آيا حضور صالحي، منجر به تحولي در مذاكرات ايران و ۵+۱ ميشود؟
مجتبی نجفی- «جرج مالبرونو» روزنامهنگار معروف فرانسوي بعد از اينكه علي اكبر صالحي به عنوان سرپرست وزارت امور خارجه تعيين و جانشين منوچهر متكي شد ادعا كرد كه صالحي سياستمداري واقعگرا و از طرفداران حل و فصل پرونده هستهاي ايران است كه ساليان طولاني است تهران را در مقابل غرب قرار داده است.
مالبرونو از قول يكي از نزديكان صالحي مدعي شد كه رئيس سازمان انرژي اتمي و سرپرست فعلي وزارت امور خارجه هنگامي كه توافقات وين در سال 2009 منتفي شد عصباني شد. انتخاب علي اكبر صالحي به جاي متكي به سرعت در رسانههاي غربي خبرساز شد. برخي از اين رسانهها بركناري متكي را ناشي از اختلافات وزير سابق و رئيسجمهور دانستند و برخي ديگر از رسانهها به انتخاب صالحي به عنوان سرپرست وزارت خارجه نگاه ويژهاي كردند و از احتمال تلاش ايران براي دستيابي به توافق هستهاي خبر دادند.
رسانههاي خارجي اكثرا صالحي را فردي نزديك به محمود احمدينژاد و مسلط بر بعد فني انرژي هستهاي با رويكردي ميانه رو معرفي كردند. اين در حالي بود كه رسانه نههاي داخلي از بعد ديگري موضوع انتصاب صالحي را زير ذره بين قرار دادند.
آنها انتقاد متكي از انتصاب نمايندگان وِيژه و بعضا ناهماهنگيهاي او با مردان اصلي محمود احمدينژاد را عامل اصلي بركناري وي و عامل انتصاب صالحي را هماهنگي او با رئيسجمهور و تلسط بر موضوع هستهاي و نشانهاي از تمايل ايران براي دستيابي به توافق هستهاي ارزيابي كردند.
ماه اخير را ميتوان ماه متكي و صالحي ناميد زيرا نام هر دو آنها در رسانههاي داخلي و خارجي بارها تكرار شد و گزارشها و تحليلهاي متفاوت و متنوعي در مورد وزير سابق و سرپرست فعلي وزارت خارجه منتشر شد. در حالي كه گلايههاي متكي به شيوه بركناري او همچنان ادامه دارد صالحي نخستين سفر خود را به تركيه آغاز و اولويتهاي سياست خارجي را در وزارت احتمالياش تعيين كرد.
هنگام بركناري متكي از اسامي مختلفي به عنوان جانشينان احتمالي وي نام برده ميشد اما اكنون همه منتظر معرفي صالحي به عنوان وزير پيشنهادي احمدينژاد به مجلس شوراي اسلامي هستند. او بر توسعه روابط با تركيه تاكيد و از تقويت روابط با عربستان استقبال كرده است. اكنون توجهها به مذاكرات آتي ايران با 5+1 در استانبول جلب شده و همه منتظرند تا تاثير اين جابهجايي را در گفتوگوها ي هستهاي ايران و غرب ببينند.
برخي از تحليل گران اعتقاد دارند كه انتخاب صالحي بيشتر از منظر هماهنگي وزارت خارجه با مشاوران ويژه رئيسجمهور مرتبط است كه در روزهاي اخير پهنه وسيع خاورميانه را پيمودهاند و پيغام رسان رئيسجمهور ايران در كشورهاي منطقه شدهاند.
زاده عراق و تحصيلكرده آمريكا
جالب اينجاست كه علي اكبر صالحي در عراق متولد شده است و دوران آغازين زندگي خود را در اين كشور گذرانده است. پدر وي مرحوم سيد احمد صالحي خواهرزاده عماد الكتاب خوشنويس معروف قزويني است.
عماد الكتاب در تاريخ معاصر ايران جايگاهي ويژه دارد. او شاهنامه فردوسي را براي مظفر الدين شاه خوشنويسي كرده و در روزگار خود در حرفه نقاشي شهره خاص و عام بوده است. وي در مشروطه از شمار آزادي خواهاني بود كه بعد از كودتاي محمد علي شاه آواره بيابان شدند.
عماد الكتاب بعد از اينكه معلم مشق احمد شاه شد در سالهاي 1290 به عضويت كميته مجازات در آمد. بعد از فروپاشي كميته مجازات و اعدام برخي از اعضاي آن عماد الكتاب نيز به پنج سال حبس محكوم شد. در دوران پهلوي نيز فرمان نگار مخصوص رضا پهلوي بود و وظيفه داشت محمد رضاه پهلوي وليعهد را آموزش خط دهد. دست نوشتههاي كتاب كميته مجازات، شناسنامه و رسم الخط عمادالكتاب و مجموعه آثار ارزشمند ي است كه از سوي سيد احمد صالحي به موزه خوشنويسي قزوين اهدا شده است.
