پيتر جي.كلاين
اقتصاددان اتريشي و نظريهپرداز اجتماعي
مروري بر زندگي و افكار فردريش فون هايك
فردريش آگوست فون هايك (1992-1899) از پرآوازهترين اقتصاددانان مكتب جديد اتريش است. او كه شاگرد فردريش فون وايزر، دستپرورده و همكار لودويگ فون ميزس و از همه مهمتر، يكي از نظريهپردازان برجسته مكتب اتريش بود، احتمالا در گسترش باورهاي اتريشي در سراسر دنياي انگليسيزبان از هر فرد ديگري موفقتر بوده است.
جان هيكس در 1967 گفته بود كه «زماني كه تاريخ دقيق تحليلهاي اقتصادي دهه 1930 نوشته شود، چهره مهم در اين عرصه، پروفسور هايك خواهد بود... تقريبا هيچ كس به خاطر نميآورد كه زماني نظريههاي جديد هايك، رقيب اصلي تئوريهاي تازه كينز بود.» (1) متاسفانه نظريه هايك درباره چرخه تجاري، نهايتا به واسطه انقلاب كينزي كنار رفت و كسي به آن توجهي نكرد. اما بعد از اين كه او جايزه نوبل علوم اقتصادي را همراه با سوئد گونار ميردال در سال 1974 از آن خود كرد، اين نظريه دوباره مورد توجه قرار گرفت.
زندگي و آثار
زندگي هايك، قرن بيستم را در برگرفت. او طي اين مدت، جايگاه معتبري در مجامع بزرگ روشنفكري براي خود دستوپا كرد. هايك در سال 1899 در خانوادهاي ممتاز از روشنفكران وين به دنيا آمد (پدربزرگ او، متخصص آمار و از دوستان يوگن فون بوم باورك بود و لودويگ ويتگنشتاين فيلسوف هم با او رابطه خويشاوندي داشت). فردريش جوان براي تحصيل به دانشگاه وين رفت و در سالهاي 1921 و 1923 دو مدرك دكترا گرفت [اولي در فلسفه حقوق و دومي در علوم سياسي، م.]. او در سن نوزده سالگي و اندكي بعد از پايان جنگ جهاني دوم، يعني زماني كه دانشگاه وين (در كنار دانشگاههاي استكهلم و كمبريج) يكي از سه دانشگاه برتر دنيا در رشته اقتصاد بود، به آن پيوست. هر چند در آغاز در رشته حقوق ثبتنام كرد، اما علايق اصلياش را اقتصاد و روانشناسي تشكيل ميداد. او در نتيجه تاثير نظريه ادراك ماخ بر وايزر و همكارش اوتمار اسپن، به روانشناسي و تحت تاثير آرمان اصلاحطلبانه سوسياليسم فابياني (2) كه در همنسلان هايك امري بسيار عادي بود، به اقتصاد علاقهمند شد.
هايك مانند بسياري از دانشجويان اقتصاد، اين رشته را نه به خاطر خود آن، بلكه به دليل اين كه خواهان بهبود شرايط جامعه بود، برگزيد - فقري كه پس از جنگهاي جهاني در وين وجود داشت، هر روز نياز به چنين تغييري را يادآوري ميكرد. به نظر ميرسيد كه سوسياليسم، راهحلي براي اين مشكل است. در اين ميان، ميزس، اثر خود را با نام Die Gemeinwirtschaft كه بعدا با عنوان سوسياليسم به انگليسي ترجمه شد، در 1922 منتشر كرد. هايك خاطرنشان ميكند كه «براي هيچ يك از ما جوانهايي كه اين كتاب را در زمان انتشارش ميخوانديم، دنيا هرگز دوباره مثل قبل نبود.» (3) ميزس در سوسياليسم كه شكل بسط يافته مقاله مهمي بود كه دو سال قبل از انتشار اين كتاب نوشته بود، به دفاع از اين نكته پرداخت كه محاسبه اقتصادي مستلزم وجود بازار براي ابزارهاي توليد است و بدون بازاري از اين نوع، هيچ راهي براي تعيين ارزش آنها وجود ندارد و از اين رو به هيچ شيوهاي نميتوان كاربرد مناسب اين ابزارها را در توليد مشخص كرد. حمله كوبنده ميزس به برنامهريزي متمركز، هايك را همراه با معاصراني از قبيل ويلهلم روپكه، ليونل رابينز و برتيل اولين به دفاع از لسهفر سوق داد.
تقريبا در اين زمان بود كه هايك، حضور در سمينار خصوصي مشهور ميزس را آغاز كرد. اين سمينار خصوصي، براي سالهاي متمادي مركز جامعه اقتصادي وين بود. بعدا هايك به اولين فردي از ميان اين گروه تبديل شد كه وين را ترك كرد و غالب ديگر اعضاي گروه و از جمله خود ميزس نيز با آغاز جنگ جهاني دوم، از اين شهر خارج شدند.
ميزس پيش از اين درباره نظريه پول و بانك مطالعه كرده و توانسته بود با موفقيت، اصل اتريشي مطلوبيت نهايي (4) را حول موضوع ارزش پول به كارگيرد و سپس، نظريهاي را درباره نوسانات صنعتي بر پايه اصول مكتب پولي بريتانيا و ايدههاي كنات ويكسل، اقتصاددان سوئدي طرحريزي كرده بود. هايك از اين نظريه اخير به عنوان نقطه آغازي براي تحقيقات خود درباره نوسانات اقتصادي استفاده كرد و منشا چرخه تجاري را بر اساس بسط اعتبارات بانكي و انتقال آن را بر پايه استفادههاي نادرست از سرمايه توضيح داد.
