهاي اصلي اقتصاد فرهنگي و فرهنگ عامهپسند (پاپيولار) ميباشند و پيوندي ناگسستني با سبك زندگي و زندگي اصطلاحا غيرسياسي دارند. هرچه از دهه 1360 دورتر ميشويم، تمايل بهسادهسازي و حتي سطحينگري در سينما و حتي تلويزيون بيشتر و بيشتر ميشود طوريكه سريالهاي عامهپسند و برنامههاي ورزشي بهپربينندهترين برنامهها تبديل ميشوند.
رويكرد آقاي رحيممشايي بهامر سياست با توجه بهموارد فوق شكلگرفته است. ديدار با هنرمندان و افراد مطرح در حوزههايي كه بهنوعي با زندگي روزمره مردم سر و كار داشته و بهقول معروف ديده ميشوند، در همين راستا صورت ميگيرد. افزون بر اين، او بهمسائل ايدئولوژيك و ديني نيز بعضا از زاويه زندگي روزمره و سبك زندگي وارد ميشود كه پيامد آن تلاش براي ارائه تفسيري اينجهانيتر از مقولات ديني ميباشد. ديدگاه وي در مورد نسبت موسيقي با دين از همين مقوله است. او پيشتر كوشيده بود بهكلانواژههايي چون آزادي نيز از اين زاويه نگاه كند اما در اين امر موفقيت چشمگيري نداشت يا حداقل رسانهها توجه زيادي بهآن نكردند.
دليل اين امر آن بود كه موسيقي برخلاف مفهوم انتزاعي آزادي در بطن زندگي روزمره و سبك زندگي غيرسياسي قرار دارد و اغلب مردم در تماس روزانه با آن قرار دارند. بهاين ترتيب در اين رويكرد تضارب فلسفي- عقيدتي ميان تفكرات مدرنگرا و بومي بهحل و فصل مشكلات عمده زندگي روزمره تقليل داده ميشود. در رويكرد آقاي مشايي بهامر سياست، تضادهاي فلسفي و هستي شناختي ميان اسلام و غرب و ايدئولوژيهاي مرتبط نه از مجراي بحثهاي روشنفكري، چاپ كتاب، مناظرههاي دانشگاهي بلكه از مجراي آنچه در زندگي روزمره جاري و ساري است و ميتواند روي افكار عمومي و شيوه زندگي تاثير بگذارد حل ميشود.
در اين چارچوب هنرمندان و ورزشكاران جايگزين فلاسفه و روشنفكراني ميشوند كه دور از جريان عادي زندگي افكار پيچيده خود را براي عدهاي محدود بيان ميكنند. از اينرو يك هنرپيشه مشهور كه عامه مردم او را ميشناسند و حتي رفتارها و گفتارهاي خود را براساس رفتار او تنظيم ميكنند، تاثيرگذارتر و مهمتر از روشنفكري است كه ميخواهد بهجاي هماهنگ كردن خود با واقعيتهاي اجتماعي و سياسي، واقعيتها را با نوشتهها و افكار خود عوض كند، اتفاقي كه در چند دهه گذشته بيشتر از آنكه قاعده باشد، استثنا بوده است. توجه نظام سياسي بهسبك زندگي تحت عناوين مختلفي چون معيشت مردم، اجراي عدالت، سازندگي و توسعه سياسي و اقتصادي نيز بستر لازم را براي سرمايهگذاري سياسي روي زندگي روزمره مردم فراهم كرده است.
هرچند بررسي نتايج احتمالي عملي اين رويكرد در عرصه سياست نيازمند مجالي ديگر است، در اين مختصر ميتوان گفت تيپ يا الگوي ايدهآل اين نوع نگرش شباهت قابل توجهي بهالگوي سياست در كشورهاي ثروتمند نوظهور حاشيه خليج فارس دارد كه در آنها خبر زيادي از درگيريها و تنشهاي سياسي نيست زيرا اين درگيريها بهسطح زندگي روزمره يعني اتومبيل مدل بالاي شخصي، زندگي در خانه خوب، رفاه و آسايش، رفتن بهگردش در داخل و خارج و همزيستي با جهان بيرون فرو كاسته شده است. فضاي متشنج سياسي هم مزيد بر علت بوده و ميل بهزندگي آرام را حتي در طبقات متوسط شهري كه علاقه بيشتري بهسياست دارند تشديد كرده است.
در يك فضاي سياسي ـ رواني فرسايشي اصرار بر شيوههاي گذشته كارآمدي ندارد و از اينرو رحيممشايي با درك هوشمندانه اين نكته ميخواهد ميان گفتمان سياسي مبتني بر سبك زندگي خود و گفتمان سياسي مبتني بر عدالتمحوري آقاي احمدينژاد يك شكافت حداقل روششناختي و نه هستيشناختي ايجاد كند زيرا اغلب بازيگران سياسي طيفهاي مختلف در شرايط فعلي معتقد نيستند كه آقاي رحيممشايي بهلحاظ مباني هستيشناختي متفاوت از آقاي احمدينژاد است.
موقعيت سياسي وي بهعنوان بازيگري كه در يك نقطه استراتژيك سياسي، مالي و اجرايي قرار گرفته بهاو امكان ميدهد قدرت خود را در راستاي تلاش براي هژمونيك كردن گفتمان مورد نظر خود بهكار گيرد. در شرايط فعلي تلاش براي در اختيار گرفتن برخي دالهاي شناور بهواسطه قرار گرفتن در اين موقعيت ممكن شده است اما چنين گفتماني براي هژمونيك شدن بايد يك دگر سياسي توليد كند. اگر اين دگر سياسي اصلاحطلبان باشند، بخشي از نيروهاي اجتماعي طرفدار گفتمان زندگي روزمره دچار ريزش خواهند شد و اگر اصولگرايان دگر تعريف شوند، اين گفتمان پايگاه ايدئولوژيك و سياسي خود را در معرض چالش قرار خواهد داد. گفتمان مبتني بر زندگي روزمره درست در چنين نقطهاي است كه با يك پروبلمتيك و نه الزاما پارادوكس مواجه ميشود. عبور از گفتمان اصولگرايي آنگونه كه تصور ميشود ساده نخواهد بود.