از اسارت تا آزادى
به مناسبت سالروز رحلت زنده ياد آيت الله طالقانى
• آيت الـله طالقـــانى از تبعيد تا زنــدان مجدد (۱۳۵۴-۱۳۵۲)
دوران تبعيد آيت الله طالقانى بعد از راى دادگاه تجديدنظر به تقليل از سه سال به يك سال و نيم در اواسط تيرماه ۱۳۵۲ خاتمه يافت. از اين مرحله تا بازداشت مجدد در ۲/۹/۵۴ آزادى طالقانى قريب دو سال و نيم طول كشيد. در اين مقطع از حيات سياسى طالقانى، شرايطى ايجاد شد كه فعاليت ها و مبارزات او را نسبت به سال هاى پيشين متفاوت ساخت از جمله اينكه او را از اقامه نماز و ايراد سخنرانى در مسجد هدايت و ساير مساجد منع كردند. از اين رو نمى توان براى اين مقطع به تفصيل از سخنرانى ها و حتى مبارزات ايشان سخن گفت ولى وقايع عمده اين دوره با استناد به اسناد ساواك به طور مختصر و به شرح ذيل ذكر مى شود.
طالقانى از همان نخستين روزهاى آزادى، سلسله سفرهاى متعددى به شهرهاى مختلف كرد. از جمله يك هفته بعد از آزادى به اراك عزيمت كرد و طى روزها و ماه هاى بعد به شهرها و روستاهاى طالقان، شهرستانك، گليرد طالقان، اوانك طالقان، چالوس، قزوين و... سفر كرد.
در يكى از اظهارنظرها گفته است كه مى خواهد از تهران دور باشد ۱ از اين رو در اوايل اين مقطع به ندرت با عناصر مبارز و سران احزاب ديدار مى كرد.
در اسناد ساواك به جز چندين تماس و قرار ديدار با بهشتى، ميرزا خليل كمره اى، مهدوى كنى، حسن سعيد و آيت الله قمى- تبعيدى در كرج- و يك ديدار عمومى با بازرگان، فروهر، لباسچى و قاسمى در مراسم ختم برادرش گزارش ديگرى در اين خصوص وجود ندارد. ۲ اولين گزارش ها از اظهارات طالقانى حاكى است كه او «ترجيح مى دهد در منزل تنها باشد و كسى به كارش كارى نداشته باشد» حتى هنگامى كه ياران مسجد هدايت او از وى خواستند كه نماز عيد فطر آن سال را به امامت او در منزلش برگزار كنند گفت: «دلم نمى خواهد هيچ گونه ناراحتى پيش بيايد و يا اينكه دستگاه خيال كند من باز هم مى خواهم اقداماتى بكنم.» لذا موافقت نكرد. در پاسخ به سئوال دوستان و همفكرانش كه مى پرسيدند مشغول چه كارى است، پاسخ مى داد: «مشغول نوشتن كتابى هستم». همچنين از اينكه ساواك براى مسجد هدايت پيش نمازى تعيين كرده بود ابراز رضايت و اظهار كرد: «اداره مسجد هدايت مرا خرد كرده بود خوب شد براى آن امام جماعت تعيين كردند.»۳
يكى از اسناد ساواك حاكى است كه طالقانى در پاسخ به اين سئوال كه چرا شما به جز عده معدودى از دوستان نزديك از ملاقات با ساير افراد خوددارى مى ورزيد جواب داده است: به اين دليل كه اشخاصى كه به منزل من مى آيند يا خود آنها به دردسر مى افتند با اينكه مرا دچار دردسر مى كنند زيرا مامورين شهربانى مستقر در مقابل منزل، آنان را جلب و به كلانترى مى برند. در يك گزارش ديگر به نقل از بازرگان آمده است كه چون طالقانى متوجه ناكارآمدى مبارزات چريكى شده در نتيجه تغيير عقيده داده است. يك اظهارنظر وى در ديدار جمعى از اعضاى نهضت آزادى نيز اين نكته را تائيد مى كند. طالقانى در اين ديدار كه در منزل شاه حسينى صورت گرفت ابراز كرده «هرچند عده اى كارهاى چريكى را قبول دارند، ولى كافى نيست بايد معلوم شود از چه راهى بايد مبارزه كرد.»۴