آثار او در اين زمينه نهايتا به دعوت از وي براي تدريس در مدرسه اقتصاد و علوم سياسي لندن (الاساي) و سپس تصاحب كرسي اقتصاد و آمار اين مدرسه در سال 1931 منجر شد. او در آنجا خود را در ميان گروهي از افراد پرتحرك و سرزنده يافت: رابينز، هيكس، آرنولد پلانت، دنيس رابرتسون، تي.اي.گرگوري، آبا لرنر، كنث بولدينگ و جورج شكل. اينها تنها برجستهترين افراد حاضر در اين دانشگاه بودند. هايك ديدگاههاي نامانوس خود را (به آنها) عرضه كرد و به تدريج، تئوري اتريشي چرخه تجاري را به عنوان نظريهاي آشنا و جاافتاده به همگان شناساند. او در الاساي، تئوري ميزس در باب چرخه تجاري را تدريس ميكرد، نظريهاي كه تغييراتي در آن به وجود ميآورد و تا زمان انتشار نظريه عمومي كينز در 1936، به سرعت طرفداراني در انگلستان و آمريكا پيدا ميكرد و در حال تبديل به توضيح برتر درباره ركود بزرگ بود.
هايك و كينز در سالهاي ابتدايي دهه 1930 مباحثهاي راجع به يكي از نوشتههاي كينز با عنوان «رسالهاي درباره پول» انجام داده بودند. هايك به عنوان يكي از مخالفان مهم كينز از موقعيت خوبي براي تاليف رديهاي قوي بر نظريه عمومي او برخوردار بود، اما هيچگاه اين كار را انجام نداد. بدون شك، بخشي از دليل اين كه هايك دست به اين كار نزد، به جاذبه شخصي كينز و مهارتهاي افسانهاي او در خطابهراني و نيز بيميلي كلي هايك به رويارويي مستقيم با همكارانش مرتبط بود. او همچنين كينز را متحد خود در مبارزه با تورم زمان جنگ ميدانست؛ بنابراين نميخواست كه از اهميت اين موضوع بكاهد. افزون بر آن، همانطور كه هايك بعدا اشاره كرد، كينز دائما چارچوب نظري خود را تغيير ميداد و او به اين نتيجه رسيد كه اگر كينز دوباره نظر خود را عوض كند، نوشتن نقدي مفصل بر نظريه عمومي هيچ فايدهاي نخواهد داشت. هايك بر اين باور بود كه بهتر است نظريه سرمايه بومباورك را به شكلي كاملتر شرح دهد و انرژي خود را صرف انجام اين پروژه كرد. متاسفانه نظريه خالص سرمايه تا قبل از 1941 كامل نشد و اين زماني بود كه مدل كلان كينزي كاملا جا افتاده و تثبيت شده بود
(5).
ظرف تنها چند سال، سرنوشت مكتب اتريش به كلي وارونه شد. اولا در حالي كه خود تئوري چرخه تجاري در بحبوحه توجه به نظريه عمومي به دست فراموشي سپرده ميشد، نظريه اتريشي سرمايه كه بخشي اصلي از اين تئوري است، از سوي پيرو سرافا، اقتصاددان ايتاليايي دانشگاه كمبريج و فرانك نايت آمريكايي مورد حمله قرار گرفت. ثانيا اقتصاددانان اتريشي پس از نقل مكان هايك به لندن، وين را به دلايل شخصي و سپس، سياسي ترك كردند - روندي كه تا اوايل دهه 1940 ادامه يافت - به گونهاي كه ديگر به معناي واقعي كلمه، دانشگاهي در اين شهر وجود نداشت. (6) ميزس در 1934 وين را به مقصد ژنو ترك كرد و بعد از آن، عازم نيويورك شد و در آنجا به تنهايي به مطالعات خود ادامه داد. هايك نيز تا سال 1950 در الاساي ماند و بعد از آن به«كميته تفكر اجتماعي» دانشگاه شيكاگو پيوست. ديگر اتريشيهاي همنسل هايك، به چهرههايي برجسته در آمريكا تبديل شدند - گاتفرايد هابرلر در هاروارد، فريتز مكلاپ و اسكار مورگنسترن در پرينستون و پل روزنشتاين رودان در امآيتي - اما آثار آنها ديگر نشاني از سنتي كه كارل منگر بنا كرده بود، نداشت.
هايك در دانشگاه شيكاگو بار ديگر خود را در جمعي بسيار برجسته يافت. دپارتمان اقتصاد اين دانشگاه كه نايت، ميلتون فريدمن و بعدها جورج استيگلر رهبري آن را بر عهده داشتند، يكي از بهترين گروههاي اين دانشگاه بود و آرون ديركتور از دانشكده حقوق نيز به زودي اولين برنامه حقوق و اقتصاد را به راهانداخت. (7) اما تئوري اقتصاد و به ويژه شيوه استدلالي آن به سرعت در حال تغيير بود. كتاب مباني پل ساموئلسن كه فيزيك را علمي ميدانست كه اقتصاد بايد از آن پيروي كند، در سال 1947 منتشر شده بود و مقاله سال 1953 فريدمن درباره «اقتصاد اثباتي» معيار جديدي را براي روششناسي علم اقتصاد به دست ميداد. به علاوه، هايك از مطالعه نظريه اقتصاد دست كشيده و در عوض بر روانشناسي، فلسفه و سياست متمركز شده بود. اقتصاد اتريشي به رخوتي طولاني پا گذاشت. آثار مهم سنت اتريشي در اين دوره توسط روتبارد، كرزنر و لاكمن تاليف ميشد، اما اين سنت، دستكم در عرصه عمومي، معمولا خاموش بود.
