تبعات سیاسی و حقوقی سوال از محمود احمدینژاد چیست؟
در برابر سنت
محمّد منصوری بروجنی
فرارو- سوال از رئیس جمهوری در ایران تبدیل به یک سنت سیاسی شده است. ابای نمایندگان هشت دوره مجلس شورای اسلامی برای طرح سوال از رئیس جمهور، این سنت سیاسی را به وجود آورده است که طرح سوال مختص به وضعیتی بسیار مهم است. احمد توکلی با گفتن همین حرف خواستار آن شده است که تابوی سوال از رئیس جمهور شکسته شود.
به گزارش فرارو ؛ احمد توکلی، عضو تاثیرگذار مجلس شورای اسلامی در گفتگو با همشهری ماه خواسته تا تابوی سوال شکسته شود. به عقیده توکلی نباید وقت رئیس جمهور را برای مسائل جزئی گرفت؛ اما اینک اتفاقات مهمی افتاده که باید احمدینژاد پاسخگوی آنها باشد. مسائلی نظیر در راس بودن یا نبودن مجلس، اظهارات مشایی و ...
اما «تابو»ی سوال چیست؟ چرا این تابو باید شکسته شود؟طبق قانون اساسی مجلس برای اثرگذاری بر قوه مجریه، سه ابزار در اختیار دارد: «تذکر، سوال و استیضاح». استفاده از هر یک از این ابزارها نیز تبعات حقوقی و سیاسی خاص خود را دارد.
«تذکر» سادهترین ابزاری است که به کار برده میشود. هر روزه شاهد تذکرات متعددی از نمایندگان مجلس هستیم، هم به وزیران و هم به رئیس جمهور. «تذکر» همانگونه که از نامش برمیآید، محض یادآوری و «خاطرنشان» ساختن است. گونهای یادآوری که مسئول اجرایی بداند چشمان نمایندگان نظارهگر اعمال و اقدامات آنان است و در صورت لزوم، اقدامات مقتضی انجام خواهد شد.
البته شاید میزان تاثیرگذاری تذکرات نمایندگان بر مسئولان کشوری تا حد زیادی به تیپ مدیریتی آنان نیز ارتباط داشته باشد. از تیپ مدیرانی مثل هاشمی رفسنجانی و احمدینژاد بعید است که نگرانی چندانی به خاطر تذکر برایشان پدید بیاید. اما سوال، سطحی بالاتر از تذکر دارد. اهمیت آن نیز به این خاطر است که وزیر یا رئیس جمهور ملزم به حضور در مجلس و پاسخگویی به نمایندگان میباشد.
سوال نیز خصلت «یادآوری» دارد و تنها جدیتش بیشتر است. هر نمایندهای قادر به طرح سوال از وزیر میباشد، اما لازمه طرح سوال از رئیس جمهور امضای یک چهارم از نمایندگان است. باید بیش از 70 منتخب مردم بخواهند تا رئیس جمهور مجبور شود به صحن علنی مجلس بیاید و برای اقناع نمایندگان بکوشد. احتمالا پرسش بزرگ شما این است که وقتی سوال کردن از رئیس جمهور هیچ تاثیر عملی خاصی ندارد، چرا باید چنین تابویی داشته باشد؟
پدید آمدن چنین سوالی برای اکثر شهروندان ایرانی امری طبیعی است، زیرا مفهوم «نظارت» هنوز برای مردم تبیین نشده است. تئوریسینهای نظارت معتقدند، مقام نظارتی نباید خود قدرت اجرایی داشته باشد، چرا که میتواند زمینهساز فساد شود. آنها همچنین میگویند نظارت امری پسینی است و پیش از رویداد هیچ امری ماهیتاً نظارت امکانپذیر نیست. این چنین تبیینی نه تنها به سوالهای سنت سیاستورزی ایرانی پاسخ نمیدهد، بلکه مسئله را پیچیدهتر هم میکند. راز نظارت چیست؟ چرا چنین ابزار به ظاهر «بیخاصیتی» در نظامهای سیاسی دنیا واجد چنین اهمیتی شده است؟
در واقع جای دو ظرافت بسیار مهم تاریخی و حقوقی در ذهنیت ایرانی خالی است. «سنت سیاسی» یکی از این مفاهیم است که به دلیل تاریخ نحیف سیاستورزی ایرانی هنوز جایگاه خود را نیافته است. اما همین مسئله سوال از رئیس جمهور، خود حکایتگر شکلگیری این سنتهاست. سنتهایی که در بسیاری از موارد تاثیری همچون قانون دارند و گاهی زمینهساز ایجاد قوانین میشوند.
