دشوارىهاى شاهزاده
از تاریخ ایران
نبردهاى سال ۱۲۲۶ ه.ق. ميان ايران و روسيه تا فصل زمستان ادامه يافت و تغيير در فرماندهى سپاه روسيه در قفقاز باعث شد آتش جنگ، برخلاف سال هاى پيش از آن، در زمستان فروكش نكند.
قرار شد در اين شماره به شرح دشوارى هايى بپردازيم كه شاهزاده عباس ميرزا در دارالسلطنه تبريز با آن دست به گريبان بود. از جمله اين دشوارى ها، تقاضاهاى مكررى بود كه حكام محليِ وفادار به دولت ايران براى دريافت كمك براى شاهزاده مى فرستادند. نمونه هايى از اين تقاضاها را كه از جانب حاجى محمدخان مستوفى و حسين خان سردار ايروانى مطرح شده بود، در اين شماره مرور مى كنيم.
•شرق
حاجى محمدخان مستوفى در آن هنگام حاكم قراجه داغ بود و در نبرد با روس ها حرارت فراوان از خود نشان مى داد. عبدالرزاق مفتون دنبلى در كتاب «مآثر سلطانيه» نوشته است كه از هنگام تصدى حكومت قراجه داغ توسط حاجى محمدخان، امور محلى سامانى گرفته و مقابله با روس ها تشديد شده بود.
حاجى با تشجيع و تحريض ايلات ساكن قراجه داغ، به ويژه طايفه چليپانلو، حملاتى را عليه كاروان هاى تداركاتى روسيه در ميانه راه گنجه و قراباغ ترتيب مى داد. او همچنين در كوچاندن اهالى قراباغ به قراجه داغ مى كوشيد و در غارت و سركوب طوايف نافرمان تعصبى ويژه به كار مى بست. از جمله اقدامات برجسته حاجى محمدخان در سال ۱۲۲۶ه.ق. اعزام عده اى از كوچندگان تازه براى شبيخون زدن به قواى روسيه در قلعه شوشى بود.
اين افراد تازه كوچيده (از طايفه اميرلوى قراباغ) با توجه به شناختى كه از محل داشتند به قلعه وارد شدند و انبارهاى مهمات و علوفه و چند خانه را در داخل قلعه به آتش كشيدند. حكومت قراباغ در آن هنگام در دست مهدى قلى آقا (پسر ابراهيم خليل خان جوانشير) بود كه به روس ها ابراز وفادارى مى كرد. اما روس ها (شايد به دليل سابقه ابراهيم خليل خان در تغييرعقيده هاى چندباره) به مهدى قلى آقا اعتماد كامل نداشتند و ماجراى آتش سوزى قلعه شوشى را ناشى از دسيسه او دانستند.
نتيجه اين شد كه توپخانه روسيه از دروازه ها و برج هاى قلعه، بناى گلوله باران خانه هاى اطراف را گذاشت و به نوشته دنبلى «در آن شب هنگامه اى در قلعه شوشى و خارج قلعه برپا شد كه روز رستاخيز روسيه چنان خواهد بود».
اقدام جالب ديگر حاجى محمدخان مستوفى، جلب اعتماد جعفرقلى آقا (نوه ابراهيم خليل خان) و تشويق او به كوچاندن ايل جبرئيل لو به قراجه داغ بود. سابقه بدگمانى ميان خاندان جوانشير و دولت قاجار به زمان قتل آقامحمدخان بازمى گشت. گفته مى شد اين خاندان در ماجراى قتل بنيانگذار سلسله قاجاريه در قلعه شوشى و سرقت جواهرات سلطنتى از اردوى او دست داشته اند.
گذشته از اين، ايل جبرئيل لو مدتى پيشتر دوهزار تفنگچى فراهانى، كزازى و سوادكوهى را (از سپاهيان شاهزاده عباس ميرزا) به بهانه اينكه قصد كوچيدن به قراجه داغ دارند، به دام قشون روسيه انداخته و همراه روس ها بر آنها تاخته بودند.
حاجى محمدخان مستوفى با وجود اين بدگمانى ها و دشمنى ها توانسته بود جعفرقلى آقا را با ارسال نامه هاى پى درپى به كوچاندن ايل جبرئيل لو به جنوب ارس متقاعد كند. اما روس هاى مستقر در قلعه شوشى از تصميم جعفرقلى آقا مطلع شدند، او را به بند كشيدند و مصمم شدند براى اطمينان يافتن از وفادارى ايل جبرئيل لو، از هر ده خانوار ايل يكى را به گروگان بگيرند.
ريش سفيدان جبرئيل لو ايل را در مكانى صعب العبور در جنگل متوقف كردند و چگونگى را به حاجى محمدخان آگاهى دادند. چنين بود كه حاجى چندين نامه براى شاهزاده عباس ميرزا نوشت و از او تقاضا كرد براى نجات ايل جبرئيل لو و رهانيدن جعفرقلى آقا (كه گفته مى شد به سيبرى تبعيد خواهد شد) به سوى قراباغ لشكركشى كند.
•غرب
از سوى ديگر تصرف قلعه «آخلسكلك» (در منطقه «آخسقه» عثمانى، شمال غرب ايروان) توسط روس ها، حسين خان سردار (بيگلربيگى ايروان) را نگران كرد كه اين پيشروى، وضعيت منطقه تحت حاكميت او را دشوارتر خواهد كرد. چنين بود كه او از عباس ميرزا تقاضا كرد «فوجى سرباز و چند عراده توپ سواره انگريزى» به يارى او بفرستد تا مواضع دفاعى خود را مستحكم تر كند.
در تبريز اما، اوضاع بر وفق مراد نبود. به نوشته دنبلى: «سردى هواى زمستان نهايت اشتداد داشت و مزاج مبارك نواب نايب السلطنه را هم مرض مزمنى عارض گرديده بود كه مستر كمل (دكتر دراموند كمبل) حكيم فرنگى معالجه مى كرد و اندك بى احتياطى از سرما را متضمن ناخوشى غيرالعلاج (چاره ناپذير) مى دانست و كمال مبالغه در منع از سفر زمستان مى نمود.
اتفاقاً ميرزا بزرگ قائم مقام و آصف الحضرت ميرزا ابوالقاسم -خلف ارجمند او- كه كارگزار سركارند و بايست به تهيه اسباب سفر اقدام نمايند، هر دو مريض شده [بودند] و [به علاوه] پسرى ديگر از قائم مقام كه موسوم به ميرزا حسين [بود]... با طفلى ديگر از مشاراليه وفات يافته داغ ميرزا بزرگ و ميرزا ابوالقاسم را تازه و درد و مصيبت آنها را بى اندازه ساخت... اغلب سپاه ركابى (نيروهاى همراه شاهزاده) هم به دستور استمرار سنوات (يعنى به رسم هر ساله) قبل از رسيدن موسم زمستان رخصت يافته، روانه عراق [عجم] و ساير اوطان خود شده بودند... [درنتيجه] چندان سپاهى ملتزم ركاب والا نبود. از آن گذشته با آنكه در اين سال (۱۲۲۶ه.ق.) متجاوز از صدهزار تومان زر نقد از خزانه عامره پادشاهى، سواى مواجب غازيان ركابى و ماليات آذربايجان، در وجه نايب السلطنه عنايت شده بود، باز نظر به وفور مخارج لشكركشى و سرحددارى، وجهى براى مصارف اين سفر (يعنى سفر به قراباغ يا سفر به آخسقه) در صندوقخانه سركار ولايت[عهد] موجود نبود.»
آرشیو روزنامه شرق