با اين احوال وى در اين دوره به عنوان يك مجتهد از پاسخگويى به سئوالات شرعى مومنين دريغ نمى ورزيد از جمله در پاسخ به سئوال وجوب حجاب، آن را يكى از احكام اسلام ذكر كرد ولى هنگامى كه سئوال كننده (اكبر اخوان) پرسيد اگر حجاب جزء احكام است چرا ما رضاشاه و خانواده او را مسلمان مى گوييم، پاسخ داد: خواهش مى كنم اين مسائل را در منزل من مطرح نكنيد. وى همچنين در پاسخ به سئوالى درباره حزب رستاخيز گفت: آينده جواب همه سئوالات و مجهولات را خواهد داد۵ چنين به نظر مى رسد كه وى از حضور و نفوذ ماموران ساواك در ديدارها و با نقش هاى مختلف هراسناك بود و از دادن پاسخ هاى صريح و يا اظهارنظرهايى كه شائبه سياسى داشته باشد خوددارى مى كرد. ولى اسنادى چند نيز روى ديگر قضيه را نشان مى دهد. از جمله يك بار هنگامى كه به او خبر رسيد يكى از دفترداران و سادات طالقان اظهارنظرى چاپلوسانه در مورد اصلاحات شاه در جريان سفر به آن شهر به دفتر وى مراجعه كرد و با تندى به او گفت: «تو با اين سخنان خود علناً شمشير برداشته و به جنگ جدت رفته اى.» ۶
اسناد ساواك در اين مقطع از يك مورد برگزارى نماز عيد فطر به امامت طالقانى در باغى متعلق به حسين شاه حسينى در اطراف كرج خبر داده است. در اين مراسم كه با شركت ۱۵۰ نفر از اعضاى نهضت آزادى به اتفاق همسرانشان برپا شد طالقانى در سخنانى از مبارزان ايرانى و چريك هاى فلسطينى تجليل به عمل آورد.۷
•طالقانى و دوره دوم محكوميت ده ساله زندان
به رغم اينكه طالقانى در دوره دو سال و نيمه آزادى خود بعد از خاتمه تبعيدش، به ظاهر فعاليت سياسى خاصى انجام نداد و خود را از صحنه مبارزه كنار كشيده بود به ناگاه در آخرين ساعات روز ۲/۹/،۱۳۵۴ ماموران امنيتى به منزلش هجوم برده و بعد از دستگيرى و بازرسى منزلش، وى را به بازداشتگاه كميته مشترك ضدخرابكارى تحويل دادند. قاعدتاً پخش خبر دستگيرى او، موجى از نگرانى و شگفتى عناصر مبارز را برانگيخت. اما اين واقعه براى آن دسته از عناصرى كه طالقانى را مى شناختند، چندان اعجاب آور نبود. زيرا به نيكى مى دانستند كه او كسى نيست كه دست از مبارزه بردارد و آرمان هاى نهضت را فداى مصلحت انديشى هاى روزمره كند. نخستين سئوالات مطروحه از وى در بازجويى ها نيز مهر تاييدى بر اين ادعا است. از پاسخ ها و ساير مدارك ديگر مى توان به فعاليت هاى سرى طالقانى در آن سال ها پى برد.
