سناریوای برای مصر بیمبارک
جمال عبدالناصر،در میان مصريها محبوب بود؛ بعد از مرگ ناگهانی او در اثر حمله قلبی مصر غرق در ماتم شدند اما نام حسنی مبارک احساسات کمتری را در بين آنان ایجاد میکند اما بايد ديد كه مصریها چگونه میراث او را پاس خواهند داشت.
سال 2011 ميلادي براي «حسني مبارك»، رئيسجمهوري مصر پس از سپري كردن چندين ماه تنش براي برگزاري انتخابات پارلماني، با شنيدن خبر انفجار تروريستي آغاز خوبي نداشت. حسني مبارك كه به عقيده كارشناسان سياسي در تلاش براي جانشيني پسر خود «جمال» است، تصور نميكرد كه پيشبيني «محمد البرادعي»، مدير كل سابق آژانس بينالمللي انرژي اتمي و رقيب كنوني او كه مصر را به بمب اتمي در حال انفجار تشبيه كرده بود، به همين زودي بهوقوع بپيوندد و انفجار در كليسا او را از خواب بيدار كند.
«ما با تروریسم مبارزه کرده و در برابر آن میایستیم»، اين نخستين موضعگيري مبارك بود كه پس از تجمع صدها نفر از جوانان معترض به رژیم مبارک در محل انفجار و سر دادن شعارهایی علیه حكومت او، از زبان رئيسجمهوري مصر شنيده شد؛ مباركي كه بدون شك اكنون نميتواند با وجود مخالفان بسيار بهراحتي قدرت را در خاندان خود حفظ كند.
پس از برگزاري انتخابات در مصر كه با تقلب و جنجالهاي بسيار برگزار شد، بسياري از كارشناسان با توجه به فضاي پيش از انتخابات از «سناريوي مصر بدون مبارك» دم زدند و حتي سران ترکیه، اسرائیل، آمریکا، عربستانسعودی و سوریه با پيگيري رخدادها و پیامدهای مصر بدون مبارک، خود را برای شرایط نه چندان خوشایندی که منطقه با از دست دادن مبارک متحمل خواهد شد، آماده میکنند.
حذف حسنی مبارک از صحنه سیاسی مصر، موجب خواهد شد که نظامیان این کشور، جبهه قوی در مقابل رئیس حکومت آینده مصر در پیش گیرند؛ حتی اگر این شخص، جمال مبارک فرزند حسنی باشد؛ زیرا نظامیان کهنه کار مصری که روزگاری قدرت مطلق مصر بودند، به مدت بیش از چهار دهه کنار گذاشته شده و خلا رئیسجمهوري قدرتمند را این گروه پر خواهند کرد، بهویژه اینکه نظامیان نشان دادند که می توانند آشوبها و ناآرامیها را کنترل کنند و حتی حضور تروریسم را در مصر به حداقل برسانند و این کار از عهده جمال مبارک یا هر شخصی که جانشین حسنی خواهد بود، برنمیآید.
بسياري از عوام مصر با دادن لقب «ابن الناس» به معني فرزند مردم از مبارك ياد ميكنند؛ آنها از فردي سخن ميگويند كه در سال 1981 پس از قتل «انور سادات»، بدون انجام انتخابات بهعنوان رئيسجمهوري اين كشور آفريقايي انتخاب شد. مردم عادي مصر به دليل آنكه او در خانوادهاي سطح پايين به دنيا آمده و رشد كرده، او را يكي از خودشان ميدانند. اما مصر پس از رسيدن مبارك به مقام رياستجمهوري آرام و بدون تغيير باقي ماند.
او با هدردادن زمان باعث شده تا مصريان نتوانند پتانيسل و نيروي دورني خود را بشناسند اما انگار جوانان مصر از خوابي چند ساله بيدار شدند و ياد گرفتن كه ميتوانند در مقابل حكوت ژنرال 83 ساله مصر قيام كنند و به باور بسیاری از مصریها، بخت جمال مبارک برای ریاستجمهوری رو به افول است؛ هر چند كه جمال از سوی جناح حاکم بر مصر حمايت ميشود اما مخالفان او معتقدند كه چه جمال و چه «عمر سلیمان»، رئيسسازمان اطلاعات مصر جانشين مبارك شود، سیاستهای دوران مبارک با اندک تغییراتی تداوم خواهد یافت؛ مسئلهاي كه چندان از سوي جوانان مصري تحمل نميشود.
در سناریوی دیگر که برای آمریکا و غرب همچون کابوس است، احتمال حركت مصر بهسمت ایجاد حکومت اسلامی به رهبری «اخوانالمسلمین» و دیگر گروههاي رادیکال این کشور است که در این صورت شاهد تغییرات عمده در سیاست منطقهای و جهانی مصر در قبال اسرائیل و موضوع صلح خاورمیانه و دیگر موضوعات منطقهای خواهیم بود كه بدون شك تمامي معادلات منطقه را بر هم خواهد زد.
