آگاه
کد خبر: ۵۷۸۲۴

پايان كار كلنل

از تاریخ ایران


كلنل محمدتقى خان پسيان روز دهم مهر ۱۳۰۰ در جريان نبرد با گروهى از اكراد قوچان در نزديكى جعفرآباد كشته شد و به اين ترتيب ماجراى قيام او در خراسان پايان يافت.

محمدتقى خان كه در زمان كودتاى ۱۲۹۹ فرمانده ژاندارمرى خراسان بود، پس از تشكيل دولت سيدضياءالدين طباطبايى و به فرمان رئيس الوزرا به دستگيرى قوام السلطنه والى خراسان اقدام كرد و او را تحت الحفظ به تهران فرستاد. قوام به همراه بسيارى از رجال كشور حدود سه ماه در زندان سيدضياء بود ولى هنگامى كه كابينه سيد سقوط كرد، همان جا در زندان فرمان رئيس الوزرايى گرفت و مأمور تشكيل دولت شد.

كلنل پسيان كه از كينه قوام عليه خود با خبر بود، نجدالسلطنه را كه به كفالت ولايت خراسان منصوب شده بود دستگير كرد و كوشيد دولت مركزى را متقاعد كند كه خود او را به عنوان حاكم بپذيرد. قوام السلطنه مخالفت كرد و پس از كشمكش بسيار، سرانجام حكام محلى شمال و جنوب خراسان را براى سركوبى كلنل فرستاد. كلنل در درگيرى با جنگجويان قبايل كرد كه تحت نفوذ سردار معزز بجنوردى (حاكم مناطق شمال) بودند كشته شد و غائله خاتمه يافت.

•ژاندارم
محمدتقى خان افسرى تحصيل كرده و با لياقت بود كه در جريان جنگ جهانى اول، مانند بسيارى ديگر از افسران ژاندارم هوادار متحدين شد و در بعضى عمليات نظامى در كرمانشاه شركت داشت. او در اواخر جنگ براى ادامه تحصيل به برلين رفت و به تكميل دانش نظامى خود پرداخت. بازگشت كلنل به ايران با خروج «نيروهاى عملياتى حائل شرق ايران» (متعلق به بريتانيايى ها) همزمان بود و او به عنوان فرمانده كل ژاندارمرى خراسان مأمور تجديد سازمان اين نيرو شد.

محمدتقى خان افسرى وطن پرست و معتقد به حكومت مشروطه بود كه به اقتدار حكومت مركزى اهميت بسيار مى داد (و عجيب اينكه سرنوشت تراژيك او به گونه اى بود كه سرانجام در تعارض كامل با اين عقيده اش، عليه دولت مركزى قيام كرد و در اين راه كشته شد).روابط كلنل پسيان و قوام السلطنه (حاكم خراسان و برادر وثوق الدوله) هرگز دوستانه نبود، بنابر اين هنگامى كه قوام از پذيرش دولت كودتايى سيدضياء سرباز زد، پسيان بى درنگ دستور سيدضياء را در مورد بازداشت قوام اجرا كرد.

روز ۱۳ فروردين ۱۳۰۰ كه حاكم و گروهى از رجال شهر براى سيزده به در از مشهد خارج شده بودند، كلنل به نيروهايش دستور داد آنها را به هنگام بازگشت به شهر دستگير و زندانى كنند. يكى دو روز بعد قوام السلطنه تحت الحفظ به تهران فرستاده شد و به زندان افتاد.اما دو ماه و اندى بعد دولت سيدضياء در آستانه سقوط قرار گرفته بود و سلطان احمدشاه قاجار فرمان رئيس الوزرايى را به نام قوام السلطنه نوشت و در زندان براى او فرستاد. يكى از نخستين اقدامات قوام به عنوان رئيس الوزرا، انتصاب يكى از نزديكانش در خراسان به عنوان كفيل حاكم ايالت بود.

