رهایی و مخاطره در فلسفه
فاطمه ولیانی
«فاطمه ولیانی» کار حرفهای خود را با ترجمهی کتاب «افسونزدگی جدید و هویت چهلتکه» آغاز کرده است. او همچنین ترجمهی کتابهای «تاریخ جنون» اثر میشل فوکو و «کوگیتو و تاریخ جنون» شامل نقدهای ژاک دریدا بر تاریخ جنون و پاسخ فوکو به او را در کارنامهی خود دارد. هرچند وی در رشتهی علوم سیاسی تحصیل کرده، در طول گفتوگو از علاقهی زیاد خود به فلسفه سخن گفت. ولیانی میگوید متفکران متفاوتی از کانت و نیچه تا ژاک دریدا، ژرژ باتای و ژاک رانسییر هر یک از جنبههایی برایاش جذابیت دارند، اما اندیشمندی که او جامعیت لازم را در اندیشهاش دیده میشل فوکو است.
در حالیکه عرصههای متفاوت علوم و معرفت بشری تلاش میکنند به پرسشهای متعددی که از حیات فردی و اجتماعی بشری برمیخیزد پاسخ دهند، برخی بر این باورند که پرسشهای فلسفی اصالت خود را از دست دادهاند. در واقع اگر ما به تاثیر علوم تجربی و علوم انسانی بر زندگیمان دقت کنیم، خواهیم دید این علوم در حال ارائهی پاسخ لازم به مشکلات انسانها هستند. با این اوصاف فلسفه و پرسشهایش چه نقشی میتواند در حیات بشری ایفا کند؟
فلسفه بنیادیترین ارتباط انسان با هستی را توضیح میدهد و هیچ کدام از عرصههای مختلف مانند علوم تجربی، دین و سایر رشتههای علوم انسانی نمیتوانند از زاویهای که فلسفه وارد این مبحث میشود به آن نگاه کنند. اولا فلسفه به این مباحث در چارچوب تناهی انسان نگاه میکند؛ به عبارتی نگاه آن انسانشناسانه است. ثانیا در فلسفه مساله غایت و هدف کنشها و شناختهای بشری مطرح میشود. البته فلسفه هم بیشتر از آنکه پاسخ بدهد انسان را دعوت به تفکر میکند و همین دعوت به تفکر، بهخصوص تفکر نقادانه و معطوف به عمل است که وجه ممیز فلسفه و توجیهکنندهی حضور و ضرورت آن در جهان به حساب میآید.
شما دعوت به تفکر را به عنوان ویژگی مثبت و راز مانایی و جاودانی فلسفه دانستید. آیا میپذیرید که فلسفه در عین حال میتواند مخاطراتی نیز داشته باشد؟
فکر میکنم انتزاعی بودن فکر فلسفی و خصلت دوری از جامعه، تهدیدی بالقوه برای فلسفه است؛ بهخصوص وقتی اندیشهی فلسفی محض به حوزههای اجتماعی و سیاست نزدیک میشود، انتزاعی بودن و نخبهگرایی آن میتواند خطرناک باشد و تبعات منفی بهبار بیاورد.
شما بهعنوان مترجم آثار میشل فوکو در ایران شناخته میشوید. برخی معتقدند اندیشهی متفکرانی مانند فوکو میتواند خطراتی برای جامعه داشته باشد. در این مورد چه میگویید؟
من نمیدانم از چه نوع مخاطراتی صحبت می کنید. میتوانید در اینباره توضیح دهید.
برخی عنوان میکنند انتقاد از عقلانیت مدرن که در آثار فوکو وجود دارد، میتواند جنبهای منفی برای آن محسوب شود.
چنین انتقادی را مطلقا قبول ندارم. از نظر من نقد فوکو به مدرنیته از چارچوب مدرنیته خارج نیست. آنچه او در مدرنیته نقد میکند عقلانیتهای ابزاری است؛ همان چیزی که از قضا درحکومتهای استبدادی و تمامیتخواه بیشترین کاربرد را دارد. طبیعی است که متفکر نقادی مثل فوکو محدودیتهای رویهها و ساختارهای سیاسی جامعه خودش را نپذیرد و به نقد بکشد و بخواهد از آن فراتر برود. اتفاقا در رابطه با خطری که به واسطهی جدایی فلسفه از جهان انضمامی وجود دارد، باید گفت که در اندیشهی متفکرانی مثل فوکو و هانا آرنت این خطر کمرنگ میشود. گفتم که فلسفه به دلیل وجه انتزاعیاش و به خاطر دور بودنش از جهان عینی و انضمامی خطراتی بالقوه درون خود دارد. در حالیکه فوکو فلسفه را به معنای واقعی کلمه زمینی کرده است. آثار فوکو فلسفه به معنای محض کلمه نیستند، آثار مطلقا تجریدی نیستند، بلکه فلسفه را به حوزههایی مانند بیماری روانی، بدن، زندان، بیمارستان، سکسوالیته و ... یعنی حوزههایی که کاملا ملموس هستند، وارد میکند. در اندیشهی فوکو حیطهی ذهن و عین بسیار به یکدیگر نزدیک میشود. درضمن میدانید که فوکو پراتیک سیاسی بسیار رادیکال و معترضانهای
داشته است. او مخصوصا در دههی ۷۰ به شدت درگیر سیاست در وجه عملیاش بود. فوکو در تمام طول حیات فکریاش نه فقط از اشکال مختلف مبارزه در داخل جامعهی فرانسه، بلکه از جنبشهای آزادیخواهانه در دیگر کشورها از جمله در لهستان، تونس و سایر کشورهای عربی شمال آفریقا با شور تمام دفاع کرد.
با توجه به توضیحاتی که دربارهی فوکو و فعالیتهای سیاسی او دادید، آیا میتوان گفت که در تلقی شما، فلسفه میتواند حتی رهاییبخش نیز باشد؟
اگر فلسفه در ذات خود و عمیقا وارد حوزههای انضمامی بشود حتما میتواند رهاییبخش باشد. همانطور که در دهههای اخیر بیش از پیش چنین شده. فلسفه به نوعی از برج عاج خود بیرون آمده و مساله رابطهاش با سیاست به یکی از پروبلماتیکهای اصلی آن بدل شده است. درواقع فلسفه برای بسیاری از متفکران امروز بیش از آنکه مجموعهای از دانستهها باشد، نوعی اخلاق یا نگاه نقادانه است به هستی و به بودن خودمان و این که چهطور میشود از محدودههایی که برایمان تعیین شده گذر کرد. البته من فکر میکنم فلسفه و تفکر هیچ متفکری را نمیتوانیم به چشم یک جعبهی ابزار بنگریم؛ بلکه باید سعی کنیم «با» و «به همراه» آن تفکر بیندیشیم ؛ نه «بهوسیلهی» آن. از حیث این که بگوییم فلان متفکر «به درد ایران میخورد» و فلانی «به درد نمیخورد» برای من معنایی ندارد.