موفقيت كوتاه مدت استراتژي هجومي آمريكا در عراق
مجلهي تايم در گزارشي عدم تمايل پناهندگان عراقي را براي بازگشت به سرزمينشان بررسي كرده است.
گزارشهاي بازگشت پناهندگان عراقي به بغداد باعث ميشود كه عدنان و نورا اوادي احساس حسادت و نوستالژي داشته باشند. اين زوج جوان - كه به دليل ترس از حملات انتقام جويانه عليه خود در صورت ذكر نامشان در رسانهها، اسمهاي خود را تغيير دادهاند- در تابستان سال 2006 به امان، پايتخت اردن فرار كردند.
آنها بسيار مشتاق هستند تا به خيابانهاي پر برگ و پر از دار و درخت خود در يرموك - يك محلهي طبقه متوسط در بغداد- بازگردند. نوراي 28 ساله دلش بسيار براي خانهي يك طبقهي سادهشان تنگ ميشود، حتي دربارهي نواقص آن نيز بسيار احساساتي است. وي با حسرت ميگويد: ظرف شويي آشپزخانه ترك برداشته بود، موريانهها همه جاي خانه بودند و بعضي وقتها در تابستان از اتاق نشيمنمان ميتوانستيم بوي دست شويي همسايمان را استشمام كنيم، اما قسم ميخورم كه حاضرم همين الان به آنجا بازگردم.
عدنان كه يك دكتر است نيز جاذبهي خانه را احساس ميكند، اما احساساتش را كنترل ميكند. وي ميگويد: اگر اميد داشتيم كه گونهاي زندگي در بغداد وجود داشت، من تمام راه را پياده ميرفتم. وي پس از گفتههاي زنش تكرار ميكند: اگر اميد داشتيم كه ....؟ اما آيا ما واقعا اميدواريم؟"
در اين گزارش آمده است: "اين سوالي است كه خانوادههايي هم چون اوادي و صدها هزار بغدادي پناهندهي ديگر هر روز از خود ميپرسند. با فرو نشستن جنگ خون بار فرقهيي كه آنها را از شهرشان بيرون كرده است، وسوسهي بازگشت به ميهن در آنها نيز افزايش يافته است. در هفتههاي اخير چندين هزار پناهندهي عراقي كه بيشترشان از سوريه هستند به خانهشان بازگشتهاند. سوريه قوانين جديد و سختي در مورد داشتن ويزا اعمال كرده است تا عراقيها را به خانههايشان بازگرداند و به موجهاي جديد پناهندگان در مرزهايش اجازه ورود را به كشورش ندهد. بسياري از عراقيهاي پناهنده پس اندازشان تمام شده است و ديگر نميتوانند در بيرون از عراق به زندگي ادامه دهند. (دولت عراق پيشنهاد داده است تا به عراقيهايي كه موافقت ميكنند تا به خانهيشان بازگردند، پول بدهد و به طور رايگان آن ها را از مرزها به داخل كشور منتقل كند.) شايد به طور آشكاري تاكنون عراقيهاي كمتري از اردن به عراق بازگشتهاند. اردن مقصد ترجيحي عراقيهاي تحصيل كرده و طبقه متوسط هم چون خانوادهي اوادي است."
مجلهي آمريكايي تايم افزوده است: "آژانسهاي بشر دوستانه تخمين ميزنند كه 750 هزار عراقي در اردن و يك و نيم ميليون تن ديگر در سوريه حضور دارند.
كمتر از 30 هزار عراقي بازگشتهاند و بسياري از آنها در صورت بازگشت به صف دو و چهار دهم ميليون عراقي خواهند پيوست كه به عنوان 'افراد بيخانمان داخلي' دسته بندي شدهاند؛ يعني كساني كه در عراق زندگي ميكنند اما نميتوانند به محلههاي قديمشان بازگردند تنها به اين دليل كه محلههايشان در تصرف شبه نظاميان فرقهيي است. اما هر چه باشد اين موضوع نتوانسته است مانع اين گفتهي دولت شود كه صلح نزديك است.