با اعطاي جايزه نوبل اقتصاد در سال 1974 به هايك، توجه به مكتب اتريش به يك باره و به شكلي غيرمنتظره دوباره از سر گرفته شد. هر چند اين اولين باري نبود كه به اصطلاح، تجديد حيات اتريشي رخ ميداد و كنفرانس ساوترويالتون در اوائل همان سال بر پا شده بود، كشف دوباره هايك توسط اقتصاددانان، به هر حال رويدادي تاثيرگذار در تولد دوباره اين مكتب بود. (8) نوشتههاي هايك به نسلهاي جديد درس داده ميشد و خود او نيز در كنفرانسهاي اوليه موسسه مطالعات انساني در ميانه دهه 1970 حضور پيدا ميكرد. هايك تا 89 سالگي به نوشتن ادامه داد و غرور كشنده را در 1988 به پايان رساند. (9) او پس از ترك شيكاگو در 1961 به فرايبورگ آلمان رفت و در 1992 در همين شهر درگذشت. (10)
هايك ميراثي پيچيده در اقتصاد به جا گذاشت. او در ميان اقتصاددانان جريان اصلي، عمدتا به واسطه اثر معروف خود، مسير ارباب و رعيتي (11) و نيز مطالعات دهههاي 1930 و 1940 درباره دانش شناخته ميشود. متخصصان نظريه چرخه تجاري، به اهميت آثار اوليه او در باب نوسانات صنعتي اذعان دارند و تدوينكنندگان نظريههاي جديد تورمي، غالبا مطالعات او درباره نقش پيامدهي قيمتها را مهم ميشمارند - هر چند نتايجي كه هايك بيان ميكند، غالبا مورد مناقشه قرار ميگيرند. آثار او در زمينه فلسفه سياسي، نظريه حقوق و روانشناسي نيز شناخته شده هستند.
تاثير هايك بر مكتب اقتصاد اتريشي، هر چند به شكلي غيرقابل انكار، بزرگ و گسترده بوده، اما اخيرا مجادلاتي درباره آن صورت گرفته است. تاكيد او بر نظم خودانگيخته و مطالعاتي كه درباره نظامهاي پيچيده انجام داده، به شدت بر بسياري از اتريشيهاي ديگر تاثير گذاشته است. سايرين نيز با اشاره به تعارض برخي ديدگاههاي هايك و ميزس در باب نظم اجتماعي، آثار او در زمينه فني اقتصاد و مخصوصا راجع به سرمايه و چرخه تجاري را مورد تاكيد قرار ميدهند. (در حالي كه ميزس، خردگرا و فايدهگرا بود، هايك بر محدوديتهاي عقل تمركز ميكرد و دفاع خود از سرمايهداري را بر توانايي آن جهت استفاده از دانش محدود و يادگيري از طريق آزمون و خطا استوار ميساخت.)
نظريه چرخه تجاري
نوشتههاي هايك حول موضوعات سرمايه، پول و چرخه تجاري عموما مهمترين تاليفات او در حوزه اقتصاد تلقي ميشوند. وي بر اساس نظريه پول و اعتبار (12) ميزس نشان داد كه نوسانات توليد و اشتغال در سطح كل اقتصاد، چگونه با ساختار سرمايه آن ارتباط مييابد. او در قيمتها و توليد، (13) «مثلثهاي هايكي» مشهور را براي اثبات ارتباط ميان ارزش كالاهاي سرمايهاي و جايگاه آنها در زنجيره زماني توليد ارائه كرد. از آنجا كه توليد مستلزم صرف زمان است، عوامل مورد استفاده در اين فرآيند بايد در حال حاضر به توليد كالاهاي نهايي كه صرفا در آينده و بعد از فروش، ارزشمند خواهند بود، اختصاص داده شوند. با اين وجود، سرمايه ناهمگن است و از آنجا كه كالاهاي سرمايهاي در فرآيندهاي خاص توليدي به كار برده ميشوند، به نحوي فزاينده خواص ويژه آن فرآيندها را پيدا ميكنند، به گونهاي كه با تغيير تقاضا براي كالاهاي نهايي، نميتوان اين كالاهاي سرمايهاي را به راحتي در جايي ديگر به كار گرفت. بنابراين برنامهريزي كلان متمركز در اقتصادهاي مدرن سرمايهبر، از جنس هماهنگي ميانزماني است و مساله اين است كه چگونه ميتوان تخصيص منابع ميان كالاهاي
سرمايهاي و مصرفي را با ترجيحات مصرفكنندگان و انتخابهاي آنها ميان مصرف حال و آينده تطبيق داد. هايك در نظريه خالص سرمايه (14) كه شايد بلندپروازانهترين اثر او باشد، توضيح ميدهد كه چگونه ساختار توليدي اقتصاد به خصايص كالاهاي سرمايهاي - دوام، مكمل بودن، جانشين بودن، محدوديت و... - بستگي دارد. اين ساختار را ميتوان با «دورههاي [مختلف] سرمايهگذاري» مواد اوليه توضيح داد.
هايك در قيمتها و توليد و نظريه پولي و چرخه تجاري (15) نشان داد كه تزريق پول با پايين آوردن نرخ بهره به سطحي كمتر از آنچه ميزس (با پيروي از ويكسل) «نرخ طبيعي» ميناميد، ساختار توليد ميانزماني اقتصاد را به انحراف ميكشاند. (16) در بيشتر نظريههاي مربوط به تاثير پول بر قيمتها و توليد، تنها به اثرات كل عرضه پول بر سطح قيمتها و توليد يا سرمايهگذاري كل توجه ميشود. نظريه اتريشي، بدان شكل كه توسط هايك و ميزس بسط داده شد، بر شيوه ورود پول به اقتصاد («اثرات تزريق») و تاثير آن بر سرمايهگذاري و قيمتهاي نسبي در بخشهاي خاص تمركز ميكند. در چارچوب نظري هايك، سرمايهگذاري در برخي مراحل توليد، اگر به تطابق ساختار توليد با ترجيحات ميانزماني مصرفكنندگان كمك نكند، «سوءسرمايهگذاري» (17) است.
