نیوزویک> دلایل تغییر روسیه از غربستیزی به غربگرایی
چرا رويکرد استالينيستي پوتين در حال نابودي است، ولي در مقابل تمايلات غرب گرايانه وي در حال بهبود يافتن است؟ رهبري که به شدت از آمريکا انتقاد مي کرد و رويکردهاي سياسي استالين، رهبر اسطوره اي و غرب ستيز اتحاد جماهير شوروي سابق، را در آغوش مي کشيد اکنون از بهبود در سياست خارجي روسيه با غرب سخن مي گويد. درست ۳ سال پيش ولاديمير پوتين درباره اين که آمريکا تلاش مي کند به «تنها ارباب» جهان تبديل شود، داد و بيداد بسياري به راه انداخت و ناتو را به دليل «خزيدن در مرزهاي روسيه» به باد انتقاد گرفت. او همچنين دستور داد متون درسي تاريخي روسيه بازنويسي شود و در اين کتاب ها از نقش استالين تجليل شود، اقدامي که هشداري درباره قريب الوقوع بودن بازگشت ديکتاتوري شوروي، به حساب مي آمد . اکنون لحن رهبر بزرگ روسيه نمي تواند خيلي متفاوت باشد. نخست وزير پوتين به جاي شکايت از غرب، از معاملات تجاري با اروپا و آمريکا، از مناطق بازرگاني و وام هاي آن صحبت مي کند و در اوايل ماه گذشته، پوتين به جاي تمجيد از استالين به صراحت به وحشي گري «رژيم استبدادي» استالين اذعان کرد و اين درست زماني بود که پوتين در کنار نخست وزير لهستان در "کاتين"
ايستاده بود، يعني محلي که سربازان شوروي در سال ۱۹۴۰، ۲۰هزار نفر از افسران لهستاني را اعدام کردند. بزرگ ترين پروژه پوتين در سال جاري بستن يک توافق نامه جديد و بي نظير با اتحاديه اروپا بوده است. توافق نامه اي که از تجارت گرفته تا سفر بدون ويزا همه را در برمي گيرد. دکترين جديد کرملين درباره سياست خارجي که ارائه آن ماه ها به طول انجاميد، برنامه هاي مفصلي را براي خلق دنيايي تنظيم مي کند که در آن روسيه «متقابلا وابسته» به ديگر قدرت هاي بزرگي خواهد شد، دنيايي که در آن از اتحاديه اروپا و آمريکا به عنوان جذاب ترين و مطلوب ترين شرکا نام برده شده است. نرمي و ملايمت جديد در لحن پوتين به معني تعديل هدف اصلي او يعني بازگرداندن مقام روسيه به عنوان يک قدرت بزرگ نيست.
کاهش تغييرات غرب و تعديل رويکرد دولت اوباما عامل تغيير رويکردهاي پوتين
به گفته کساني که کاملا وي را مي شناسند، پوتين يک «بولشويک معمولي» در قلب ها باقي خواهد ماند. "يوري کروپنوف"، مدير موسسه جمعيت شناختي مهاجرت و توسعه منطقه اي در مسکو که رابطه نزديکي با پوتين دارد، مي گويد: «شما در اشتباه خواهيد بود اگر تصور کنيد که پوتين هرگز اجازه دهد روسيه تضعيف شود.» آن چه که تغيير مي کند اين است که براي اولين بار در طول يک دهه، سرانجام قرار است دنيا با پوتين همراه شود و در نهايت او مي تواند کمي آرام بگيرد. در دوره رياست جمهوري اش از سال ۲۰۰۰تا سال ۲۰۰۸، پوتين براي دفاع از آن چه که وي به عنوان حوزه نفوذ قانوني روسيه مي ناميد و همچنين بخشي که پيش از اين قلمرو شوروي بود، جنگيد. در آن زمان لهستان به دنبال تبديل شدن به پايگاهي براي سپر دفاع ضدموشکي آمريکا بود. اوکراين براي پيوستن به ناتو مصمم شده بود و گرجستان نيز که در پي پيوستن به ناتو بود، براي بيرون کردن سربازان روسي از جمهوري هاي جدايي طلب خود يعني آبخازيا و اوستياي جنوبي تلاش مي کرد. اما با تغيير رئيس جمهور آمريکا، اکنون دولت اوباما برنامه سپر دفاع موشکي در لهستان و جمهوري چک را متوقف کرده ؛ و روسيه نيز به طور موثري سرزمين هاي شمالي