علي دباغ سخنگوي نوري المالكي، نخست وزير عراق از گروه تازهي پناهندههاي عراقي كه به ميهن خود بازگشتند، استقبال كرد و گفت: ما بيصبرانه ميخواهيم كه عراقيها بازگردند و يك زندگي عادي و امن داشته باشند."
اين گزارش ميافزايد: "در حقيقت وضعيت بغداد هيچ شباهتي به وضعيت عادي ندارد و هنوز تا بغداد امن فاصله دارد. شمار كشتههاي جنگهاي فرقهيي پايين آمده است اما هيچ سني جرات نميكند كه به محلههاي شيعه برود و بر عكس اين موضوع نيز صادق است. فرماندهان نظامي آمريكا كه تلاشهايشان منجر به كاهش شديد خشونتها در عراق شده است، هشدار دادهاند كه زياد دل بستهي اين آمار نشويم. ژنرال ديويد پترائوس، فرمانده ارشد نيروهاي آمريكايي در عراق در ششم دسامبر به روزنامهنگاران گفت: هيچ كسي از مشاهده كور سويي در انتهاي تونل حرف نميزند. هيچ نظامياي وجود ندارد كه در رسيدن به آخر خط خوشحالي كند.
احتمالا سخنان پترائوس خطاب به واشنگتن است، يعني جايي كه مقامات اجرايي به موفقيت استراتژي هجومي ارتش افتخار ميكنند. عراقيهاي پناهنده به اين احتياج ندارند كه بهشان گفته شود كه هنوز خيلي زود است كه جشن بگيريد. در وهلهي اول بسياري از آنها خاطرههاي وحشتناك خشونتي را به ياد ميآورند كه باعث فراري شدن آنها شد. بسياري از پناهندگان، عزيزان خود را در حملات انتقام جويانهي شبه نظاميان در خيابانهاي بغداد كه در سال گذشته چندين دفعه تكرار شد، از دست دادند. خانوادهي اوادي خوشحال بودند: به آنها يك هشدار واقع بينانه داده شده بود. عدنان هنوز قويا بوي بدن شش مرد مسلح را به ياد ميآورد كه وارد دفترش در وزارت بهداشت و سلامت شدند و از وي خواستند تا شغلش را ترك كند و از كشور خارج شود. رهبر گروه به عدنان گفت كه اگر از دستورش سرپيچي كند چه اتفاقي خواهد افتاد.
عدنان گفت: اگر من سرپيچي ميكردم، آنها تمام ما را ميربودند و در چشمان من و پسرم دريل ميگذاشتند و چشمانمان را در ميآوردند، البته پس از اين كه شاهد تجاوز به عنف به زن و دخترم بوديم و بعد آنها تمام ما را ميكشتند. رهبر گروه دستش را در جيبش كرد و يك بطري كوچك شيشهيي را بيرون آورد. در اين بطري يك جفت چيز گرد و خوني بود كه عدنان سريعا متوجه شد كه آنها چه بودند: چشمهاي آدميزاد!"