كاهش نرخهاي بهره در اثر بسط اعتبارات، منابع را به سوي فرآيندهاي سرمايهبر و مراحل اوليه توليد (كه تقاضا براي سرمايهگذاري در آنها كشش بيشتري نسبت به نرخ بهره دارد) سوق ميدهد و از اين طريق، دوره توليد را طولانيتر ميكند. در صورتي كه نرخهاي بهره به خاطر تغيير ترجيحات مصرفكنندگان و ترجيح مصرف آتي به مصرف حال از سوي آنها به نصف كاهش پيدا كند، طولانيتر كردن ساختار زماني توليد، پاسخي مناسب و هماهنگكننده به اين تغيير خواهد بود. با اين همه، كاهش نرخهاي بهره در اثر بسط اعتبار، يك «پيام غلط» است و تغييراتي را در ساختار توليد پديد ميآورد كه با ترجيحات ميان زماني مصرفكنندگان تطابق ندارد. (18) رونق حاصل از افزايش سرمايهگذاري، رونقي تصنعي است. فعالان بازار بالاخره درمييابند كه پسانداز كافي براي اتمام همه پروژههاي جديد وجود ندارد و با كشف و تسويه اين سوءسرمايهگذاريها، رونق به شكست تبديل ميشود. (19) بنابراين هر رونق تصنعي ناشي از بسط اعتبار، اثري واژگونه پديد ميآورد. بهبود اقتصاد، متضمن تسويه سرمايهگذاريهاي نامناسب انجام شده در اثر كاهش نرخهاي بهره به سطوحي كمتر از مقادير طبيعي آنها و ترميم
ساختار زماني توليد است، به گونهاي كه با ترجيحات ميانزماني مصرفكنندگان هماهنگ شود.
دانش، قيمتها و رقابت به مثابه روندي اكتشافي
نوشتههاي هايك درباره دانش پراكنده و نظم خودانگيخته نيز بسيار شناخته شده هستند، اما مناقشات بسيار بيشتري را به بار آوردهاند. هايك در «اقتصاد و دانش» (20) و «كاربست دانش در جامعه» (21) به دفاع از اين ايده پرداخت كه مساله اقتصادي مهمي كه جامعه با آن مواجه است، برخلاف آنچه غالبا در كتابهاي درسي بيان ميشود، توزيع منابع مشخص در ميان اهداف مختلف نيست.
بلكه عبارتست از چگونگي تضمين بهترين استفاده از منابعي كه هر يك از اعضاي جامعه ميشناسند، براي دستيابي به اهدافي كه تنها اين افراد از اهميت نسبي آنها آگاهند. يا به طور خلاصه، عبارتست از استفاده از دانشي كه به طور كامل در اختيار هيچ فردي قرار داده نشده است. (22)
هايك معتقد بود كه بخش عمدهاي از دانش لازم براي اداره نظام اقتصادي، نه در قالب دانش «علمي» يا فني - به معناي اطلاع آگاهانه از قوانين حاكم بر پديدههاي طبيعي و اجتماعي - بلكه در قالب دانش «ضمني» - به معناي درك شخصي و پراكنده از «شرايط زمان و مكان» - وجود دارد. حتي كساني كه از اين دانش ضمني برخوردارند، غالبا آن را به شكل آگاهانه نميشناسند و هرگز نميتوان اين دانش را به يك هيات مركزي انتقال داد. بازار از طريق نوعي «روند اكتشافي» (23) از اين دانش ضمني استفاده ميكند - روندي كه اطلاعات از طريق آن به شكلي ناآگاهانه و به صورت پيامد ناخواسته پيگيري اهداف افراد توسط آنها در اقتصاد انتقال داده ميشود. (24) در حقيقت، تمايز هايك ميان برداشت نئوكلاسيك از «رقابت»، به معناي مجموعهاي از شرايط تعادلي (تعداد افراد مشاركتكننده در بازار، ويژگيهاي محصول و...) و برداشت پيشين از آن به عنوان فرآيندي رقابتي، اثرات گستردهاي را در اقتصاد اتريشي بر جاي نهاده است. (25)
از منظر هايك، رقابت بازار، نوع خاصي از نظم را - كه محصول «كنش انسان [است]، نه طراحي انسان» (عبارتي كه هايك از آدام فرگوسن قرض گرفته بود) - به وجود ميآورد. اين «نظم خودانگيخته» نظامي است كه از طريق كنشهاي مستقل افراد بيشماري پديد ميآيد و منافع كلي ناخواسته و غالبا پيشبيني نشدهاي را توسط افرادي كه فعاليتهايشان اين نظام را ميسازد، توليد ميكند. او براي تمايز ميان اين نوع نظم و سيستم آگاهانه برنامهريزي شده از واژههاي يوناني كازموس (cosmos) براي اشاره به نظم خودانگيخته و تاكسيس (taxis) براي اشاره به نظمي كه آگاهانه برنامهريزي شده است، استفاده ميكند. (26) نمونههاي كازموس عبارتند از كل نظام بازار، پول، عرف و حتي زبان. در مقابل، تاكسيس، سازماني است طراحيشده يا ساختهشده، مانند يك بنگاه يا اداره. اينها «جزيرههاي قدرت خودآگاه در اقيانوس همكاري ناآگاهانه [هستند]، مانند تكههاي چربي كه در سطل شير دلمه ميبندد.» (27)
غالب شارحان، آثار هايك در زمينه دانش، اكتشاف و رقابت را محصول مشاركت او در بحث محاسبه سوسياليستي در دهههاي 1920 و 1930 ميدانند. به عقيده هايك، سوسياليستها قادر به درك اين نكته نيستند كه اقتصاد به عنوان يك كل، ضرورتا نظمي خودانگيخته است و هرگز نميتوان آن را به صورتي كه گردانندگان نظم برنامهريزي شده قادر به كنترل سازمان خود هستند، كنترل كرد يا تغيير داد. دليل اين مساله آن است كه نظمهاي برنامهريزي شده، تنها قادر به رفع مشكلاتي هستند كه پيچيدگي بسيار محدودي دارند. در مقابل، نظمهاي خودانگيخته از طريق فرآيند انتخاب طبيعي، تكامل مييابند؛ بنابراين نيازي به طراحي يا حتي درك آنها توسط يك ذهن واحد نيست.