مثلاً در ایالات متحده، پس از آن که جورج واشنگتن، بیش از دو دوره ریاست جمهوری را نپذیرفت، سایر روسای جمهور نیز به تاسی از وی چنین سنتی را پاس داشتند. با وجود آن که هیچ منع قانونی برای تصدی بیش از دو دوره ریاست جمهوری وجود نداشت در طول تمام سالهای قرن نوزدهم تا میانه قرن بیستم هیچ یک از روسای جمهور آمریکا، بیش از دو دوره بر سر کار نماندند. تنها پس از آن که روزولت این سنت را شکست و چهار دوره رئیس جمهور آمریکا شد، آمریکاییها به فکر تصویب قانونی افتادند که مانع از ریاست جمهوری بیش از دو دوره یک نفر شود.
سوال از رئیس جمهور در ایران نیز بدل به یکی از همین سنتها شده است. در سنت سیاستورزی ایران، برای کاستیهای معمول، از ابزار تذکر استفاده میشود. اما وقتی طی سی سال، سوال از رئیس جمهور سابقه نداشته باشد -حتی برای رئیس جمهوری که به دلیل عدم کفایت سیاسی، استیضاح و معزول شد- طرح سوال میتواند حامل پیامهای بسیار مهمی برای رئیس جمهور باشد.
به ویژه آنکه محمود احمدینژاد نخستین رئیس جمهوری است که پیش از این دو بار نیز برای طرح سوال از وی اقدام شده است. نخستین بار، اکبر اعلمی، نماینده فعال مردم تبریز بود که سوالی را در 16 محور طرح کرد. نیمی از فراکسیون اقلیت این سوال را امضا نکردند و این سوال حتی با امضای اصولگرایانی که نام خود را فاش نکردند، به حد نصاب نرسید. بسیاری از امضا کنندگان این طرح، نظیر خود طراح یا در خوان تایید صلاحیت انتخابات مجلس هشتم ماندند، یا نظیر آفریده و گرامیمقدم در خوان صندوقهای رای.
اما در نخستین ماههای بر سر کار آمدن مجلس هشتم، یک بار دیگر طرح سوال از رئیس جمهور جدی شد و این بار نه یک عضو فراکسیون اقلیت، که یکی از اعضای لیست دولت آغازگر آن بود. علی مطهری، به خاطر اظهارات مشایی درباره دوستی با مردم اسرائیل آغازگر طرح سوال بود، با آن که امضاهای این سوال به حد نصاب رسید، اما دو روز مانده به طرح سوال رهبری در خطبههای نماز جمعه با غلط خواندن اظهارات مشایی، خواستار آن شد که این بحث استمرار نیابد. علی مطهری نیز به تبعیت از رهبری و با اظهار این که احمدینژاد با بیانات رهبری تنبیه شده است، طرح سوال را پس گرفت.
اینک مطرح شدن ایده طرح سوال از رئیس جمهور، میتواند حامی پیامهای مهمی برای احمدینژاد باشد. به ویژه این که توکلی گفته است: «من عقیده دارم که سوال از رئیسجمهور باید صورت بگیرد و در این مورد آقای باهنر و رئیس مجلس نیز این عقیده را دارند و بسیاری در این زمینه با ما هم عقیده هستند چون موضوع مهم است که باید حرکتی برای تعدیل قدرت انجام شود». شاید اگر این سوال از محمود احمدینژاد پرسیده شود، او در سیاستگذاریهایش مراقب این مسئله باشد که بسیاری از حامیان قدیمی او ریزش کرده اند.
علاوه بر این، نکته حقوقی نظارت در این است که این سازه سیاسی در سیستمی معنا مییابد که چرخش منتخبین وجود دارد. گزارشها واقدامات نظارتی، اگرچه اثر کوتاهمدت اجرایی و سیاسی ندارند، اما به نوعی گزارش به «افکار عمومی» به حساب میآیند. گزارشی که میتواند اثر خود را در گزینشهای آتی نشان دهد. شاید مجلس هشتم با نزدیک شدن به سال پایانی فعالیت خود و در پیش رو بودن انتخاباتی دیگر در صدد ارسال پیامهایی به افکار عمومی است.