تايم ميافزايد: "ممكن است بغداد از آنچه كه بود امنتر باشد، اما افرادي هم چون خانوادهي اوادي نگران هستند كه نتايج اين استراتژي هجومي، موقتي و منوط به حضور گستردهي نيروهاي آمريكا ييباشد. آنها اشاره ميكنند كه رهبري سياسي عراق نتوانسته است از اين آرامش نسبي استفاده كنند تا ميان اكثريت شيعه و اقليت سني اين كشور يك سازش واقعي ايجاد كند. در حالي كه نيروهاي آمريكايي با القاعده در بغداد، الانبار و ديالي مبارزه كردهاند، پارلمان عراق در بيش از يك سال در قانون گذاريهاي حساس پيشرفت بسيار ناچيزي داشته است. بخشي از آن به دليل فساد عظيم دولت، هم چون بهبود سرويسهاي اساسي چون برق، آب و سوخت از پيشرفتهاي امنيتي عقب مانده است. بغداد در روز، هشت ساعت برق دارد كه اين ميزان، نيمي از برق موجود در عراق است. بنابراين در حالي كه پناهندههاي بسيار انگشت شماري به ميهن خود باز ميگردند، بسياري از عراقيها هنوز بغداد را ترك ميكنند. در اين جا چهار دليل براي عدم عزيمت پناهندگان عراقي به ميهنشان، عراق، ذكر ميشود:
1- قاتلان هنوز آزاد هستند: ارتش آمريكا هزاران شورشي را به خدمت گرفته است تا به مبارزه عليه گروههايي هم چون القاعده بپيوندند اما شبه نظاميان كه مسوول اصلي خون ريزي درگيري فرقهيي سال گذشته بودند، هنوز به تسخير در نيامدهاند. مقتدي صدر در ماه اوت به ارتش خود دستور داد تا به نيروهاي آمريكايي حمله نكنند. اما فرماندهان آمريكايي حاضر در ميدان جنگ با حسن نيت به اين تصميم نمينگرند.
سرگرد كريستوفر كاگليانيز، افسر ستاد در بغداد ميگويد: به احتمال زياد ارتش مقتدي صدر منتظر خروج نيروهاي آمريكايي از بغداد در سال آينده است. سنيها نگران هستند كه هنگامي كه نيروهاي آمريكايي بغداد را ترك كنند، شبه نظاميان برنامههاي خود را از سر بگيرند.
دولت نوري المالكي وعده داده است كه شبه نظاميان بيشتري را با نيروهاي دولت يكپارچه كند اما اين اصلا اطمينان دهنده نيست.
2- به سنيها بيتوجهي ميشود: ارتش آمريكا بسيار از سنيها استقبال كرده است اما دولت نوري المالكي كمتر شوقي به انجام اين كار دارد. مقامات آمريكايي عنوان كردهاند كه گروههاي سني 'شهروندان نگران' (كه حسن تعبير از گروههاي مسلحي است كه از مناطق سني محافظت ميكنند) نمونههاي يك 'سازش وارونه و دگرگون' هستند.
مقامات اعلام ميكنند كه بهترين راه براي جلوگيري از شورشيان به بازگشت به شورشي گري، ادغام آنها با نيروهاي رسمي عراقي است، همانطور كه شبه نظاميان نيز در اين نيروها ادغام شدهاند. اما بسياري از رهبران شورشي، گروههاي سني را به چشم يك تهديد طولاني - ستون پنجم نيروهاي مسلح - ميبينند.
اين بياعتمادي و بدگماني به اندازهاي عميق است كه بسياري از مبارزان سني كه در درگيريهاي با القاعده زخمي شدهاند بايد به بيمارستانهاي نظامي آمريكا برده شوند به دليل اينكه امنيت آنها در سيستم پزشكي تحت كنترل شبه نظاميان عراق در خطر است.
اما همهي سنيها نميخواهند كه به ارتش يا پليس عراق بپيوندند. در بعضي از محلههاي سني، شورشيان قبلي كه همراه با نيروهاي آمريكايي در خيابانها گشت ميزنند، نيروهاي عراقي را دشمن خود به حساب ميآورند. ابو عبيد كه پيش تر يك شورشي بود و هم اكنون به محافظت از محلهي اميريه كمك ميكند، در مورد اين كه اوضاع چگونه به پيش خواهد رفت، هيچ ترديدي ندارد. وي ميگويد: پس از اين كه ما القاعده را شكست بدهيم، دولت به دنبال من خواهد آمد، دولت از ما متنفر است. آنها نميخواهند با ما سازش كنند.