هايك و اقتصاد اتريشي
آشكار است كه احياي مكتب اتريش، تا حد زيادي به هايك وامدار است. اما آيا نوشتههاي او واقعا به «اقتصاد اتريشي» تعلق دارند - يعني بخشي از سنتي متمايز و مشخص هستند - يا برعكس، بايد آنها را اصيل و عميقا شخصي تلقي كرد؟ (28) برخي از ناظران معتقدند كه آثار متاخر هايك، به ويژه بعد از آن كه از اقتصاد تكنيكي رويگردان شد، بيش از آن كه از منگر يا ميزس اثر گرفته باشد، تحت تاثير پوپر بوده است. منتقدي از «هايك 1» و «هايك 2» سخن به ميان ميآورد و ديگري درباره «استحاله هايك» مينويسد. (29)
درست است كه پوپر تاثير قابلتوجهي بر افكار شكلگرفته و جاافتاده هايك گذاشت، اما آنچه اهميت بيشتري دارد، نوع دقيق ارتباط هايك با ميزس است. بدون شك تاثير هيچ اقتصادداني بر افكار هايك بيشتر از ميزس نبوده است - حتي وايزر كه اقتصاد را به هايك آموخت، اما در 1927 كه او هنوز جوان بود، درگذشت. به علاوه، ميزس به وضوح، هايك را تيزهوشترين اقتصاددان نسل خود ميدانست. (30) با اين وجود، همان طور كه هايك اشاره ميكند، او از همان آغاز هيچگاه پيرو محض ميزس نبود:
هر چند [ميزس] در نقطهاي حياتي از دوره شكلگيري افكار من، برايم مشوقي بسيار تاثيرگذار بود و طي يك دهه همواره از او الهام ميگرفتم، اما احتمالا من بيش از هر فرد ديگري از تدريس او سود بردهام، چرا كه از ابتدا شاگرد او در دانشگاه نبودم كه مثل جوانكي خام و بيتجربه، سخنان او را وحي منزل تلقي كنم، بلكه به عنوان اقتصادداني آموزشديده كه در شاخه ديگري از اقتصاد اتريشي [شاخه وايزري] تبحر داشت، نزد او رفتم - شاخهاي كه ميزس، به تدريج اما نه به طور كامل، نظر من را از آن برگرداند. (31)
آثار زيادي درباره ديدگاههاي ميزس و هايك راجع به بحث محاسبه سوسياليستي نوشته شده است. (32) مساله اين است كه آيا آن گونه كه ميزس در 1920 مطرح كرد، اقتصاد سوسياليستي «غيرممكن» است يا تنها ناكارآمدتر است و پيادهسازي آن مشتقات بيشتري را به همراه ميآورد. هايك بعدا تاكيد كرد كه «بر خلاف آنچه برخي اوقات به شكلي گمراهكننده بيان ميشود، تز اصلي [ميزس] اين نبود كه سوسياليسم غيرممكن است، بلكه اين بود كه نميتواند به شكلي كارآمد از منابع استفاده كند.» (33) خود اين تفسير محل مناقشه است. اعتقاد هايك در اين باره بر خلاف ديدگاه رايج در باب محاسبه اقتصادي است كه مثلا در شومپيتر (34) ديده ميشود. طبق اين ديدگاه رايج، گفته اوليه ميزس در باب امكانناپذيري محاسبه اقتصادي تحت سوسياليسم توسط اسكار لانگ، فرد تيلور و آبا لرنر رد شده است و جرح و تعديلهاي بعدي هايك و رابينز منجر به پذيرش اين نكته شد كه اقتصاد سوسياليستي به لحاظ نظري امكانپذير است، اما در عمل، مشكلات زيادي را به بار ميآورد، زيرا دانش، نامتمركز است و انگيزهها ضعيف هستند.