بازجوى ساواك در يكى از اين سئوالات از او پرسيد: هر نوع كمك و مساعدتى نسبت به گروه هاى مختلف از جمله گروه به اصطلاح مجاهدين خلق ايران كرديد، بيان داريد البته كه او در آغاز چنين اتهامى را انكار كرد. اما بازجو كه از اين نوع كمك ها مطمئن بود، سئوال خود را به گونه ديگر مطرح كرد: ممكن است از ناحيه جنابعالى كمك هايى در پوشش وجوهات شرعيه يا غيرمستقيم به وسيله افراد ديگر به بعضى عناصر گروه مذكور كمك مالى كرده باشيد. طالقانى مجدداً انكار كرد و اضافه كرد چنين وجوهاتى از سوى مراجع و يا نمايندگان آنان پرداخت مى شود كه وى نه مرجع تقليد است و نه نماينده مراجع.۸
اما گزارش كار۹ مبتنى بر بازجويى هاى بعدى حاكى است: «به دنبال كشف يك گروه خرابكار و برانداز معتقد به ايدئولوژى اسلامى مبتنى بر سوسياليسم تحت عنوان گروه به اصطلاح مجاهدين خلق ايران در تهران و شهرستان ها... و دستگيرى اكثر اعضاى اين گروه در سال ۲۵۳۰ [۱۳۵۰...] در تحقيقات از دستگيرشدگان مشخص گرديد طالقانى ضمن برقرارى ارتباط با افراد فعال به اصطلاح كادر مركزى گروه، اقداماتى در زمينه هاى مختلف به منظور پيشبرد مقاصد خرابكارانه نموده...» در ادامه اين گزارش، اتهام مذكور با استناد به سه منبع به شرح ذيل مورد تاييد قرار گرفته است:
۱ _ اعترافات وحيد افراخته: وى يكى از اعضاى سازمان مجاهدين خلق بود كه در پى اعترافات او، بسيارى از ساير اعضا و عناصر مرتبط با سازمان دستگير شدند. يكى از اين دستگيرشدگان طالقانى بود. نامبرده درباره طالقانى اظهار كرده: «قبل از ماركسيست شدن گروه مجاهدين، [طالقانى] كمك هاى زيادى به گروه مجاهدين در زمينه هاى گوناگون مثل امكانات مالى، اطلاعاتى، اخبار يا معرفى افراد مذهبى و بازارى و آخوند كرده است و پس از تشكيل گروه مجاهدين و آغاز مبارزه مسلحانه او هميشه مدافع اين گروه و اين مبارزه بوده است و قبل از شهريور سال۵۰ [ماجراى دستگيرى گسترده اعضاى سازمان مجاهدين] يعنى زمانى كه جز اعضاى گروه كسى از موجوديت آن بااطلاع نبوده، طالقانى با افرادى مثل حنيف نژاد، احمد رضايى، ميهن دوست، بهرام آرام و... تماس داشته است و اصولاً طالقانى كمتر از هر آخوند ديگرى ضدكمونيست است.»
۲ _ اظهارات شيخ حسن لاهوتى: وى نيز يكى از روحانيون متهم به ارتباط و كمك به سازمان مجاهدين كه به اتفاق هاشمى رفسنجانى، مهدوى كنى و حسينعلى منتظرى دستگير و بازداشت شدند،بود. او درباره كمك مالى طالقانى اظهار كرده: «مجموعاً مبلغ پانزده هزار تومان از ايشان [طالقانى] گرفته است. بدين شرح كه يك بار براى ملاقاتش به منزل آمده بود و مبلغ دو هزار تومان و دوبار كه به منزلش رفته بود هر دفعه پنج هزار تومان به وى داده و يك بار هم كه در منزل شخصى به نام مولايى دعوت داشتند مبلغ سه هزار تومان در اختيارش گذاشت و گفت اگر خودت نياز شخصى دارى خرج كن و اگر ندارى به خانواده اى مومن و مستمند كمك كن لذا ماهانه هفتصد و پنجاه تومان به خانواده تقديسى (محكوم) و دويست و پنجاه تومان به خانواده سيدعلى موسوى گرمارودى (محكوم) و گاهگاهى به تقاضاى مهدى بخارايى (محكوم) كه در مسيرش قرار مى گرفت حدود پنج الى شش هزار تومان به وى داده است، كه هر سه نفر آنها از محكومين مجاهدين بودند.
