مهرورزی یا همدلی؛ شعار یا عمل؟!
محمدباقر کریمزاده
يکي از شعارهاي دولت نهم در بدو تأسيس، مهرورزي بود. مهرورزي برخلاف شعارهاي سياسي، براي تودهي مردم آشنا است و همه ميتوانند آن را بفهمند. توليد چنين شعارهاي همهفهم و عامهپسند در فضاي سياسي ايران امري عادي و شايع است.
يک شعار سياسي برخاسته از ادبيات سياسي، هماهنگ با بينش سياسي خاص و الهامبخش راهکارهاي متناسب براي نيل به هدف مشخص است. شعاري که خارج از ادبيات سياسي در فضاي سياسي تزريق ميشود با وجود همهفهم و باب ذوق همگان بودن، از چنان کليت و ابهامي برخوردار است که شمول آن را بر بينش و راهکار و هدفمندي ميزدايد. چنين شعارهاي کلي و مبهم با وجود خوشايندي و زيبايي، ممکن است در جريان عمل و تعين، نتيجهاي معکوس دهند و اين، اثر همان کليت و ابهام است.
شعارهايي چون اصلاحطلبي و مهرورزي، سرنوشتي اين چنين دارند و از اينجا است که با گذشت نيمي از عمر دولت نهم، پرسش از "دامنهي شعار مهرورزي و چگونگي آن در عمل " سؤال بهجا و قابلتوجهي است.
جريان عزل و استعفاها در دولت نهم بهگونهاي بودهاست که آقاي احمدينژاد در هشتمين نشست خبري خود با خبرنگاران، تأکيد کرد؛ هرگاه تشخيص دهد، افراد را تغيير ميدهد و افزود که علت تغييرات در دولت شتابي است که تحولات و پيشرفت کشور در پيش گرفتهاست.
وي در همين جلسه گفت که سلسله استعفاها مطلقا در راه نيست و اين مقدار تغييراتي که در دولت اتفاق افتاده، امري طبيعي است. هرچند آقاي احمدينژاد عزل و استعفاها در دولت را امري طبيعي دانسته اما پرسش خبرنگار حاکي از وجود چيزي غيرطبيعي در دولت نهم است که استعفاي روز بعد مهدي کلهر، مشاور اطلاعرساني و رسانه آقاي احمدينژاد، بيش تر به اين نگرانيها دامن ميزند. (هرچند که اين استعفا از نوع استعفاهاي پيشين نبود.)
پاسخ مسئله را ميتوان در آنچه آقاي علي لاريجاني گفته و همچنين در کلام خود آقاي احمدينژاد يافت و از اين پاسخ دريافت که دامنه مهرورزي دولت نهم تا چه حدي است. آقاي علي لاريجاني در جمع دانشجويان و اعضاي جامعه اسلامي دانشگاه فردوسي مشهد عنوان کرد: «به دليل اينكه سلايق مديريتي من با رئيسجمهور يكي نبود و ممكن بود موجب سايش و وقتگيري شود، از اين سمت استعفا دادم». از سوي ديگر آقاي احمدينژاد در همان نشست مطبوعاتي بيان کرد که از ابتدا چهارپنج وزير غير از فهرست مد نظر وي بودهاند و «بالاخره شرايطي برقرار شد و برخي دوستان که خيلي هم زحمت کشيدند، آمدند.»
سخن آقاي لاريجاني معناي روشني دارد؛ اختلاف سلايق. همين موضوع را ميتوان بهعنوان معياري در ديگر عزل و استعفاها قلمداد کرد؛ چنانکه آن چهارپنج وزير خارج از فهرست نيز خارج از سليقه قرار ميگيرند. موضوع بر سر وجود معياري براساس مباني و اصول مشخص نيست، بلکه اين "سليقهي شخصي " است که تعيينکننده کارآيي و شايستگي مدير يا وزير است و بنابراين معيار، دامنه مهرورزي نيز نمايان ميشود. شعار مهرورزي که به دليل کليت و ابهام آن از دامنهاي گسترده برخوردار است در عمل دولت نهم، تعين مبتني بر سليقه مييابد، بهگونهاي که حتي کساني با اشتراک اصول و مباني با دولت نهم نيز از دامنه آن خارج ميشوند، کساني چون آقايان لاريجاني يا ذوالقدر.
در اين بين، جاي تعجب نيست که منتقداني چون آقاي اکبر اعلمي مشمول بيمهري شوند، چراکه حتي کسي چون آقاي احمد توکلي از همراهان و موافقان اصولي دولت نهم نيز از اين امر مستثني نشد و يکي از پايگاههاي خبري-تحليلي نزديک به دولت نهم در مورد وي چنين قضاوت کرد: «از جدال ناجوانمردانه شما و دوستانتان با رئيسجمهور كه بلافاصله بعد از مشخص شدن اعضاي كابينه نهم آغاز گرديدهاست و اكنون كه به انتخابات نزديك ميشويم شدت گرفته، خسته شدهايم.»