به نظر مالكي آنها به دليل اينكه ديگر نميتوانند از تهديد به خشونت و درگيري به عنوان يك اهرم و نفوذ در گفتوگوها استفاده كنند، تضعيف شدهاند.
يكي از مشاوران نوري المالكي به تايم گفته است: سلاح وحشت و خشونت ديگر برايشان كارساز نيست و نفوذ سياستشان نيز در حال افول است. در اين صورت نوري المالكي ميتواند سنيها را در دولتش كه از تمام احزاب ملي تشكيل شده است، ناديده بگيرد. طارق الهاشمي، معاون رييس جمهور و عاليرتبهترين سني دولت، مرتبا گلهمند است كه به طور منصفانه به سخنان او گوش داده نميشود.
3- كشور متقلب، خدمات ناقص: در حالي كه سياستمداران در حباب محافظت شدهي منطقهي بيخطر (سبز) در محافل با يك ديگر به مشاجره ميپردازند، سو استفادهي مالي سريعا و بدون هيچ كنترلي افزايش يافته است و باعث محروميت عراق از يك حاكميت به تمام معنا شده است. سازمان شفافيت بينالمللي كه فساد مالي را در سراسر جهان كنترل ميكند، اخيرا عراق را پس از برمه و سومالي سومين كشور فاسد جهان اعلام كرد. پاييز امسال مقام بلندپايهي ضد فساد دولت به دليل ترس از ترور، پناهندهي آمريكا شد. در سه سال گذشته 31 تن از كارمندانش كشته شدند. قاضي رادي حمزالرادي پيش از ترك عراق تخمين زد كه 18 ميليارد دلار از سال 2004 ناپديد شده است. وي در جلسهي كنگره در ماه اكتبر در واشنگتن گفت كه فساد واقعا هر آژانس و وزارت را حتي بعضي از قدرتمندترين مقامات عراقي را نيز تحت تاثير خود قرار داده است. بسياري از اين پول ناپديد شده به منظور پروژههاي بنيادي و بهبود خدمات اصلي در نظر گرفته شده بود. بغداد بدون اين سرمايهگذاري حياتي از كمبود برق آب و بنزين و گازوئيل رنج خواهد برد. هيچ دادهي اقتصادي قابل اعتمادي وجود ندارد، اما به نظر ميرسد كه نرخ بيكاري
تقريبا 50 درصد باشد.
نوري المالكي به طور معمول وعده ميدهد كه دولت را پاكسازي كند، اما گرايشش به مقصر دانستن صدام به خاطر فساد مالي، حاكي از عدم تمايل وي براي برخورد با واقعيتهاي ناخوشايند است. نوري المالكي دستور داده است كه پيش از اين كه بازرسان بتوانند مقامات بلندپايهي دولت را تحت تعقيب قرار دهند، بايد با دفتر وي مشورت شود و البته وي از قانوني در دورهي صدام استفاده خواهد كرد تا بعضي از مقامات را از بازجويي معاف كند كه اين امر باعث شده است كه شك و ترديدهايي در مورد اين كه وي ميخواهد بر هم پيمانان متقلب سياسياش سرپوش بگذارد، ايجاد شود. قاضي الرادي در جلسهي كنگره از سلام المالكي، پسر نوري المالكي و وزير ترابري پيشين دولت به عنوان يكي از مقامات بلندپايه كه از بازجويي توانسته است فرار كند، نام برد.
4- هيچ رهبري سياسي در عراق وجود ندارد: در مدت يك سال و نيمي كه مالكي بر سر قدرت بوده است ثابت كرده است كه نميتواند بيشتر از سياستهاي محدود چيز ديگري را در نظر بگيرد. وي بيش از تلاش براي يك سازش واقعي، به شاخ و شانه كشيدن و تحريك رقبايش تمايل داشته است. در ماه گذشته او به يك روزنامه عربي پر خواننده گفت كه هيات الهاشمي كه بزرگتر از گروه ديگر سنيهاست، نمايندهي سنيهاي عراق نيست. ميسون الدملوجي، يكي از چند عضو انگشت شمار سكولار پارلمان عراق گفت: در دولت وحدت ملي نبايد اين طوري با هم پيمانانت رفتار كني.
