آگاه
کد خبر: ۶۲۴۶۳

جنگهای نوین و تخریبهای فاجعه بار (۲)

دکتر مهرنوش زرشناس


شاید امروزه کمتر کسی را بتوان یافت که واژه ترور یا تروریسم را نشنیده باشد و حداقل اطلاعی از آن نداشته باشد. کاربرد این واژه در رسانه ها به نحوی است که می توان گفت وضعیتی ثابت در اخبار و گزارشها پیدا کرده و به این وسیله مبدل به واژگان متداول و روزمره شده است.

چنین کاربردی بیش از هر چیز تحت تاثیر تحولات یک دهه گذشته بوده است که دولتهای آمریکا و بریتانیا به بهانه واقعه 11 سپتامبر 2001 لشکرکشی گسترده ای با ادعای «جنگ جهانی علیه ترور یا جنگ علیه تروریسم،the Global War on Terror or the War on Terrorism،» را به راه انداختند و به این وسیله هم مقوله جنگ و هم تروریسم را از قالب گذشته خارج کرد و شکلی نوین به آن دادند. برای دریافت این شکل نوین از جنگ و تروریسم و روشن شدن ابعاد جنگ علیه تروریسم، ابتدا بیان مختصری از معنای لغوی تروریسم و نگاهی به تاریخچه آن ضروری به نظر می رسد.

معنای لغوی و تاریخچه
واژه ترور، Terror، در زبان امروزی از واژه لاتینی terrere اخذ شده که به معنای ترساندن و به وحشت انداختن است. وحشت و حالتی از اضطراب در رم باستان، حدود 105 قبل از میلاد، با این واژه گفته می شد که اشاره داشت به جنگجویان قبیله کیمبری که از نواحی شمال اروپا به رم حمله می کردند. بعد از پیروزی انقلاب فرانسه انقلابیون افراطی دوره کوتاهی را به وجود آوردند که در تاریخ از آن به دروه وحشت،Reign of Terror، نام برده می شود و در طی آن تعداد زیادی به وسیله گیوتین اعدام شدند. به اثر این دوره بود که واژه تروریست اصطلاحی شد برای بدرفتار و تجاوز به حقوق دیگران، اما تروریسم به معنای کشتن افراد بی گناه که توسط گروهی زیر زمینی انجام می شود به سرگئی نخایف بازمی گردد که خود را فردی تروریست نامید و در 1869 گروهی تروریستی به نام «کیفر مردم» به راه انداخت. اقدام نخایف تنها مورد از تشکیل گروههای تروریستی در قرن نوزدهم نبود، بلکه در آن دوره آنارشیستهای افراطی اقدام به ترور پادشاهان و سیاستمدران می کردند و حتی مظفرالدین شاه نیز از این امر بی نصیب نماند. در این بین نباید از تاثیر ولادیمیر لنین غافل ماند که ترور را به عنوان ابزاری مهم برای پیشبرد انقلاب توصیف کرد و در کتاب دولت و انقلاب با بررسی راههای مختلف مبارزه با کاپیتالیسم، در نهایت استفاده از نیروی نظامی و شیوه های تروریستی را به عنوان بهترین راههای ممکن برای پیروزی انقلاب کارگری توصیه می کند.

چنان که دیده شد، واژه ترور در اصل به معنای وحشت و ترس بود و معنای قتل از جهت وحشتی که ایجاد می کند به آن مربوط می شد، اما در نیمه قرن نوزدهم بود که با شکل گیری گروههای تروریستی معنای قتل و کشتن بر معنای وحشت و ترس غلبه کرد به گونه ای که اکنون این معنا از ترور فهمیده می شود. نکته دیگر از تاریخچه این واژه آن است که ترور با انقلاب فرانسه به حکومت و دولت ارتباط پیدا کرد و در جریان قرن نوزدهم وجه سیاسی در معنای آن غالب شد و حتی می توان گفت که دستورالعمل لنین باعث شد تا این واژه کاملا رنگ سیاسی و انقلابی پیدا کند. واژه ترور تحت تاثیر این روند تا اواخر قرن بیستم به طور کلی بر گروههای کمونیستی و چپ گرا همانند تیپ های سرخ در ایتالیا یا ارتش سرخ آلمان اطلاق می شد.