علي اكبر صالحي در سن 9 سالگي به ايران بازميگردد و پس از پايان تحصيلات دوره متوسطه باز هم وطن را ترك ميكند و براي تحصيل به بيروت ميرود و در دانشگاه آمريكايي اين شهر ليسانس مكانيك را اخذ كرد و پس از آن براي ادامه تحصيل به آمريكا رفت و در دانشگاه فن آوري اطلاعات ماساچوست(MIT) دكتري مهندسي هستهاي را دريافت كرد. جالب اينجاست كه برادر وي جواد صالحي نيز دانش آموخته آمريكاست.
او نيز متولد كاظمين عراق است و در دانشگاه ايرواين و دانشگاه جنوب كاليفرنيا در رشته برق تحصيل كرده است. وي از سوي موسسه ISIبه عنوان پراستناد ترين دانشمند ايراني انتخاب شده است. وي بر خلاف برادر خود كه گفته ميشود روابط خوبي با احمدينژاد دارد از منتقدان رئيسجمهور بوده است.
نام وي در ميان 125 استاد دانشگاه شريف به چشم ميخورد كه در خرداد ماه سال گذشته از مديريت محمود احمدينژاد انتقاد كرده بودند و خواستار مديريت علمي بر كشور شده بودند.
علي اكبر صالحي بعد از انقلاب نيز قائم مقام معاونت آموزشي دانشگاه شريف شد و از ميانه دهه 60 ماموريت يافت براي جذب هيات علمي به آمريكا سفر كند. وي در دو دوره يعني بين سالهاي 1361 تا 1363 و 1368 تا 1372 رياست دانشگاه شريف را بر عهده داشته است. رياستي كه ظاهرا باعث بازگشت رونق علمي به دانشگاه شريف شد. صالحي استاد فيزيك هستهاي و عضو انجمن هستهاي دانشگاه شهيد بهشتي هم بوده است و هنگام شهادت دكتر مجيد شهرياري اشكهاي او ميزان علاقه وي را به دانشمندان هستهاي اين دانشگاه نشان ميداد.
در دولت سيد محمد خاتمي به عنوان نماينده ايران در آژانس بينالمللي انرژي اتمي انتخاب شد و تا سال 1382 يعني زماني كه انتقادهاي او از تيم مذاكره كننده هستهاي كشورمان اوج گرفت در سمت خود باقي ماند. انتقادهايي كه مسير وزارت او را هموار كرده است.
منتقد و مدافع موسويان
در روزهاي آخرين ماه آبان 1383 علي اكبر صالحي به نمايندگي از ايران موافقتنامه پاريس را امضا كرد. موافقتنامهاي كه بر مبناي آن ايران عدم پيگيري توليد سلاحهاي هستهاي، تعهد به همكاري كامل و شفاف با آژانس بينالمللي انرژي اتمي و ادامه اجراي داوطلبانه پروتكل الحاقي تا تصويب آن را پذيرفت.
طبق پروتكل الحاقي بازرسان آژانس بينالمللي انرژي اتمي ميتوانند بدون هماهنگي و به صورت سرزده از هر مكاني كه تشحيص دادند بازرسي كنند. بعد از اينكه با استناد به توافقنامه پاريس فعاليتهاي غني سازي يو سي اف اصفهان تعليق شد در نخستين روزهاي آذرماه همان سال شوراي حكام آژانس بينالمللي انرژي اتمي قطعنامه پيشنهادي سه كشور اروپايي را عليه ايران به تصويب رساند.
در دهم آذر ماه 1383 گفتوگوي ويژه خبري شبكه دوم سيما يكي از جنجالي ترين برنامههاي خود را نمايش داد. جايي كه نماينده ايران در آژانس بينالمللي انرژي اتمي كه خود پروتكل الحاقي را امضا كرده بود در انتقاداتي صريح از تيم هستهاي وقت كشورمان اعلام كرد:« متاسفانه تيم مذاكره كننده ايران در قرارداد پاريس موضوعاتي را پذيرفتند كه حتي فراتر از قطعنامه درخواستي شوراي حكام بود و حتي تعليق را بدون محدوديت پذيرفتند و تازه پس از مطرح شدن فعاليتهاي تحقيقاتي هستهاي، دوستان از خواب بيدار شدند.»او در اين برنامه از تعليق غني سازي انتقاد كرد و نصب سانتريفيوژها بدون استفاده از آنها را خنده دار توصيف كرد.