معيار سليقه در مهرورزي نشان داده که دامنه گسترده مهرورزي چنان تنگ است که حتي افراد همجناح را نيز بيرون ميراند و تاب تحمل انتقاداتي چنان نرم و ملايم را ندارد. برطبق اين معيار معلوم ميشود که دولت نهم منتقدين خود را در جشنواره مطبوعات چگونه ارزيابي ميکند. به اين گونه است که شعار مهرورزي هر چند در ابتدا خوشآبورنگ است و نويددهنده همکاري و همگامي با نخبگان کشور، اما درعمل، به ضدخويش تبديل شدهاست؛ بهگونهاي که آقاي لاريجاني لازم ديد به دولت اندرز دهد و بگويد: «يكي از مسائلي كه دولت بايد از آن بيشتر استفاده كند، ظرفيت بيشتر نخبگان در اداره كشور است.»
گويا تنگ بودن دايرهي مهرورزي دولت نهم است که آقاي هاشمي رفسنجاني را در همايش حزب اعتدال و توسعه به ياد زمان قبل از انقلاب مي اندازد و در جمع ترکيبي از جناحهاي مختلف ميگويد: «ترکيب موجود در اين مراسم شبيه همدلي پيش از انقلاب اسلامي است؛ در زماني که حوزه، دانشگاه، بازار و احزاب در جهت انقلاب همراه شدهبودند و امام خميني (ره) مانند رهبري هشيار اين کشتي را در اقيانوس کشور هدايت ميکرد.»
آقاي هاشمي در اين همايش تأکيد بر همدلي جناحها و احزاب دارد و به نظر وي؛ «وقت آن رسيده كه دست از دعواها و خشونتها و متهمكردنها برداريم و كاري را كه امام خميني(ره) در پيش رو گذاشتهاست و بارها آثار آن را ديدهايم، ادامه دهيم.» شعار همدلي که ايشان عنوان کردند دعوتي بود از احزاب به همکاري با يکديگر تا از ظرفيت مديران و نخبگان به نحو بهتري استفاده شود. معلوم است که آنچه آقاي هاشمي از دعوا و خشونت و متهم کردن مد نظر دارد، به حوادث چند هفته اخير اشاره دارد که از سخنراني آقاي احمدينژاد در دانشگاه علموصنعت اوج گرفت.
سؤال ميکنيم که آيا شعار همدلي به سرنوشت شعار مهرورزي دچار نخواهد شد؟ پاسخ اين پرسش را در آينده ميتوان يافت. اما، همدلي همانند مهرورزي شعاري است همهفهم و عامهپسند که خارج از ادبيات سياسي به فضاي سياسي تزريق ميشود. تنها با اتکا به شرايط بحراني و تشبيه ايران به کشتي «در يک اقيانوس متلاطم» نميتوان اصولي براي همدلي تدوين کرد.
درواقع، فقدان ادبيات سياسي بنيادين و منسجم است که بهاينگونه ابهامگوييها مجال ميدهد و حتي باعث ميشود که موضوع مهمي چون گزارش اطلاعاتي آمريکا در مورد پرونده هستهاي ايران در حد يک «درز اطلاعات» ارزيابي شود.
آنچه براي فضاي سياسي ايران اهميت دارد، روشن شدن اين نکته است که مبهمگويي، نهتنها نتيجهاي ضد ميدهد، بلکه بيش از هرچيز امکانها و فرصتها را از مديران و اهل سياست در ايران ميگيرد. بنابراين، مسئله نه مهرورزي است و نه همدلي؛ بلکه مسئله اين است که به جاي شعارهاي مبهم و سخن از سر مصلحت گفتن، کلامها و شعارها در حيطهي ادبيات سياسي و مبتني بر اصول عقلاني سياسي زاده شوند و در فضايي عيني ارزيابي گردند.
در اين صورت است که جناحهاي سياسي قادر خواهند بود بهجاي ابهامگويي اصولي را به دست آورند که از يک سو، تشخص سياسي آنها عينيتر شده و در نتيجه دامنه فعاليت سياسيشان شفاف گردد و از سوي ديگر، نحوه تعامل و همکاري جناحها با يکديگر وضوح يابد و به اين وسيله، امکانات بالقوهي جناحها و احزاب مجال فعليت يابند. اين راهي است که بايد طي شود و الا توانها و فرصتها يکي پس از ديگري از کف ميروند.