پاسخ هايك در متن نقل شده، بر اين مبنا كه درباره ديدگاه واقعي ميزس اغراق شده است، مورد تاييد دون لاووا، مورخ مهم تجديدنظرطلب (ريويزيونيست) بحث محاسبه قرار دارد. وي ميگويد: استدلالات اصلي كه هايك و رابينز بيان ميكردند، به معناي «رويگرداني» از ميزس نبود، بلكه چالشي كه در برابر انواع متاخر برنامهريزي متمركز بيان شده بود را توضيح ميداد... هر چند هم اظهارات هايك و هم گفتههاي رابينز درباره سختيهاي محاسباتي [اين رويكردهاي اخير] به تفسيرهايي گمراهكننده از اعتقادات آنها منجر شد، اما آنها كاملا با چالش ميزس موافق بودند. (35)
اسراييل كرزنر نيز به همين ترتيب مدعي است كه نقطهنظر هايك و رابينز را بايد تلاشي اوليه براي بسط ديدگاه اتريشي «اكتشاف سرمايهگذارانه» در باب فرآيند بازار تلقي كرد. (36) در مقابل، جوزف سالرنو از ديدگاه رايج دفاع ميكند - كه بر پايه آن، مشكل اوليه مطرح شده توسط ميزس در باب محاسبه با مساله فرآيند اكتشافي مورد تاكيد لاووا و كرزنر فرق دارد. (37)
به علاوه، هر چند رگههايي از تاكيد متاخر هايك بر انتخاب گروهي و نظم خودانگيخته در آثار منگر وجود دارد، اما ميزس در اين باره با هايك همعقيده نيست. سندي دال بر اين تفاوت در اين گفته هايك مشاهده ميشود: «با اين وجود، خود ميزس بيشتر از من به سنت روشنگري خردگرا و به ليبراليسم قارهاي، نه انگليسي تعلق داشت.» (38) اين گفته هايك به «دو نوع ليبراليسم»ي كه او به كرات از آنها نام ميبرد، اشاره دارد: سنت خردگرا يا فايدهگراي قارهاي كه بر خرد و توانايي انسان جهت شكلدهي به محيط اطراف خود تاكيد دارد و سنت عرفي انگليسي كه بر محدوديتهاي ذهن و نيروهاي «خودانگيخته» تكاملي تكيه ميكند. (39)
اخيرا ارتباط ميان هايك و ميزس به بحثي تمامعيار از نوع «ناهمگنسازي» تبديل شده است. برخي تاكيد هايك بر دانش و اكتشاف را كاملا متفاوت از تكيه ميزس بر كنش هدفمند انسان تلقي ميكنند. در واقع استدلال شده است كه دو شاخه در اقتصاد جديد اتريشي وجود دارد كه هر دو از منگر ريشه ميگيرند. يكي شاخه هايك-وايزر است كه بر دانش پراكنده و نظام قيمتي به عنوان ابزاري براي مخابره دانش تاكيد ميكند و ديگري، شاخه بومباورك- ميزس كه محاسبه پولي (يا ارزيابي پولي به معناي پيشبيني قيمتهاي آتي) بر پايه قيمتهاي پولي كنوني را مهم ميشمارد. بنابراين مساله اين است كه آيا تفاوت هايك و ميزس، عمدتا از جنس تاكيد و زبان است يا از جنس محتوا. (40)
فارغ از اينها، توافق گستردهاي در اين باره وجود دارد كه هايك در زمره بزرگترين متفكران متعلق به مكتب اتريش و از مهمترين اقتصاددانان قرن بيستم است. آثار او همچنان در زمينههاي چرخه تجاري، نظامهاي اقتصادي تطبيقي، فلسفه سياسي و اجتماعي، نظريه حقوق و حتي روانشناسي شناختي تاثيرگذار است. نوشتههاي هايك را همواره نميتوان به سادگي دنبال كرد - چه او خود را نه «استاد رشته خود»، بلكه «مايه سردرگمي» يا «گيجكننده» توصيف ميكند - و اين مساله به تنوع تفسيرها از آثار او انجاميده است. (41) تا حدودي به اين سبب است كه هايك همچنان يكي از جذابترين چهرههاي روشنفكري زمانه ما باقي مانده است.
پاورقي:
1 -سر جان هيكس، مقالات انتقادي درباره نظريه پولي (آكسفورد، انتشارات كلارندون، 1967)، ص 203.
2 - سوسياليسم فابياني، نهضت سوسياليستي روشنفكري انگلستان است كه در 1884 شكل گرفت و پيشبرد اصول سوسياليسم از راههاي اصلاحطلبانه و تدريجي و نه از طريق شيوههاي انقلابي را سرلوحه كار خود قرار داد. اين نهضت، نام خود را از فابيوس، ژنرال مشهور روم باستان كه باهانيبال مقابله كرد، وام گرفته است، م.
3 - هايك، «به افتخار پروفسور ميزس»، در همان نويسنده، تقدير ليبرليسم، جلد 4، مجموعه آثار فردريش آگوست هايك، زير نظر پيتر كلاين (شيكاگو، انتشارات دانشگاه شيكاگو، 1992)، ص 133.
4 - Marginal Utility
5 - هايك همچنين اعتقاد داشت كه براي نوشتن رديهاي موثر بر نوشتههاي كينز، بايد كار خود را با نقدي بر مفهوم كليتر اقتصاد كل يا «كلان» آغاز كند. رجوع كنيد به «اقتصاد دهه 1930 از منظر لندن»، در همان نويسنده، ضدكينز و كمبريج: مجموعه مقالات، جلد 9، مجموعه آثار فردريش آگوست هايك، زير نظر بروس كالدول (شيكاگو، انتشارات دانشگاه شيكاگو، 1995)، صص 73-49. برايان مككورميك و مارك بلاوگ دليلي كاملا متفاوت را بيان ميكنند. به اعتقاد آنها، هايك به اين سبب نتوانست به كينز پاسخ دهد كه نظريه سرمايه اتريشي كه تئوري چرخه تجاري بر آن مبتني است، كاملا غلط بود. رجوع كنيد به برايان مككورميك، هايك و توفان كينزي، (نيويورك، انتشارات سنمارتين، 1992)، صص 134-99؛ و مارك بلاوگ، «هايك در نماي تازه»، Critical Review 7، شماره 1 (1993)، 60-51.