۳ _ اظهارات خود طالقانى: چنين به نظر مى رسد كه بازداشت غافلگيرانه طالقانى در پى اعترافات افراخته بود. اما خود وى نيز بعد از مدتى بازجويى در همين خصوص به يك واقعه اى به اين شرح اعتراف كرد كه از زبان بازجو اينگونه نقل شده است: طالقانى تا اواسط سال ۵۲ كه از تبعيد برگشته سعى داشت به حال انزوا زندگى كند... تا اينكه شخصى به نام غيوران _ كه در دبيرستان رفاه كار مى كرده و به جهات ايمان و تقوا مورد اطمينان وى بوده و هيچ احتمالى نمى داده كه ارتباط مشكوك و ضدامنيتى داشته باشد _ روزى در مجلس ختم مسجد حاج حسن او را مى بيند و به وى پيشنهاد مى نمايد كه چند جوانى هستند كه مى خواهند مسائل اسلامى را با وى در ميان بگذارند و با اصرار زياد وى را قانع مى كند كه به منزل آنان برود. با نشانى كه داده بود، صبح زود ماشينى را به منزلش آوردند. وى سوار عقب ماشين مى شود. راننده خود را معرفى كرده و در خيابان هاى شرق تهران او را گردانده و سپس به طبقه دوم خانه اى وارد مى شود و با دو جوان كه از هويت آنان مطلع نبود، برخورد مى نمايد كه هر دو مسلح بودند. وقتى وضع را غيرعادى مى بيند، نگران مى شود و از فرد مسلحى (مقتول بهرام آرام) كه مستقر بود،
پرسش و سپس پيرامون مسائل سياسى و اجتماعى اسلام كه با ماركسيسم مباينت دارد، از وى سئوال مى نمايد كه جزئيات آن به خاطرش نيست كه پس از چند ساعت بحث وى را سوار ماشين كرده و پس از گرداندن در كوچه ها و خيابان ها در سر كوچه منزلش پياده مى كند.
در بخش ديگرى از اين گزارش كار با عنوان «خلاصه اظهارات متهم» طالقانى اطلاعات ديگرى در رابطه با مجاهدين ارائه داده است. وى بعد از اشاره به تشكيل نهضت آزادى به منظور مقابله با مكتب هاى فلسفى و سياسى وارداتى به كشور خاطرنشان مى سازد كه بعد از كشف آن تشكل و بازداشت وى «در زمانى كه در زندان به سر مى بردم [۱۳۴۶-۱۳۴۱] مطلع شدم كه افراد باقيمانده جمعيت نهضت آزادى جمعيتى تشكيل داده و با نام گروه مجاهدين شروع به فعاليت كردند كه همزمان با كشف اين گروه [در سال ۱۳۵۰] مرا به بافت و زابل تبعيد كردند... پس از چندى مجاهدين تغيير ايدئولوژى داده كه مرامنامه آن مورد تائيد ما واقع نشد. زيرا ماركسيست سدى مقابل اصول توحيد و خداشناسى و معاد بوده است.»
در نظريه پايانى اين گزارش اضافه شده است: «با توجه به محتويات پرونده و تحقيقات انجام شده و اعتراف صريح متهم و ديگر افراد، عضويت متهم در گروهى كه رويه آن ضديت با حكومت مشروطه سلطنتى و فعاليتش به نفع گروه اشتراكى است، محرز و مسلم بوده ... و از اين طريق درصدد گسترش فعاليت هاى ضدامنيتى و گرايش افراد ساده به فعاليت هاى خرابكارى و براندازى بوده ... ميزان فعاليت وى درجه يك است...» كه در پى ارسال اين گزارش به اداره دادرسى نيروهاى مسلح شاهنشاهى (دادستانى ارتش) آن اداره با راى شماره ۱۸۳-۲۳/۵/۲۵۳۶ دادگاه تجديدنظر شماره يك تهران مبنى بر محكوميت طالقانى به ۱۰ سال حبس جنايى درجه يك موافقت كرده و قطعيت اجراى آن را در ۱۲/۶/۲۵۳۶ اعلام كرد.۱۰
•طالقانى از آزادى تا پيروزى انقلاب
طالقانى بعد از محكوميت ۱۰ ساله زندان هنوز بيش از سه سال آن را طى نكرده بود كه در آستانه انقلاب و در تاريخ ۹/۸/۱۳۵۷ در پى فشار افكار عمومى آزاد شد. نكته قابل تامل از اين دوره اينكه گويا به طور كامل از يك مقطع يك ساله (۱۳۵۵) دوران زندان او هيچ گونه مطلبى از سوى ساواك و يا ساير نهادهاى امنيتى مربوطه گزارش نشده است و حداقل اينكه در كتاب اسناد ساواك وى (ج۳: مالك اشتر دوران) چنين گزارش هايى به چشم نمى خورد. اما از باقى مانده اسناد ساواك چنين برمى آيد كه اعتراضات گسترده اى در قبال دستگيرى طالقانى صورت گرفته است.