وي همچنين در همايش «بررسي ابعاد علمي و حقوقي مذاكرت اتمي ايران و اروپا» در دانشگاه شهيد بهشتي با صراحت از فقدان متخصصين مسلط به حقوق بينالملل و دانش هستهاي در تيم مذاكره كننده ايران انتقاد كرد. همين انتقادات از تيم وقت هستهاي باعث شد تا علي اكبر صالحي از سمت خود در دي ماه 1383 بركنار شود.
حتي گفته ميشود كه صالحي در روزهاي آغازين سال 1382 نسبت به حساس شدن پرونده هستهاي در مجامع بينالمللي هشدار داده بود و مدعي است كه مسئولان وقت نسبت به هشدارهاي وي بيتوجه بوده اند. صالحي همچنين در كارنامه خود دو سال معاونت دبير كل سازمان كنفرانس اسلامي در جده را دارد.
اما در تيرماه 1388 محمود احمدينژاد صالحي را جانشين آقازاده رئيس سابق سازمان انرژي اتمي كرد. احمدينژاد و صالحي هر دو در انتقاد از پروتكل الحاقي و مماشات تيم هستهاي سابق اتفاق نظر داشتند. اما در مورد جاسوسي تيم مذاكرهكننده وقت هستهاي اختلاف نظر دارند.
در حالي كه وزارت اطلاعات اقدام موسويان معاون امور بينالملل دبير شورايعالي امنيت ملي وقت را مصداق جاسوسي ميدانست و رئيسجمهور هم در برخي از سخنرانيهاي خود تلويحا به اين موضوع اشاره كرده بود علي اكبر صالحي در جمعيت وعاظ ولايي هر گونه جاسوسي در پرونده هستهاي ايران را در زمان تيم مذاكره كننده تحت نظارت حسن روحاني رد كرده بود.
همين سخنان باعث شد تا وزارت اطلاعات در اطلاعيهاي اعلام كند كه اقدامات موسويان مصداق جاسوسي است و بعد از اين اطلاعيه بود كه علي اكبر صالحي نيز اعلام كرد:«قضاوت مراجع ذي صلاح كه بر اساس مستندات و شواهد قانوني ميباشد، نسبت به نظرات و برداشتهاي شخصي صائبتر، متقنتر و ملاك عمل است.»
خوشبيني به روسيه
علي اكبر صالحي در اوج انتقادات افكار عمومي از روسها بارها رضايت خود را از روسيه اعلام كرده است. او بانك سوخت هستهاي كه پيش تر و همچنين در جلسه اخير شوراي حكام از سوي آژانس و آمريكا پيشنهاد شد را نميپذيرد اما از كنسرسيوم روسي و ايجاد بانك سوخت در روسيه حمايت ميكند.
آذر ماه سال گذشته در مراسم تشييع مرحوم كردان وزير سابق كشور بعد از اينكه انتقادات از تاخير در راه اندازي نيروگاه بوشهر از سوي روسها بالا گرفت وي همچنان از مقامات مسكو دفاع كرد و گفت:«كارمان خيلي خوب با روسيه جلو ميرود؛ اما يك سوءتفاهمي بود كه غربيها به آن دامن زدند؛ چرا كه غربيها نميخواهند شرايط خوب سياسي ايران و روسيه پايدار باشد.
غربيها ميخواهند رابطه ايران با روسيه را با اختلال روبهرو كنند. در خصوص نيروگاه بوشهر طبق تفاهماتي كه با روسيه در وين داشتيم در حال پيشروي است و حتي روسيه فراتر از تفاهمات فعاليت ميكند. » او در چندين نوبت ديگر بر بدپيماني غرب از جمله آمريكا و فرانسه تاكيد كرد و از اقدام روسها در برابر كشورهاي غربي در راه اندازي تاسيسات اتمي بوشهر دفاع كرد.
صالحي در سخنراني معارفه خود هم بر تقويت روابط با روسيه تاكيد كرد. وي در مرداد ماه سال جاري در ديدار با مقامات روس تاكيد كرد ايران به رغم ادامه غني سازي به روسها اعتماد دارد و در 30 مردادماه در ديدار با سرگئي كرينكو اعلام كرد:«همراهي روسيه در راه اندازي نيروگاه بوشهر موجب ثبت نام اين كشور در تاريخ زرين ايران شده و همچنين موجب جاودانه شدن روسيه در تاريخ ايران خواهد شد.»اين در حالي است كه اين روزها روابط ايران و روسيه در بدترين شرايط خود قرار دارد و علت آن هم همكاري مسكو با واشنگتن در اعمال تحريمهاي شوراي امنيت عليه كشورمان است.