سال تحصیلی جدید و بلاتکلیفی علوم انسانی
دكتر سيد رحیم لاری
سال تحصیلی جدید در حالی شروع شد که رشته های علوم انسانی همچنان در زیر نگاه های تند شک و تردید قرار داشتند و تندبادهای یک ساله اخیر بر این رشته ها همچنان در حال وزیدن بودند، هستند و صد البته خواهند بود.
ابوالفضل حسنی، مدیر کل دفتر گسترش آموزش عالی، درست چند روز قبل از شروع سال تحصیلی جدید به میدان آمد تا ایفاگر نقش وزارت علوم در این جریان باشد و خبر از برنامه این وزارتخانه در بررسی سرفصل دروس 12 رشته از علوم انسانی و هنر بدهد که به معنای توقف پذیرش دانشجو و تعطیلی این رشته ها بود.
در حقیقت، مسئله تحول در علوم انسانی بیش از هر چیز مسئله ای اساسی است که به نیاز اصولی جامعه در مقطع تاریخی فعلی ارتباط دارد، اما اعترافنامه حجاریان آن را به فاز سیاسی کشاند و گویا اقدام وزارت علوم و آقای حسینی هم از همین جهت بود. شاید وزارت علوم چندان هم مقصر نباشد چرا که وقتی موضوع به زمین سیاست بازی طرفهای مختلف کشیده شود، واکنش وزارت علوم هم نمی تواند خارج از قواعد آن باشد.
از سوی دیگر، فقط این وزارتخانه نبود که از این فاز به مسئله پرداخت بلکه افراد و گروههای متعددی همچون صادق لاریجانی و میرحسین موسوی نیز در آن دخلی داشتند تا چه رسد به نوشته های افرادی چون عباس میلانی و نیکفر در خارج از کشور یا سخنان صادق زیباکلام و حسن عباسی در داخل کشور. نقد و بررسی نوشته ها و سخنان این افراد مجال و حوصله ای خارج از این نوشته می طلبد، اما طرح مختصر دو نکته اساسی در این مسئله لازم به نظر می رسد.
نکته اول در مورد اصل تحول در علوم انسان و ضرورت آن است. هرچند که اعترافنامه حجاریان و برکناری یا بازنشستگی برخی از اساتید باعث شده تا اصل این مسئله از منظر سیاسی دیده شود اما توجه به هین موضوع خارج از جبهه گیریهای سیاسی و چارچوب تنگش برای دریافت مقبولی از آن ضرورت دارد.
علاوه بر این، درست است که اعترافنامه حجاریان در دادگاه قرائت شد و همین مسئله هم سرمنشاء شک و تردیدها بود و برخی را به داد و فریاد انداخت که می خواهند فکر را تعطیل کنند یا به علوم انسانی یورش برند، اما آیا برخی از نکات اعترافنامه او حاوی حقایقی نیست که به صورت معمول در رشته های دانشگاهی علوم انسانی و از سوی اساتید آن دیده می شود؟
فکر و تربیت ترجمه ای در بسیاری از رشته های علوم انسانی چیزی نیست که فقط در اعترافنامه حجاریان گفته شود، بلکه این مسئله امری شایع و گسترده در دانشگاهها است به گونه ای که بسیاری از اساتید تنها تا آنجا که ناقل متون غربی باشند اهل علم و فضل شناخته مي شوند و نقشی بیشتر از واسطه ابزاری در کلاس ندارند، البته اگر که اساتیدی اهل مطالعه جدی باشند و الا همین مقدار هم از برخی دیده نمی شود.
از سوی دیگر، باید توجه داشت که علوم انسانی در نظام دانشگاهی هر کشور با تاریخ و هویت فرهنگی جامعه آن ارتباط مستقیم دارد و برخلاف علوم تجربی، این علوم تنها در یک ارتباط ریشه ای با جامعه و هویت آن است که می توانند بالندگی و رشد صحيح داشته باشند.
