ای داد از این "فقدان عقلانیت"
علیرضا مقنیباشی
این یک یادداشت سیاسی نیست. و من در این نوشته بر آن نیستم که قانون گریزی و یا تخلفات موجود را زیر تصویر عدم عقلانیت تبین کنم. بلکه بر آنم که تا نگاهی سرسری و تند به مجموعههای پخش شده از سیما بیاندازم و از قبل آن به ضرورت درک عقلانیت اشاره کنم. خوشبختانه یا بدبختانه من سرسری و گذرا نگاهکی به مجموعههای امسال صدا وسیما برای ماه رمضان انداختم. و دریافتم از این سریالها مبتنی است بر این نگاه سرسری.
چه چیزی مسیر طبیعی و عقلانی یک داستان را تضمین میکند؟ ضامن عقلانیت یک اثر داستانی و نمایشی عنصر پیرنگ* است. این عنصر در جهان امروز علاوه بر تضمین پیوستگی رویدادها در داستان بر بالای سر همه عناصر دیگر داستانی چون جلادی پاس میدهد که مبادا غفلت از چرایی، داستان را به بیراهه ناراستی بکشاند. ناراستی و کجی همان چیزی است که ما در اجتماع به آن بینظمی و عدم تناسب میگوییم و به شدت از آن فراریم. چنین است که ورود و خروج و عبور و مرور هر پدیده و چیزی در جهان داستان باید مبتنی باشد بر پاسخ چرایی.
در سینمای ایران فقدان عنصر پیرنگ آنچنان محسوس بودهاست که هر از چندگاهی کسی نوا سر داده است که ضعف سینمای ایران فیلمنامه است. البته برخی فیلمهای سطحی و پیش پا افتاده امروزی را گواهی دیگری بر این مدعا میدانند. فیلمهایی که خوب میفروشند، "یعنی این که..."

نگاهی به فیلمهای مثلا پر فروش سال هشتاد و هشت به خوبی نشان میدهد که استقبال مخاطب ایرانی از چه نوع فیلمی بیشتر بودهاست. و "یعنی این که..." بالا صراحت و دقت بیشتری مییابد. چرا که از میان این پنج فیلم بالای جدول پرفروش سال هشتاد و هشت تنها درباره الی داری اسلوب و ساختار قابل قبول است. به نظر، مابقی به ویژه اخراجیهای دو و دو خواهر از این حیث آنقدر ضعیفند که باید نشست و برای این همه استقبال گریست!
ضعفهای ساختاری در مجموعههایی که از صدا وسیمای ایران پخش میشوند شکل محسوستر و پیش پا افتادهتری دارد. دو سریال مناسبتی ملکوت و جراحت به خوبی نشان دهنده این موضوع هستند. جراحت که گوبا پر مخاطبترین سریال پخش شده در ماه رمضان است نمونهای خوب از عدم پرداخت به پیرنگ است.
قرار نیست جهان نمایش برابر باشد با جهان واقع، ولی این یک اصل است که هر اقدامی در این جهان باید توجیهپذیر و قابل قبول باشد. به دیالوگهای سریال جراحت نظر افکنید و با تامل در آن غور کنید. چرا این دیالوگها در دهان بعضی از شخصیت ضرباهنگ دارند؟ چرا برخی سخنان که از دهان شخصیتها بیرون میآید نامربوط است و هیچ نسبت واقعی با جریان داستان ندارد؟ چرا برخی از دیالوگها گندهتر از دهان شخصیتها است؟ به دیالوگهای شخصیت زن سریال-انسی- وقتی به خیانت شوهرش پی میبرد توجه کنید. تو گویی فیلسوفی در حال توجیه زندگی از این پس خود با جملاتی بی ربط است! من شانههایم را گاو آهنی کردهام برای یک ماموریت...!
در مورد جراحت این عدم پاسخگویی به چرایی در مورد اعمال شخصیتها هم صدق میکند. به ناگهان شخصیتها بدون مبنا نشان داده شده در داستان دست به اقدامات عجیب میزنند.
سریال ملکوت چنان باسمهای و پیش پا افتاده وارد مقولات معنوی شده است که سخن گفتند در مورد عدم وجود پیرنگ در مورد این سریال اندکی گزافه به نظر میرسد. جلوههای ویژه ضعیف و گاه حتی میتوان گفت خندهدار، دیالوگها و بازیهای حساب نشده همه حکایت از پافشاری نکردن بر عنصر چرایی دارد. گو اینکه قرار بوده است سریالی به مناسبت ماه مبارک رمضان ساخته شود، حال هر چه که باشد!
چه چیزی سبب شده است که عنصر چرایی مورد غفلت واقع بشود و کار از پیرنگ خالی باشد؟ من میپندارم که فقدان عقلانیت سبب شده است که فیلمها و سریالهای ایرانی فاقد پیرنگ و چرایی باشد. این عدم عقلانیت تا آنجا ادامه دارد که برخی از فیلمها و سریالها مبلغ ایدئولوژی میشوند و از رسالت حقیقی خود وا میمانند.
درست که فقدان عقلانیت در حوزه اخلاق، سیاست، اقتصاد و اجتماع دامن ما را چسبیده است اما غرض از این وجیزه آن بود که اشارهای شود به عمق و گستردگی این پدیده در زندگی روزمره. «زندگی هر روزه ما آکنده از عدم عقلانیت است»؛ امید که در یادداشتهای بعدی بتوانیم ساحتهای گوناگون زندگی ایرانی را با دقت و صراحت بیشتری فرو شکافیم.
*رابطه علت و معمولی حوادث داستان را پیرنگ مینامند. میتوان پیرنگ را در مورد تمام مولفههای داستانی اعمال کرد و به چرایی و چگونگی حضور هر عنصری در جهان داستان پاسخ گفت. ضرورت توجیه هر یک از عناصر داستان بدان جا میرسد که مولف نمیتواند هر چه دلخواه اوست وارد جهان داستان کند.