6 - رجوع كنيد به ايرلن كراور، «مهاجرت اقتصاددانان اتريشي»، تاريخ اقتصاد سياسي 18، شماره 1 (1986)، 32-1.
7 - با اين همه، هايك در دانشگاه شيكاگو فردي غريبه تلقي ميشد، چه پست او در كميته تفكر اجتماعي بود، نه در دپارتمان اقتصاد و حقوق او توسط بنيادي خصوصي به نام ويليام ولكر - همان سازماني كه حقوق ميزس را به عنوان استاد ميهمان دانشگاه نيويورك ميداد - پرداخت ميشد.
8 - خلاصه مقالات كنفرانس ساوترويالتون با عنوان اصول اقتصاد جديد اتريشي، زير نظر ادوين دولان (كانزاسسيتي، انتشارات شيد اند وارد، 1976) منتشر شد.
9 - هايك، غرور كشنده: خطاهاي سوسياليسم، جلد 1، مجموعه آثار هايك، زير نظر دبليو بارتلي (شيكاگو، انتشارات دانشگاه شيكاگو، 1988).
10 - راي مطالعه مفصلتر زندگينامه هايك، رجوع كنيد به همين نويسنده، هايك از هايك ميگويد: گفتوگويي درباره زندگي هايك، ويرايش استفن كرسگ و ليف ونار (شيكاگو، انتشارات دانشگاه شيكاگو، 1994).
11 - ايك، مسير اربابورعيتي (شيكاگو، انتشارات دانشگاه شيكاگو، 1944).
12 - لودويگ فون ميزس، نظريه پول و اعتبار، ترجمه به انگليسي از اچ.اي.بتسون (ايندياناپوليس، ليبرتي كلاسيكس، [1912] 1980).
13 - هايك، قيمتها و توليد (لندن، روتلج و كگان پل، [1931] 1935).
14 - هايك، نظريه خالص سرمايه (شيكاگو، انتشارات دانشگاه شيكاگو، 1941).
15 - هايك، نظريه پولي و چرخه تجاري، ترجمه به انگليسي از كالدور و كروم (نيويورك، هاركورت، 1993).
16 - هايك بر اين باور بود كه مساله مهمتر، زماني به وجود ميآيد كه نرخ بهره بازار با وجود افزايش نرخ بهره طبيعي، ثابت نگه داشته شود. با اين حال، او در نوشتههاي خود بر اين مورد سادهتر كه انبساط اعتبار، نرخ بهره بازار را به سطحي كمتر از نرخ ثابت طبيعي ميكشاند، تمركز ميكرد.
17 - malinvestment
18 - هايك غالبا نظام بانكي ذخيرهاي جزئي را داراي بيثباتي ذاتي ميدانست و نقشي را براي دولت كه اساسا به تثبيت عرضه پول معطوف باشد، تاييد ميكرد. او در نوشتههاي بعدي خود كه از سرشت آزادي (شيكاگو، انتشارات دانشگاه شيكاگو، 1960) شروع شد و در خصوصيسازي پول: تحليلي بر پولهاي همزمان در نظريه و عمل (لندن، موسسه امور اقتصادي، 1976) به اوج خود رسيد، به دفاع از رقابت در ميان منتشركنندگان خصوصي پول بدون پشتوانه پرداخت.
19 - هايك اذعان داشت كه رفتار چرخه تجاري به انتظارات موجود درباره قيمتهاي آتي و تغييرات نرخ بهره وابسته است، اما بر اين اعتقاد نبود كه كنشگران اقتصادي ميتوانند ساختار واقعي اقتصاد را بشناسند و از اين طريق، به درستي ميان تغييرات نرخ بهره در اثر دگرگوني ترجيحات ميانزماني مصرفكنندگان و تغييرات حاصل از دگرگوني عرضه پول تميز بنهند. رجوع كنيد به هايك، «انتظارات قيمتي، آشفتگيهاي پولي و سرمايهگذاريهاي نامناسب»، در همان نويسنده، سود، بهره، سرمايهگذاري (لندن، روتلج، 1939).
20 - هايك، «اقتصاد و دانش»، اكونوميكا 4 (1937)، 54-33.
21 - هايك، «كاربست دانش در جامعه»، American Economic Review 35 (سپتامبر 1945)، 30-519.
22 - همان، ص 520.
23 - هايك، «رقابت به مثابه روندي اكتشافي»، در همان نويسنده، مطالعات جديد در فلسفه، سياست و اقتصاد (شيكاگو، انتشارات دانشگاه شيكاگو، 1978)، صص 90-179.
24 - دفاع هايك از بازار با استفاده از استدلالي مرتبط با ناآگاهي، نامعمول است. براي آن كه تخصيصهاي بازار از سوي اقتصاددانان جديد، «كارآمد» ناميده شود، معمولا بايد فرضيات مربوط به عقلانيت - اطلاعات كامل و بينقص، انتظارات عقلايي، بازارهاي بينقص و...- را برآورده كند. در ادبيات جديد اقتصاد كلان حول موضوع اطلاعات و انگيزهها، نظريهپردازاني مانند جوزف استيگليتز از انحراف از اين فرضيات براي دستيابي به حكمي درباره شكست بازار و فراهم آوردن مبنايي منطقي براي دخالت دولت استفاده كردهاند. در مقابل، از ديد هايك، اين نكته كه كنشگران اقتصادي فوقعقلايي نيستند، نه برهاني در مقابل آزادي فردي، بلكه در مقابل برنامهريزي دولتي و كنترل اجتماعي است.
25 - هايك، «معناي رقابت»، در همان نويسنده، فردگرايي و نظم اقتصادي (شيكاگو، انتشارات دانشگاه شيكاگو، 1948)، صص 106-92.