گرجستان را در نتيجه تهاجم سال ۲۰۰۸ خود تسخير کرده است. حتي ناتو پيشنهاد کرده است که روسيه به برنامه هاي دفاع موشکي اروپا ملحق شود. ماه گذشته پوتين اجازه نامه روسيه را براي پايگاه نيروي دريايي خود در بندر "سيواستوپل" در اوکراين تمديد کرد منطقه اي که مدت هاست مرکز ناوگان جنجالي درياي سياه روسيه مي باشد. همچنين پوتين کنترل انتقال انرژي روسيه به اروپا را از طريق يک سري از قراردادهاي مربوط به "خط لوله جريان جنوبي" (south stream pipeline) که گاز روسيه را به طور مستقيم به بلغارستان و آمريکاي مرکزي انتقال مي دهد تقويت کرده است. آمريکا نيز ديگر براي منافع روسيه چندان تهديدآميز به نظر نمي رسد. گرچه اظهارات رئيس جمهور آمريکا که مدعي بود "روح و ذات اصلي" پوتين را در سال ۲۰۰۱ ديده است و همچنين، سوءظن روسيه نسبت به اين که آمريکا «انقلاب هاي رنگي» را تحريک مي کند که رژيم هاي دوست با پوتين از جمله گرجستان، اوکراين، صربستان و قرقيزستان را سرنگون سازد، باعث شد که روابط ميان روسيه و آمريکا از ميان برود. اکنون که بوش و برنامه هاي دموکراسي سازي وي نابود شده است، پوتين مي تواند پيشنهاد رئيس جمهور باراک اوباما را در مورد
«تنظيم مجدد» روابط بپذيرد. سفير روسيه در ناتو، "ديميتري روگوزين" مي گويد اوباما يک «جوان متفکر مدرن» است که تلاش مي کند وحشت روسيه را درباره اين که آمريکا قصد دارد نظر قديمي ترين متحدان روسيه را جلب کند، از بين ببرد. با اين کشمکش ژئوپلتيکي، پوتين همانند روزهاي ابتدايي رياست جمهوريش يعني زماني که روسيه از جنگ بوش در افغانستان حمايت کرد، آزاد است به سراغ غرب برود.
کرملين بدون سرمايه گذاري خارجي زنده نمي ماند
در واقع، تلاش پوتين براي بهبود روابط با غرب نشان دهنده اين حقيقت است که روسيه به شدت نيازمند وجه نقد خارجي است. شکوفايي روسيه در دوره پوتين مربوط به پول نفت بود. اما در واقع اکثر کمپاني هاي روسيه از سرمايه خوبي تا سقف ۴۵۰ ميليارد دلار که از غرب گرفته بودند، توسعه يافتند. اين مبلغ اکنون به پايان رسيده است. در اوايل سال جاري وزارت توسعه اقتصادي روسيه تخمين زد که روسيه به منظور اجراي طرح هاي بلند پروازانه براي بازسازي زيرساخت هاي فوري از جمله راه آهن، مدارس و بيمارستان هاي در حال نابودي، از سال جاري تا سال ۲۰۱۳ به مبلغي در حدود ۱ تريليون دلار نياز خواهد داشت و بودجه موجود نمي تواند بيشتر از يک سوم اين مبلغ را پاسخ گو باشد. سرمايه تثبيت شده ۱۵۰ ميليارد دلاري که در طول سال هاي پر رونق افزايش قيمت نفت فراهم شد تا پايان سال ۲۰۱۱ به اتمام خواهد رسيد. خلاصه کلام اين است که کرملين دريافت که روسيه بدون سرمايه گذاري خارجي و آن هم يک سرمايه گذاري بزرگ نمي تواند مدرنيزه يا حتي زنده باشد. يک منبع ارشد وزارت خارجه مي گويد: «اين بحران نشان داده است که روسيه نمي تواند به طور مستقل توسعه يابد. لازم است با کسي دوست و صميمي
باشد.» بنابراين دوستي جديد روسيه از طريق نيازهاي خود روسيه ايجاد مي شود.