اما هنوز چند روزى از آغاز به كار نجدالسلطنه نگذشته بود كه توسط كلنل محمدتقى خان بازداشت شد. دكتر محمدعلى همايون كاتوزيان در كتاب ارزنده اش «دولت و جامعه در ايران» انگيزه و شيوه عمل محمدتقى خان را چنين تحليل كرده است: «دو انگيزه تقويت كننده يكديگر (خصومت شخصى با قوام و تفسير به قدرت رسيدن او به عنوان «بازگشت ارتجاع و نفوذ خارجى») باعث مخالفت پسيان با دگرگونى بود، هرچند انگيزه شخصى بايد همسنگ انگيزه اجتماعى بوده باشد. پسيان در فاصله خرداد تا مهر ۱۳۰۰ با سردرگمى (ظاهراً نگران از بابت مشروعيت قانونى كارهايش) گاه طاغى و غاصب حكومت خراسان به نظر مى رسيد و گاه سپر مى افكند و به مركز به جز قوام، ابراز وفادارى مى كرد.»

•پايان كار
نيرويى كه در تهران در اختيار سردارسپه، وزير جنگ بود حتى به نصف عده ژاندارم هاى تحت فرماندهى كلنل پسيان نمى رسيد. او سرانجام ناچار شد نيروى كوچكى را به فرماندهى حسين آقا خزاعى به خراسان بفرستد. اين نيرو بيرون مشهد مستقر شد و تا هنگامى كه محمدتقى خان زنده بود نه به جنگ پرداخت و نه به شهر راه يافت. قوام كه از مصالحه يا سركوبى كلنل به دست قواى دولتى نااميد شده بود، براى حكام محلى در شمال و جنوب خراسان پيام فرستاد كه عليه پسيان وارد عمل شوند.

مهمترين حاكمانى كه مورد نظر قوام بودند يكى امير شوكت الملك امير قائنات در جنوب خراسان بود و ديگرى سردار معزز بجنوردى در شمال.به نوشته محمدتقى بهار (ملك الشعرا): «از طرف شوكت الملك والى قائنات و سردار معزز والى بجنورد و خوانين زعفرانلوى قوچان به حمايت دولت علامات مخالفت با كلنل بروز كرد و شجاع الملك رئيس ايل هزاره و قسمتى از ايل تيمورى به رياست شوكت السلطنه و سيد حيدر و طوايف بربرى و سالارخان بلوچ علائم خلاغ آشكار كردند و دولت، كلنل را در صفحه خراسان طاغى و سركش معرفى كرد.» («تاريخ مختصر احزاب سياسى ايران» ملك الشعراى بهار)

محمدتقى خان در اين شرايط كوشيد با امير شوكت الملك به تفاهم برسد اما هنوز موفق نشده بود كه كردهاى شادلو به تحريك سردار معزز شورش كردند. كلنل در اقدامى بى باكانه به همراه گروه كوچكى از ژاندارم ها براى فروخواباندن اين شورش حركت كرد.

اما او و افرادش در تپه هاى جعفرآباد در نزديكى قوچان محاصره شدند و شكست خوردند. گفته مى شود كلنل در حالى كه تمام ژاندارم هايش يا كشته شده بودند و يا گريخته بودند، به تنهايى و تا آخرين گلوله اى كه در اختيار داشت جنگيد و سرانجام كشته شد. (گروهى عقيده دارند او كه مجروح شده بود و براى اينكه اسير نشود خود را كشته است)جسد محمدتقى خان با احترام فراوان توسط دوستانش تشييع و در محل آبرومندانه اى دفن شد، اما بعدها به دستور قوام السلطنه به گورستانى در حاشيه شهر انتقال يافت. عارف قزوينى و ايرج ميرزا، شعراى معروف آن زمان هر دو از ياران نزديك كلنل بودند و در سوگ او اشعار زيبا سروده اند.
آرشیو روزنامه شرق

ارسال نظرات
خط داغ