مشكل مصطفى خان
از تاریخ ایران
در طول مدتى كه مقدمات مذاكرات بين ايران و روسيه و همچنين كنفرانس صلح اصلاندوز (كه بى نتيجه ماند) جريان داشت، منطقه تالش (در حاشيه جنوب غربى خزر) دستخوش ناآرامى و جنگ بود.
مصطفى خان حاكم تالش از مدت ها قبل به روس ها نزديك شده و خود را تحت حمايت آنها درآورده بود. برگردان خلاصه اى از نامه ژنرال ترومسوف (فرمانده وقت سپاه روسيه در قفقاز) به عباس ميرزا در تاريخ ۷ دسامبر ۱۸۰۹م. (۲۹ شوال ۱۲۲۴ه.ق. _ ۱۶ آذر ۱۱۸۸ه.ش.) در اين زمينه روشنگر است: «شما لشكرى به تالش فرستاده ايد. اين منطقه مطابق ميل سكنه تحت حمايت دولت روسيه قرار گرفته است... اكنون مى نويسيد من نبايد در امور اين ايالت دخالت كنم زيرا اين ايالت هيچ گاه تحت حمايت روسيه نبوده است... من چندين مرتبه وضع مصطفى خان را به شما بيان كرده ام... تمام اهالى تالش حمايت روسيه را خواستار شده اند و چندين كشتى جنگى امپراتورى هم اكنون براى حمايت ساكنين در ساحل اين ناحيه لنگر انداخته است.
در سال ۱۸۰۲م. هنگامى كه مصطفى خان برادرزاده خويش محمدبيك را نزد ژنرال ليدمان گوازنين اعزام داشت، خود را تحت حمايت دولت روس قرار داد و معاهده اى امضا كرد و سوگند وفادارى نسبت به اين دولت ياد نمود. بنابراين به عهده اينجانب است كه به نام فرماندهى كل قواى قفقاز و به موجب معاهده اى كه ميان مصطفى خان و دولت روسيه به امضا رسيده است از ناحيه تالش دفاع كنم...» (نقل شده در «تاريخ سياسى و ديپلوماسى ايران»، على اكبر بينا _ با اندكى تغيير و تلخيص)
•رويارويى
نامه اى كه ذكر آن رفت به حدود دو سال و نيم پيش از زمانى بازمى گردد كه ما از آن سخن مى گوييم. در اوايل تابستان ۱۱۹۱ه.ش. (۱۲۲۷ه.ق. _ ۱۸۱۲م.) فتحعلى شاه سرانجام آماده رويارويى با مشكل تالش شد. او از اوايل سال بخشى از قواى خود را به سرحدّات منطقه فرستاده بود تا از تعرض احتمالى روس ها جلوگيرى كند. سپس در فرمانى به عباس ميرزا يادآور شد: از آنجا كه «اصرار مصطفى خان طالش در عصيان دولت عليّه و تشبث او به دولت روسيه و سوءسلوك او با رعايا و برايا از حد و نهايت گذشته است»، شاهزاده وظيفه دارد كار آنجا را به سامان آورد. شاه عده اى از سپاهيان خود را نيز براى يارى عباس ميرزا در انجام اين وظيفه به آذربايجان فرستاد و تحت فرمان وليعهد درآورد. «نايب السلطنه (عباس ميرزا) هم بر حسب حكم همايون به عزم اتمام كار طالش از تبريز حركت فرمود.» اين ايام همان روزهايى است كه اوزلى به آذربايجان آمده و مكاتبات او با روس ها در جريان است. به ياد داريد كه در متاركه چهل روزه اى كه ميان ايران و روس برقرار شد، نبردهاى تالش استثنا شده بود، علت اين بود كه قواى ايران در آنجا موفقيت هايى به دست آورده و دشمن را به محاصره انداخته بود. (شرح اين موفقيت
را مى نويسم.)
لذا هنگامى كه عباس ميرزا با متاركه جنگ و آغاز مذاكرات صلح موافقت كرد «صريحاً به سردار روس (دوريچف) مرقوم داشتند كه لشكركشى طالش از متاركه موضوع و مستثنى است.» («مآثر سلطانيه»، عبدالرزاق مفتون دنبلى، تصحيح غلامحسين زرگرى نژاد)
•محاصره
و اما نبردهاى تالش: عباس ميرزا در اواخر دهه اول رجب ۱۲۲۷ه.ق. (اواخر تير ۱۱۹۱ه.ش.) مقر خود را در اهر ترك كرد و در «دده بيگلو» از توابع «مشكين» (مشكين شهر فعلى) فرود آمد.
او اميرخان قاجار را از آنجا با قواى سواره و پياده و توپخانه به سوى تالش فرستاد. اسماعيل خان قاجار شامبياتى و صادق خان قاجار عزالدين لو نيز با فوج هاى تحت فرمان خود مامور شدند از دو مسير ديگر اميرخان را يارى كنند. شاهزاده روز هفتم شعبان (۲۴ مرداد) را تعيين كرد كه همه خود را به نزديكى لنكران رسانده باشند و از آنجا به شهر بتازند. عباس ميرزا همچنين نامه هايى به بزرگان و كدخدايان منطقه نوشت و در آن اطلاع داد كه مصطفى خان مورد غضب پادشاه قرار گرفته است اما ديگران «در تولاى دولت قاهره» امن و امان خواهند بود.مصطفى خان تالش كه مى دانست چنين روزى فراخواهد رسيد، پيش تر تمام پل هاى بين راه را خراب كرده و راه ها را با استفاده از تنه هاى عظيم درختان بسته بود.
ميرحسين پسر مصطفى خان، به همراه عده اى سرباز مامور محافظت از اين راه ها بودند. اما اين تدابير فايده نكرد و به نوشته دنبلى: «از بن هر درختى كه طليعه عَلَم و ولوله طبل سربازان و جنبش عرّاده هاى توپ البرزكوب ظاهر شد، پياده و تفنگچيان طالش چون گوزن در جنگل روى به فرار مى نهادند و توپخانه و سرباز جاى آنها را مى گرفت».
هيأت نظامى بريتانيا قواى ايران را در اين لشكركشى همراهى مى كرد و سربازان آموزش ديده «نظام جديد» در لباس هاى متحدالشّكل به همراه توپخانه متحرّك انگليسى مايه اميدوارى فرماندهان ايرانى بودند. روس ها و سربازان تحت امر مصطفى خان كه عده خود را براى مقاومت در برابر اين سپاه كافى نمى ديدند، يك روز پيش از ورود قواى اميرخان به لنكران، شهر را تخليه كردند و به «گاميشوان» عقب نشستند. روس ها «كشتى هاى بزرگ جنگى را در فرضه (ساحل) از ديرگاه آماده داشتند.
با لتكه (كرجى) بسيار كه در هر كشتى شانزده توپ و در هر لتكه يك توپ و دو توپ مى بود. [اين شناورها را] به اطراف گاميشوان از دريا و مرداب و ساحل دريا تا مقابل معموره لنكران لنگر كرده، خود نيز از گاميشوان برآمده، پشت و يك پهلو به دريا... و پهلوى ديگر به نيستان متعسرالعبور متصل به ساحل بحر داده بودند كه سرباز و توپخانه را به آنجا كشيده، مگر در آن تنگنا از طرف دريا و خشكى آسيبى رسانند».
آرشیو روزنامه شرق