از جمله يار و همفكر ديرين وى مهندس مهدى بازرگان در مرداد ۱۳۵۶ اعلاميه اى دست نوشت خطاب به «محضر انور علماى اعلام و مراجع عظام دامت بركاتهم» تكثير و توزيع كرد كه در آن به محكوميت ۱۰ ساله زندان طالقانى اعتراض كرد. مدتى بعد از آن وكلاى طالقانى (احمد صدر حاج سيدجوادى، حسن نزيه و عبدالكريم لاهيجى) نيز طى تنظيم لايحه اى خطاب به رئيس ديوان عالى كشور موارد خلاف قانون و مقررات حقوقى دادگاه طالقانى را به شرح ذيل بيان كردند: سلب حق انتخاب وكيل، حق مطالعه پرونده، حق ملاقات و مذاكره و مشاوره با وكيل از طالقانى، غيرعلنى بودن دادگاه هاى بدوى و تجديد نظر، عدم دعوت از وكلاى تعيين شده از جانب طالقانى براى حضور در دادگاه، تحميلى بودن حكم صادره و مكتوم بودن آن از مردم با سانسور مطبوعات و رسانه ها. آنان در پايان ضمن اعتراض به راى صادره تقاضاى رسيدگى به آن را در ديوان عالى كشور كردند.
۱۱
در همين راستا همچنين «جمعيت ايرانى دفاع از آزادى و حقوق بشر» طى ارسال نامه اى به نخست وزير وقت و نهادهاى مربوطه از ابتلاى طالقانى به بيمارى فشار خون و ديابت خبر داده و درخواست اعزام سريع وى به بيمارستان را كرد. از جمله اقدامات خارج از كشور نيز مى توان به چاپ مقاله اى با عنوان «زندگينامه يك انقلابى بزرگ در بند آيت الله طالقانى» در مجله الثوره (۲۵ ژانويه ۱۹۷۸) اركان سازمان فلسطين و چاپ، تكثير و توزيع متن ترجمه شده آن در قالب اعلاميه در ايران اشاره كرد كه مجموع اين اقدامات باعث شد شاه طى فرمانى دستور آزادى وى به اتفاق آيت الله منتظرى را صادر نمايد.۱۲
بالاخره طالقانى در روز ۹/۸/۱۳۵۷ از زندان آزاد شد. گزارش هاى ساواك حاكى است كه از همان نخستين روز آزادى سيل جمعيت از نقاط مختلف شهر براى ديدار با او به طرف منزلش سرازير شد. در روز دوم جمعيتى در حدود پنج هزار نفر از طرف خيابان سعدى شمالى، در حالى كه پلاكاردهايى مبنى بر تداوم مبارزه و عكس هايى از امام خمينى، شريعتى و شريعتمدارى به همراه شاخه گلى در دست حمل مى كردند، به طرف پيچ شميران _ محدوده منزل آيت الله طالقانى _ در حال حركت بودند. در روزهاى بعد گروه ها و طبقات اجتماعى به شرح ذيل: دانش آموزان و دانشجويان با اجتماع در دانشگاه تهران و از آنجا به طرف منزل طالقانى عزيمت كردند. بازاريان با فراخوانى قبلى در سبزه ميدان بازار تهران تجمع و از آنجا به سوى منزل آيت الله طالقانى حركت كردند. تيتر يكى از روزنامه هاى ۱۱/۸ نشان مى دهد كه در آن دو روز قريب به ۲۵۰ هزار نفر با طالقانى ديدار كردند. ساير اسناد از ديدار كريم سنجابى _ رهبرى جبهه ملى _ بعد از ملاقات با امام خمينى در پاريس و همچنين ديدار على امينى _ نخست وزير آغازين سال دهه چهل و از نيروهاى مستقل _ با طالقانى در روزهاى بعد خبر داده اند.۱۳
اما مهمتر از اين ديدارها نقش آيت الله طالقانى در هدايت مبارزه و تظاهرات ها در تهران در اين ايام بود. او طى صدور ده ها اعلاميه۱۴ مردم را نسبت به توطئه هاى نظام آگاه مى ساخت. در همين زمان نيز وى طى نامه اى خطاب به امام خمينى در پاريس آمادگى خود را براى ادامه مبارزه «با ارشاد و هدايت آن مرجع گرانقدر» اعلام كرده كه در پى آن فرماندارى نظامى تهران و حومه دستور دستگيرى او را صادر كرد ولى دستگاه امنيتى چنان دچار تزلزل شده بود كه ديگر قادر به انجام چنين ماموريت هايى نبود. از اين زمان با فراخوان تظاهرات روز تاسوعا منزل آيت الله طالقانى به عنوان كانون اصلى جنبش در تهران درآمد.۱۵ و هدايت نهضت را تا سرمنزل مقصود و پيروزى انقلاب در ۲۲ بهمن به عهده گرفت.