البته درک و بررسی چنین ارتباط ریشه ای را نمی توان در عناوینی چون علوم انسانی اسلامی و ادعاهای آن جست که تنها فایده اش باز کردن پای سیاست بازی به موضوع است، بلکه باید توجه داشت که مسئله بسیار گسترده تر از طرح چنین عناوینی است. به عبارت دیگر، طرح مبانی دینی در علوم انسانی و تدوین مباحث مربوط به آن لازم است اما کافی نیست و باید مراقب بود که با طرح چنین عناوینی موضوع تا حد تدوین چند واحد همانند معارف اسلامی و امثال آن تقلیل پیدا نکند، واحدهایی که در بسیاری از رشته ها حالت تحکمی پیدا کرده و به همین دلیل بسیاری از دانشجویان به اجبار و تنها به عنوان واحدهایی جنبی به آنها می نگرند.
بنا بر این، بررسی علوم انسانی و تحول در آن به نگرشی عمیق نیاز دارد تا از سطحی نگری و تغییرات شعاری برکنار بماند و بتوان به مباحثی در رشته های علوم انسانی دست یافت که ارتباط ریشه دار با جامعه ایرانی و هویت آن داشته باشند.
نکته دوم به چگونگی تحول در رشته های علوم انسانی ارتباط دارد. برخی اظهارات و سخنان باعث ایجاد تصور مرزبندی محکم و غیرقابل عبور بین علوم انسانی غربی و علوم انسانی مورد نظر شده که گویا علوم انسانی غربی یک سره در آن سوی مرز قرار دارند و باید بدون توجه به آن در جست و جوی مباحثی در علوم انسانی بود.
اما چنین مرزی تا چه حد واقعیت دارد؟ با نیم نگاهی به تمدن اسلامی به عنوان مبنای تحول در علوم انسانی پاسخ به این پرسش معلوم می شود. با توجه به نهضت ترجمه در قرنهای نخست هجری نیز معلوم می شود که نه تنها در ظهور تمدن و علوم اسلامی مرزی با علوم دیگر تمدنها به خصوص تمدن مغرب زمین وجود نداشت، بلکه با وام گیری از آن تمدنها بود که ظهور و بروز تمدن و علوم اسلامی ممکن شد. شاهد این مدعا را تقریبا در کل تمدن اسلامی و تمام رشته های علوم اسلامی می توان دید به گونه ای که علم کلام و حتی فقه نیز با تمام ارتباط تنگاتنگش با اندیشه دینی تا اندازه زیادی تکیه بر منطق ارسطویی داشت و بهره ور از اصطلاحات فراوان فلسفی بود که از فلسفه یونانی اخذ شده بودند. سخن بر سر طب، ریاضیات، نجوم و دیگر رشته ها نیست زیرا ارتباط این رشته ها با تمدن مغرب زمین آشکار است، بلکه موضوع بر سر رشته هایی است که خاص و معرف تمدن اسلامی هستند. به نظر نمی رسد کسی را بتوان یافت که معتقد باشد تمدن مغرب زمین در ظهور و بروز این رشته ها بی تاثیر بوده اند، مگر آن که به تاریخ تمدن اسلامی آگاهی وافی و کافی نداشته باشد.
از این رو، در جهت اجراي منويات و دستورات مقام معظم رهبري در خصوص لزوم بازنگري در علوم انساني موجود در دانشگاه هاي ايران، باید ضمن پرهیز از سیاست زدگی ، ميدان ندادن به افراد و جريانات غير كارشناس و عامي و نيز باور به ضرورت تحول در علوم انسانی از سوی دیگر، قبول کرد که چگونگی چنین تحولی نه یک روزه با تعریف چند واحد درسی جدید یا بررسی سرفصل واحدهای موجود ممکن است و نه با بریدن کامل از علوم انسانی غربی، بلکه چنین تحولی به اندازه گستردگی و ژرفای علوم انسانی محتاج پژوهشهای عمیق است تا بتوان به مباحثی در خور با جامعه ایرانی - اسلامي دست بیابد و علوم انسانی را از بلاتکلیفی موجود رهايي بخشد.