رويکردهاي سابق استالينيستي پوتين که به دنبال افزايش قيمت نفت به بشکه اي ۱۴۶ دلار يعني دو برابر قيمت کنوني ايجاد شده بود با افول قيمت نفت اکنون به پايان رسيده است. "ديميتري ترنين" تحليل گر موقوفه کارنگي در مسکو مي گويد: «بحران اقتصادي، تکبري را که نشانگر پايان يافتن رياست جمهوري پوتين بود از ميان برد.» « اگر شما بپذيريد که مدرني نيستيد، به حاشيه رانده مي شويد و اگر بپذيريد که به تنهايي و بدون کمک ديگران نمي توانيد مدرني شويد... در اين صورت سياست خارجي شما کاملا روشن است. لازم است شما به سراغ کشورهاي توسعه يافته اي برويد که بتوانند به منابعي براي مدرنيزه شدن شما تبديل شوند.»
به نظر مي رسد پوتين اين پيام مدرن سازي را کاملا درک کرده است. او بيشترين زمان خود را براي جلب سرمايه گذاري خارجي و تعريف از «شهرنوآوري» جديد روسيه که در "اسکولکف" در نزديکي مسکو قرار دارد،صرف مي کند و يا همانطور که "سرگئي مارکوف" که بيش از يک دهه از اعضاي نزديک پوتين بوده است ، مي گويد:« هيچ چيزي در پوتين تغيير نيافته است، حداقل در مقايسه با سيلوويکي که فردي ملي گرا بود، او همواره فردي شديدا غرب گرا بوده است.»
سياست خارجي روسيه بايد خلق دنيايي باشد که هيچ دوست يا دشمني به جز منافع در آن وجود نداشته باشد
مارکوف مي گويد: «۹۰ درصد خط مشي پوتين نسبت به غرب به اين دليل است که روسيه بدون متخصصان و تکنولوژي غرب نمي تواند مدرنيزه شود.» ۱۰ درصد ديگر مربوط به اين حقيقت مي شود که «پوتين براي جنگ با خطر اسلام افراطي که روسيه با آن روبه رواست به غرب نياز دارد.» اين مسئله مهم در ميان مرزهاي خود روسيه به شکل شورش هاي موجود در قفقاز شمالي و هم افراطي هاي اسلام گرا در آسياي مرکزي وجود دارد. نتايج اين بازنگري در استراتژي سياست خارجي روسيه بسيار شگرف بوده است. طبق پيش نويس جديد روسيه که اخيرا براي مجله نيوزويک روسي فاش شد، اساس سياست خارجي روسيه بايد خلق دنيايي باشد که هيچ دوست يا دشمني به جز منافع در آن وجود نداشته باشد. در اين جا به جاي رويارويي با گرجستان و سخن از تهديدات ناتو و برنامه هاي دفاع موشکي آمريکا به «ادغام اقتصاد و فرهنگ روسيه» با همسايگاني مانند اتحاديه عرب و چين تاکيد مي شود. نمادهاي اين همبستگي جديد در طول جشن هاي روز پيروزي ۹ مي در ميدان سرخ کاملا آشکار بود يعني زماني که براي اولين بار
تاکنون، سربازان آمريکا، بريتانيا، فرانسه و لهستان دوشادوش سربازان روسي و در کنار موشک هاي هسته اي روسيه رژه مي رفتند. درست چند روز قبل، "آندرس فوگ راسموسن" دبير کل ناتو پيشنهاد کرد که با روسيه درباره آخرين برنامه هايش درباره دفاع موشکي در اروپا مشورت مي کند. در اوايل سال جاري نيز روسيه پيمان استارت را که درباره سلاح هاي استراتژيک با آمريکا است و از مدت ها پيش در انتظار تاييد شدن بود را امضا کرد. حتي آمريکا مايل است که روسيه به سازمان تجارت جهاني WTO وارد شود. "روگوزين" سياست مدار ناسيوناليست خشني که دو سال قبل به عنوان سفير روسيه به ناتو فرستاده شد مي گويد: «زماني که به بروکسل رسيدم چنين بهبود (روابطي) را در خواب هم نمي ديدم.» روگوزين زماني اين اتحاد را «کرگدن کور شده» ناميده بود. اکنون وي مي گويد: «روزنه اميدي براي ما به وجود آمده است... ما تلاش مي کنيم تمام موانعي را که در مسير بهبود روابط وجود دارد از ميان برداريم.»