26 - هايك، «آشفتگي زبان در تفكر سياسي»، در همان نويسنده، مطالعات جديد در فلسفه، سياست و اقتصاد، صص 97-71. او پيش از اين از واژههاي «ارگانيسم» (organism) و «سازمان» (organization) كه از ميزس قرض گرفته بود، براي تمايز ميان اين دو نوع نظم استفاده ميكرد و اين همان تمايزي است كه رونالدكوز در مقاله مشهور سال 1937 خود با عنوان «طبيعت بنگاه»، اكونوميكا 4 (1937)، 405-386 به آن اشاره كرده بود. رجوع كنيد به هايك، «روند تفكر اقتصادي»، در همان نويسنده، روند تفكر اقتصادي، جلد 3، مجموعه آثار هايك، زير نظر دبليو بارتلي و استفن كرسگ (شيكاگو، انتشارات دانشگاه شيكاگو، 1991)، صص 34-17.
27 - دياچرابرتسون، نقلشده در كوش، «طبيعت بنگاه»، ص 35.
28 - آثار وايزر، عموما توسط خود هايك و ديگران، شخصي تلقي شده است.
29 - در خصوص هايك 1 و 2 رجوع كنيد بههاچيسون، «اتريشيها و فلسفه و روش (از منگر به بعد) »، در همان نويسنده، سياست و فلسفه اقتصاد: ماركسيها، كينزيها و اتريشيها (لندن و نيويورك، انتشارات دانشگاه نيويورك، 1984)، صص 32-203؛ در رابطه با «استحاله» رجوع كنيد به بروس كالدول، «استحاله هايك»، تاريخ اقتصاد سياسي 20 (زمستان 1988)، 41-513.
30 - مارگيت فون ميزس در سالهاي زندگي من با لودويگ فون ميزس، ويرايش دوم (سدارفالز، آيووا، مركز آموزشهاي آتي، 1984)، ص 133 اشاره ميكند كه همسرش در سمينار خود در نيويورك «با يكايك دانشجويانش با اين اميد برخورد ميكرد كه شايد يكي از آنها به هايكي ديگر تبديل شود.»
31 - هايك، «مبارزه با جهالت»، ايمپريميس 7، شماره 7 (جولاي 1978)، 6-1.
32 - نوشتههاي هايك درباره محاسبه اقتصادي سوسياليستي در هايك، سوسياليسم و جنگ: مقالات، اسناد، گزارشها، جلد 10، مجموعه آثار هايك، زير نظر بروس كالدول (شيكاگو، انتشارات دانشگاه شيكاگو، 1997) آورده شدهاند.
33 - هايك، تقدير ليبراليسم، ص 127.
34 - جوزف شومپيتر، سرمايهداري، سوسياليسم و دموكراسي (نيويورك، هارپراندراو، 1942)، صص 86-172.
35 - دون لاووا، رقابت و برنامهريزي متمركز: نگاهي دوباره به بحث محاسبه سوسياليستي (كمبريج، انتشارات دانشگاه كمبريج، 1985)، ص 20.
36 - اسراييل كرزنر، «بحث محاسبه سوسياليستي: درسهايي براي اتريشيها»، Review of Austrian economics 2 (1988) :1-18.
37 - جوزف سالرنو، «لودويگ فون ميزس، خردگراي اجتماعي»، Review of Austrian Economics 4 (1990) : 26-54.
38 - هايك، «مبارزه با جهالت».
39 - براي مطالعه بيشتر در خصوص ارتباط پيچيده و ظريف هايك و ميزس، رجوع كنيد به پيتر كلاين، «مقدمه» بر هايك، تقدير ليبراليسم.
40 - به عنوان مثال رجوع كنيد به جوزف سالرنو، «ميزس و هايك، ناهمگنشده»، Review of Austrian Economics 6، شماره 2 (1993)، 46-113؛ للاند ييگر، «ميزس و هايك، محاسبه و دانش»، Review of Austrian Economics 7، شماره 2 (1994)، 109-93.
روتبارد سه پارادايم متمايز و غالبا متضاد را در اقتصاد اتريشي برميشمارد:
رفتارشناسي ميزسي، تاكيد هايك-كرزنر بر بازار به عنوان انتقالدهنده دانش و هماهنگكننده برنامهها - در مقابل تاكيد ميزسي بر هماهنگكنندگي پيوسته قيمتها - و اولتراسوبژكتيويسم [لودويگ] لاكمن.
گزارش بروس كالدول و استفن بوهم، «اقتصاد اتريشي: تنشها و مسيرهاي تازه»، ساوترن اكاناميك جورنال 61، شماره 2 (اكتبر 1994)، 60-559. براي مطالعه ديدگاهي مخالف، رجوع كنيد به نقد كرزنر بر جك بيرنر و رودي ون زيپ، «هايك، هماهنگي، تكامل»، ساوترن اكاناميك جورنال 61، شماره 4 (آوريل 1995)، 44-1243:
اگر درك اقتصادي مشترك ميزس و هايك را نبينيم، تفاوتهاي ظاهري در بيان و تاكيد آنها، بيهيچ دليلي ما را گمراه خواهد كرد و اگر اين اشتباه را با مشاهده تعارض موجود ميان «هايكيها» و «ميزسيها» در ميان اتريشيهاي جديد كامل كنيم، اين اشتباه تفسيري به يك كابوس تبديل خواهد شد.
41 - هايك در كنار نام خود، به وايزر و فرانك نايت نيز به عنوان نمونههايي از افراد گيجكننده و به بومباورك، جوزف شومپيتر و جاكوب وينر به عنوان اساتيد رشته خود اشاره ميكند.
آرشیو روزنامه دنیای اقتصاد