نخست وزير هم تنها پارتيزان منطقهي بي خطر نيست. رهبران سني به دفعات با تروريستها مرتبط دانسته شدهاند. ماه گذشته يك خودروي بمب گذاري شده در نزديكي دفتر عدنان الدليمي، رهبر هيات الهاشمي پيدا شد؛ در نتيجه چندين تن از محافظان شخصياش دستگير شدند. الدليمي متهم به جرم نشد، اما اعتراف كرد كه نميتواند ضامن محافظان شخصياش شود. رهبران كرد نيز اول به دنبال منافع كردستان هستند تا منافع كل ملت عراق."
در پايان اين گزارش آمده است: "مقامات آمريكايي زمان زيادي را صرف ميكنند تا رهبري عراق را ترغيب كنند و وادارند تا از خود مقداري سياستمداري نشان دهند، ولي تاكنون نتيجه بخش نبوده است. الدملوجي ميگويد: ديد مشتركي از آينده نزديك و دور عراق در ميان سياستمداران وجود ندارد.
اين مساله در هيچ جايي به غير از پارلمان به اين وضوح ديده نميشود كه جر و بحثهاي بياهميت فرقهيي و قومي به عنوان گفتمان سياسي قلمداد ميشود. مقامات آمريكايي سال گذشته در همين زمان به سياستمداران عراقي اصرار ميكردند كه اختلافات خود را كنار بگذارند و چند قانون مهم را به تصويب برسانند، هم چون توافق بر سر تقسيم درآمد نفت، رفراندوم در مورد وضعيت شهر كركوك كه از نظر نفت غني است و قانوني كه به اعضاي حزب بعث صدام اجازه بازگشت به پستهاي دولتي را بدهد. دولت بوش نيز از آن زمان بسياري از اين گامهاي مهم را ناديده انگاشته است و بر اهداف نه چندان جاه طلبانهاي هم چون در خواست از پارلمان براي تصويب بودجهي سالانه و همكاري براي رسيدن به يك سازش ملي تمركز كرده است.
اما پارلمان عراق هنوز موضوعات مهم را به كنار ميگذارد. وضعيت كركوك - كه كردها، عربها و گروه قومي سومي يعني تركمنها ادعاي مالكيت آن را دارند - قرار بود پيش از پايان امسال مشخص شود. مقامات عراقي و آمريكايي هم اكنون اعلام كردهاند كه رايگيري در اين مورد بايد به زمان ديگري موكول شود؛ همين طور رايگيري در مورد بودجه. پيشرفتي در تصويب لوايح تقسيم درآمدهاي نفت و مشخص كردن مرزهاي استانها در نسبت با ماههاي گذشته انجام نشده است. نگراني كنوني اين است كه اگر درگيريهاي مهم سياسي پس از خروج نيروهاي آمريكايي اتفاق بيافتند، احتمال دارد كه به منظور جلوگيري از شبه نظاميان دو طرف جنگ، نيروهاي آمريكايي دوباره به خيابانها بريزند.
تمام اين موارد تصوير نااميد كنندهاي را براي پناهندههاي عراقي همچون خانوادهي اوادي ترسيم ميكند.
عدنان و نورا ميگويند كه وقتي بخواهند با دوستان پناهندهشان در امان گفتوگويي را آغاز كنند با اين سوال شروع ميكنند كه آيا ما بايد هم اكنون به عراق بازگرديم؟ اما تمام اين گفتوگوها يك جور به پايان ميرسند. نورا ميگويد: ما ميخواهيم كه خوش بين باشيم. اما در آخر ما بايد با واقعيت هم روبرو شويم. الان زمان آن نيست كه چمدانهايمان را ببنديم و به خانههايمان بازگرديم!"