حاصل سخن اينكه اسناد ساواك طالقانى طى بيش از سه دهه نشان مى دهد كه وى لحظه اى از مبارزه غفلت نورزيده و هر چند در برخى شرايط زمانى خاص تاكتيك مبارزه را عوض كرد ولى روح و جان او با آرمان هاى اصيل جنبش آزاديخواهى مردم ايران چنان پيوند خورده بود كه غالباً عناصر و نيروهاى مبارز و معارض نظام با مسلك هاى مختلف فعاليت هاى خود را در تعامل و ارتباط با او سامان مى دادند. اين اسناد مى تواند صفحات درخشانى از ماهيت و اصالت اين جنبش و نقش طالقانى را در تاريخ معاصر ايران به نمايش بگذارد.
پى نوشتها:
۱- آيت الله طالقانى به روايت اسناد ساواك، ج،۳ صص ۴۲۴- ۴۱۹ و ۴۲۹- ۴۲۶ ، ۴۳۶ ، ۴۷۳ ، ۴۸۰ ، ،۴۹۰ ۴۹۹ ، ۵۰۳ ، ۵۰۶ و ۵۳۲ .
۲- همان، صص ۴۵۴ ، ۴۵۵ ، ۴۵۸ ، ۴۶۰ ، ۴۶۶ ، ۴۷۰ و ۵۱۶.
۳- همان، صص ۴۲۵ ، ۴۲۷ ، ۴۶۸ ، ۴۷۴ و ۴۷۶.
۴- همان، صص ۵۲۲ ، ۴۷۹ ، ۴۹۱ و ۴۹۸- ۴۹۷.
۵- همان، صص ۵۰۱ ، ۵۲۷ و ۵۱۱.
۶- همان، صص ۵۳۰-۵۲۹.
۷- همان، صص ۴۷۵ و ۵۱۳.
۸ _ همان، صص ۵۳۸ _ ۵۳۴.
۹ _ همان، صص ۵۵۹ _ ۵۵۳.
۱۰- همان، صص ۵۵۹-۵۵۳ و ۵۷۷.
۱۱- همان، صص ۵۶۹-۵۶۸ و ۵۸۰-۵۷۸.
۱۲- همان، صص ۶۰۱-۶۰۰ و ۶۱۱-۶۰۹.
۱۳- همان، صص ۶۲۰-۶۱۳ و ۶۳۰.
۱۴- براى كسب اطلاع از متن اعلاميه هاى صادره از سوى طالقانى در اين دوره رك به: اسناد انقلاب اسلامى، ج،۲ تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامى، ۱۳۷۴
۱۵- آيت الله سيدمحمود طالقانى به روايت اسناد ساواك، ج۳: مالك اشتر دوران، پيشين، صص ۶۲۷-۶۲۲ و ۶۳۷-۶۳۰.
*گفتنى است كه مجموعه اسناد ساواك آيت الله طالقانى قريب ۱۸۰۰ برگ است كه در سال ۱۳۸۱ از سوى مركز بررسى اسناد تاريخى وزارت اطلاعات در سه جلد تدوين و منتشر شده است. استنادات اصلى اين مقاله گزارش هاى ساواك مندرج در منبع مذكور با عنايت به سير تاريخى و زمانى وقايع است.