تغييرمسير پوتين از فردي جنگ افروز که ضدآمريکاست به يک ويزيتور صميمي براي تجارت روسيه
هم پوتين و هم رئيس جمهور ديميتري مدودف هر دو بيشترين توان و انرژي خود را به بازي در نمايش هاي کوتاه و پر سروصداي تجاري براي روسيه اختصاص داده اند. در حال حاضر فهرست پروژه هاي مشترک اتحاديه اروپا و روسيه در "خط لوله جريان جنوبي" به طور چشمگيري طولاني است؛ پوتين تنها با کشور آلمان، معاملاتي را براي مشارکت روسيه در طراحي و توليد ايرباس جديد A350، امضا کرده است؛ يک قرارداد نيز با Deutsche Bahn و زيمنس (siemens) براي توسعه خط آهن هايي با سرعت بالا و يک پروژه براي بازگشايي کارخانه هايي براي مونتاژ کردن Volkswagenها و Daimlerها و BMWها در روسيه نيز منعقد شده است و اين ها فارغ از صرف نظر از خط لوله جريان جنوبي در زير درياي بالتيک مي باشد. در اوايل ماه جاري مدودف به منظور جلب سرمايه گذاري کشورهاي اسکانديناوي از دانمارک و نروژ ديدن کرد. وي هم چنين توافق هايي را براي سهيم شدن در منابع دريايي بارنتز (Barents)، پروژه هاي مشترک در کشتي سازي قطب شمال، حفظ انرژي، فناوري هاي نانو و ارتباطات امضاء کرد. مدودف براي پايان دادن به مناقشه هاي مرزي طولاني مدت با نروژ نيز توافق هايي به دست آورد. به گفته مدودف روسيه «بايد به نگاه
اخم آلود دنيا پايان دهد و شروع به لبخند زدن کند.» با کمال تاسف براي اصلاح طلبان روسيه بهبود جديد در روابط روسيه و غرب چندان مطلوب نمي باشد. گرچه مدودف طوري وانمود مي کند که آزادي بيشتري به احزاب مخالف مي دهد، اما کرملين احزاب مخالف قبلي را شديدا سرکوب کرده و آن ها را به حمايت از «تروريسم» محکوم مي کند. مدودف به دنبال تصويب قانوني است که اين قدرت را به سازمان امنيت فدرال بدهد که بتواند مردم را بدون محاکمه بازداشت کند. با اين حال هيچ کشوري در غرب تمايل ندارد که با انتقاد کردن از کرملين درباره نقض حقوق بشر ارتباط خود با روسيه را به مخاطره بيندازد. "ماشاليپمن" تحليل گر ارشد موقوفه کارنگي مسکو مي گويد: «کرملين از عدم وجود انتقاد از سوي غرب لذت مي برد. با اين حال، سياست هاي داخلي روسيه درست مثل ديکتاتور باقي مي ماند.حتي بدتر نيز خواهد شد.» ممکن است دموکراسي روسيه منجمد باقي بماند اما تغييرمسير پوتين از فردي جنگ افروز که ضدآمريکاست به يک ويزيتور صميمي براي تجارت روسيه به همان اندازه که غيرعادي است، خوشايند نيز است. يک مسئله کليدي براي بهبود روابط، عضويت روسيه در سازمان تجارت جهاني خواهد بود که يکي از موانع
موجود براي سرمايه گذاري و تجارت غرب در روسيه است. ژوئن گذشته، پوتين با کنار کشيدن خود از مذاکرات سازمان تجارت جهاني و به جريان انداختن طرح اتحاديه گمرکي با بلاروس و قزاقستان دنيا را شگفت زده کرد. اين اتحاديه اکنون با مشکل مواجه است و روسيه پس از يک نشست با اتحاديه اروپا و يک ملاقات برنامه ريزي شده ميان اوباما و مدودف در پي از سرگيري مذاکرات با سازمان تجارت جهاني است. مسئله مهم ديگر پيشرفت احتمالي يک معامله با آمريکا درباره تجارت هسته اي است که در آگوست ۲۰۰۸ در پي جنگ روسيه با گرجستان کنار گذاشته شد. اين مورد به روسيه اجازه مي دهد که (برنامه) سوخت هسته اي آمريکا را مجددا بررسي کند و پروژه مشترک تحقيقات هسته اي را پي گيري کند. اين ها معاملات خوبي براي غرب است. چون اين معاملات احتمالا باعث بازگشت مجدد ستيزه جويي پوتين نمي شود.