الگوی پیشرفت؛ ضرورتها و مقتضیات
دکتر نعمت الله عبدالرحیم زاده
اخيرا نخستین نشست اندیشه های راهبردی با موضوع «مبانی، ویژگی ها و ابعاد الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت» با حضور رهبر معظم انقلاب اسلامي و چند تن از اساتید دانشگاه و حوزه تشکیل شد.
برخی از اساتید حدود سه ساعت و نیم مقالات خود را در این باب قرائت کردند و در پایان، رهبر معظم انقلاب نیز دیدگاههای خود را بیان نمودند. با نگاهی گذرا به سخنان ایراد شده می توان گفت که هر کدام از سخنرانان موضوع را از منظر خاصی بیان کردند و رهبر انقلاب نیز در سخنان خود ضمن بر شمردن ابعاد مختلف مادی و معنوی موضوع، اهمیت آن را گوشزد کردند و این الگو را به عنوان «نقشه جامع» توصیف نمودند.
نخستین مسئله قابل طرح در مورد تبیین چنین الگویی ضرورت آن است، چرا که با وجود برنامه بلند مدتی، هم چون سند چشم انداز یا دیگر برنامه های کلان از قبیل برنامه پنج ساله، طرح این موضوع چه ضرورتی می تواند داشته باشد؟
به طور خلاصه می توان گفت که این قبیل برنامه ها، طرح هایی اجرایی هستند که برای تحقق اهداف عملی در شاخص های مختلف اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و دیگر امور تنظیم شده اند، اما تجربه یکی دو دهه اخیر نشان می دهد که ورای این طرحها دیدگاه کلی و جامعی نیز مورد نیاز است.
از یک جهت و به دلیل در نظر گرفتن اهداف عملی بیشتر، نگرش کمی بر این طرحها و برنامه ها غالب شده و هر چند که چنین نگرش برای برآوردهای آینده ضروری است، اما باید توجه داشت که نگرش کیفی و تبیین مفاهیم پایه ای برای دورنمای چنین برنامه هایی نیز ضرورت دارد. به عبارت دیگر، فقدان یا توجه ناکافی به نگرش کیفی می تواند این عاقبت را به بار آورد که نتیجه یک برنامه در عمل، خلاف منظور طراحان آن از کار دربیاید.
در برنامه بانکداری اسلامی دیده شد که مقصود از این برنامه، یعنی نظام بانکی بدون ربا، حاصل نشد و در عمل همان نظام مالی گذشته در اقساط وامها و تنها با تغییر اسم و عنوان پیاده شد. بنابر این، لازم است تا ورای این طرحهای اجرایی، الگویی وجود داشته باشد تا با نگرش کیفی، مفاهیم پایه ای در شاخص های مختلف توسعه تبیین شوند به گونه ای که فراخور هویت جامعه ایرانی باشند.
آقای واعظ زاده، دبیر نشست های راهبردی، در ابتدای آن نخستين نشست گفت؛ «در نشست های راهبردی علاوه بر جنبه های نظری، زمینه های اجرای عملی مباحث مطرح شده نیز مد نظر است».
علاوه بر واعظ زاد، برخی از سخنرانان مجلس هم تا اندازه ای دیدگاه های خود را با توجه همین زمینه های عملی مطرح کردند، اما اگر قرار باشد که از این الگو متوقع رهکارهای عملی بود پس تمایز آن با دیگر طرحها در چه چیز خواهد بود؟
در اینجا باید بین دو امر تمایز قائل شد، نخست آن که با یک برنامه قرار است چه کاری انجام شود؟ و دوم آن که این برنامه قرار است برای چه مقصود و منظوری اجرا شود؟ برای مثال؛ آیا آن چه در برنامه نظام بانکداری اسلامي اجرا شد متناسب با مقصود مورد نظر بود؟ در این برنامه به خوبی می توان دید که تناسب بین این دو امر برقرار نشد به گونه ای که آنچه قرار بود اجرا شود تناسبی با مقصود مورد نظر نداشت.