اما سناریوی دیگر که به از نظر برخی تحلیلگران میتواند مورد پشتیبانی غرب نیز باشد، ایجاد و توانمند سازی یک جنبش دموکراسیخواهی به رهبری محمد البرادعی است که کلید آن از ماههای گذشته و همزمان با ورود او به مصر زده شده است.
در این سناریو تلاش میشود تا اتحادی بین نیروهای تحولخواه و دموکراسیخواه به رهبری البرادعی شکل بگیرد و توان همه نیروهای مخالف از کانال نیروهای دموکراسیخواه و غربگرا مدیریت شود .در این ميان، اخوانالمسلمین نیز که یک نیروی تحولخواه نه الزاما دموکراسیخواه است، میتواند زیر چتر جنبش دموکراسیخواهی به رهبری البرادعی فعالیت کند و زمینه برای تغییر آرام قدرت در این کشور مهم عربی فراهم شود.
در واقع از خود البرادعي و همفكران وي گرفته تا اخوانالمسلمين كه قديميترين جنبش اسلامگرا در منطقه خاورميانه عربي بهشمار ميرود و همچنين «ايمن نور»، رهبر حزب الغد يا جنبش «الكفايه» چپگرا را ميتوان در ميان گروههاي منتقد و مخالف سياستهاي مبارك مشاهده كرد. شكلگيري اين ائتلاف عليه حكومت مصر ميتواند فشار زيادي را به حكومت وارد و آن را وادار به پذيرش ايجاد اصلاحات در برخي رويههاي سياسي كند. اما نبايد فراموش كرد كه اين ائتلاف يك «پاشنه آشيل» دارد.
تفاوت عقايد اين گروهها وجه مشترك همه گروههاي مخالفت حكومت مصر و شخص حسني مبارك است و اين امر ميتواند پاشنهآشيل اين ائتلاف باشد و همين مسئله فرصت لازم را در اختيار حكومت مصر قرار ميدهد تا ميان اعضاي اين ائتلاف اختلاف ايجاد كند. همه رهبران اين ائتلاف متفقالقول هستند كه بايد دوره حكومت خانواده مبارك را پايانيافته تلقي كرد، اما احتمالا زماني كه اين گروهها بخواهند فردي را بهعنوان جايگزين مطلوب خاندان مبارك انتخاب كنند دچار اختلاف ميشوند.
در حال حاضر مخالفت با خانواده مبارك موجب شده تا همه گروهها دور البرادعي جمع شوند، ولي اگر وضعيتي را در نظر بگيريم كه البرادعي به رياستجمهوري برسد يا بهعنوان نمونه فردي از اخوانالمسلمين زمام قدرت را در دست بگيرد كه خيلي بعيد به نظر ميرسد يا ايمن نور به قدرت دست پيدا كند، احتمالا موافقان امروزي اين گروهها در آينده به مخالفان آنها تبديل ميشوند.
وضعيت بد اقتصادي مشكل ديگري است كه دست به گريبان حكومت مصر شده و به عمدهترين نگراني دولت تبديل شده است. در واقع بسياري از حاميان گروههاي سياسي به خاطر مشكلات اقتصادي- اجتماعي مزمن مصر است كه به اعتراضات خياباني كشيده شدهاند. اما شديدترين اعتصابات مصر از آوريل 2008 آغاز شد و به دليل زنجيرهاي بودن اين اعتصابها، مبارك مجبور شد براي پايان دادن به آنها دستور دهد تا ارتش وارد عمل شود.
وضعيت اقتصادي مصر وخيم است و سياستهاي محتاطانه مبارك نتيجهبخش نبوده لذا در حال حاضر همه شهروندان مصر منتظر جانشين مبارك هستند تا مسائل اقتصادي كشور را به گونهاي حلوفصل كند. در واقع مجموع اين مسائل باعث شده دو نوع فشار شديد به دولت وارد شود.
بهگونهاي كه جمال مبارك يكي از گزينههاي احتمالي انتخابات رياستجمهوري مصر در سال 2011عمدهترين شعار و برنامههاي خود را بر ايجاد تغيير و اصلاحات در اقتصاد مصر متمركز كرد. اما اگر برنامه هفت مرحلهاي البرادعي را مورد توجه قرار دهيم، متوجه ميشويم كه بحثهاي سياسي بيشترين محورهاي اين برنامه را به خود اختصاص داده است.
البرادعي در برنامه هفت مرحلهاي خود خواهان تغيير قانون اساسي، آزادي سياسي و ارتقاي دستگاه ديپلماسي مصر در منطقه است كه اين برنامهها بيشتر جنبه سياسي دارند، اما خاندان مبارك بيشترين بحث خود را روي بهبود وضعيت اقتصادي مصر قرار دادهاند، تا حكومت موروثي مباركها را حفظ كنند.