تروریسم نوین
با فروپاشی شوروی نقشه سیاسی بین الملل دستخوش تحولی عمیق و گسترده شد که یکی از آثار مهم آن تغییر در مفهوم تروریسم بود. در واقع، فروپاشی شوروی و نظام کمونیستی به مقدار زیادی بر مبارزه مسلحانه گروههای چپ گرا نیز تاثیر گذاشت. گویا با فروپاشی شوروی دیگر توصیه لنین پشتوانه خود را از دست داده بود و گروههای چپ گرا به جای مبارزه مسلحانه و اقدامات تروریستی به رویه سیاسی روی آوردند، اما با واقعه 11 سپتامبر تروریسم معنا و حوزه ای نوین یافت.

به بیانی مختصر، تروریسم در دهه های گذشته به معنای اقدام نظامی و مسلحانه گروههایی بود که یا سعی داشتند حکومت خود را ساقط کنند یا آن که بر تصمیمات آن تاثیر گذارند و به همین علت تروریسم معنایی منطقه ای و محدود به قلمرو خاصی می شد، اما تروریسم بعد از واقعه 11 سپتامبر معنایی وسیعتر از یک منطقه را یافت و قالب جهانی به خود گرفت. در اینجا نباید نقش اینترنت را فراموش کرد که به گروهها یا حلقه های منفرد اجازه می داد تا با یکدیگر در نقاط مختلف دنیا ارتباط برقرار کنند و از این طریق هم مسائل مالی و هم عملیاتی خود را با یکدیگر هماهنگ سازند. از سوی دیگر، آمریکا و بریتانیا با اعلام جنگ علیه تروریسم مبارزه با آن را در سطح بین الملل پیش بردند که همین امر نیز به تروریسم جلوه ای فرامنطقه ای و بین المللی داد.

نیمه نخست قرن بیستم شاهد دو جنگ جهانی بود اما آیا جنگ جهانی، Global War، علیه تروریسم به همان معنا است؟ روشن است که نمی تواند آن معنا را داشته باشد چرا که آن دو جنگ جهانی جنگ به معنای متعارف و کلاسیک بودند اما این نوع جنگ بسیار بیشتر از حد و حدود متعارف جنگ پیش می رود. در این جنگ نه مرزی و نه صف آرایی مشخصی در کار نیست و درگیری نیروها نیز با صورت متعارف تفاوت بنیادین دارد.

در واقع، تمایزاتی از قبیل پرچم، مرز، زبان، ملیت و دیگر تمایزاتی که در جنگ متعارف نیروهای متخاصم را از یکدیگر متمایز می کند در این نوع جنگ کاربرد خود را از دست دادند و به همین علت جنگ علیه تروریسم خارج از قواعد و قوانین شناخته شده و حاکم بر جنگها شروع شد و ادامه یافته است. آمریکا در این جنگ به خود حق داد تا هر مظنونی را در هر نقطه از جهان دستگیر کند و آنها را به زندانهای مخفی برد و با اعمال شکنجه از آنها بازجویی کند و حتی اعلام کرد که بازدداشت شدگان در این جنگ اسیر نیستند و به این صورت حاضر نشد تا کنوانسیون ژنو را در مورد آنان اعمال کند.

روشن است که قوانین موجود حاکم بر جنگها در این زمینه کارآیی خود را از دست دادند و همین امر نیز خطرناکترین شکل جنگ را به وجود آورد، شکلی که پیش از این سابقه نداشت. از سوی دیگر، وحشت و ترس به عنوان خصیصه بارز جنگ در این صورت از جنگ دامنه ای بسیار وسیعتر از گذشته به خود گرفت به گونه ای که سایه ترس بر بسیاری از مناطق جهان سایه انداخت. کافی است تا به انفجار در متروها یا دیگر اماکن عمومی توجه شود تا حضور ترس را در زندگی روزمره احساس کرد، ترسی بدون اخطار قبلی و آمادگی قربانیان.

به عبارت دیگر، جنگ علیه تروریسم در وضعیت کنونی جنگی است که هر دو طرف بدون رعایت قواعد جنگ اعمال خشونت می کنند و عدم پایبندی به قواعد و قوانین جنگ باعث شده تا حدودی نیز بر خشونت ناشی از آن حاکم نشود و آن را کنترل نکند.

نتیجه چنین وضعیتی جنگ به صورتی بیرحمانه تر از جنگهای گذشته است و عاملان خشونت در هر دو طرف جنگ با ایدئولوژی خاص خود خشونتشان را موجه سازند و آن را بیرحمانه تر از گذشته پیش برند.

ارسال نظرات
خط داغ