این تمایز را می توان در شاخصهای دیگر از قبیل تعلیم و تربیت، توسعه شهری و اجتماعی، رفاه اجتماعی و غیره نیز در نظر گرفت تا هدف و مقصود از پیشرفت در این شاخصها در یک شاکله کلی و جامع تعریف و تبیین شود و بر اساس آن طرحهای اجرایی تنظیم شوند.
روشن است که چنین شاکله ای مقتضیات خاص خود دارد و نمی توان به صورت انتزاعی و با صرف نظر به تجربه و الگوهای مطرح شده در نظریه های توسعه به تبیین آن پرداخت. در حقیقت، محور اصلی چنین شاکله ای را باید جامعه ایرانی و هویت آن دانست به گونه ای که بدون در نظر گرفتن آن هر گونه شاکله ای با واقعیت های جامعه ایرانی ناخوانی دارد و به تعارضاتی ختم خواهد شد.
یکی از مقتضیات بنیادینی که در اینجا می توان به آن اشاره کرد هویت تاریخی این جامعه است. با توجه به این هویت است که جامعه ایرانی نه به صورت یک دست و یکسان دیده می شود بلکه همانند وضعیت جغرافیایی ایران زمین، جامعه آن نیز از تنوع و رنگارنگی برخوردار است.
تنوع در زبان، آداب و رسوم، آیین و باورها، قواعد و قوانین رفتاری و حتی اغذیه ویژگی جامعه ایرانی است که در طی تاریخ خود هم چنان حفظ کرده و حتی موج تجددخواهی یک سده اخیر نیز نتوانست تغییر اساسی در آن بدهد و به یک دست سازی این جامعه نائل شود. تجربه سالهای دور نشان می دهد که با اقتباس از الگوهای غیربومی توسعه و بدون توجه به این مولفه بنیادین جامعه ایرانی، در عمل تعارضاتی ایجاد شد که موجب ناکارآمدی آن الگوهای بود.
درست است که در برخی از زمینه ها همانند نظام مالی نقش این مولفه چندان برجسته به نظر نمی آید، اما چگونه می توان از مشارکت مردمی در پیشرفت سخن گفت و به این مولفه توجه نداشت و آیا می توان از مردم انتظار مشارکت داشت، بدون در نظر گرفتن عناصر زیستی آنان؟
مردم در عبارت «مشارکت مردمی» با توجه به هویت جامعه ایرانی به معنای مشارکت اقوام مختلف ایران است که با توجه به این معنا، نقش برجسته قومیت های ایرانی در تبیین الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت مشخص می شود.
اگر نگاهی حتی گذرا به تاریخ ایران داشته باشیم به سهولت می توانیم نقش سازنده و اساسی قومیت های ایرانی را در آن دریابیم که از ابتدای شکل گیری این جامعه و تاسیس امپراطوری هخامنشی حضور داشته است. ساختار ساتراپی در این امپراطوری و نقش قومیت ها در قوام و استواری این ساختار را باید از تاریخ آموخت تا با تامل در آن معلوم شود که در زمان حاضر و نیازها وضرورتهای چگونه می توان ساز و کاری بر اساس آن تالیف و تبیین کرد.
روشن است که چنین تامل و تالیفی نه یک روزه می تواند انجام گیرد و نه آن که با الگوبرداری صوری از تاریخ نتیجه ای قابل قبول به دست می آید، بلکه باید از یک سو در هویت تاریخی جامعه ایرانی تامل ژرف و گسترده ای داشت و از سوی دیگر، تامل تاریخی را به نیازها و ظرفیت های حال حاضر پیوند داد تا الگویی بر آمده از هویت تاریخی و متناسب با این نیازها و ظرفیتها تبیین شود. با چنین تاملی است که می توان الگویی را بر اساس مولفه های بومی تبیین کرد که متکی بر قابلیتها و توانهای جامعه ایرانی است و همین امر است که پشتوانه ای مطمئن برای تحقق آن خواهد بود.