مفهوم «كثرت» در فلسفه برگسون
ديالكتيك و نفی
ژيل دولوز
كثرت (multiplicité) كيفي چيست؟ سوژه يا سوبژكتيو چيست؟ برگسون مثال زير را طرح ميكند: «در يك احساس مركب تعداد نسبتا زيادي از عناصر بسيطتر وجود دارد؛ اما اين عناصر تا زماني كه با وضوح كاملي خود را نشان ندهند، ما نميتوانيم بگوييم آنها كاملا واقعي شدهاند و به محض آنكه آگاهي ادراكي متمايز از آنها داشته باشد، حالت روانياي كه از تركيب آنها پديد آمده است احتمالا به همين علت تغيير خواهند كرد» (2).
(مثلا، تركيب عشق و نفرت در آگاهي تحقق پيدا ميكنند، اما نفرت و عشق تحت شرايطي به آگاهي ميرسند كه با يكديگر و درضمن با تركيب احساسي آگاهانه تفاوت ماهوي داشته باشند). لذا باوري كذب است اگر گمان كنيم ديرند (durée) حقيقتا امري تقسيمناپذير است، هرچند برگسون گاهي براي سهولت كار چنين ميكرد.
در حقيقت، ديرند تقسيم ميشود و از تقسيم شدن باز نميايستد: به اين سبب است كه ديرند كثرت است. اما ديرند بدون تغيير ماهوي تقسيم نميشود، ماهيت ديرند در حين تقسيم شدن دگرگون ميشود: به اين علت، ديرند كثرتي غيرعددي است، بهنحوي كه ميتوانيم از «تقسيمناشدنيها» در هر مرحله از تقسيم (division) بگوييم. بيآنكه چنديني (plusieur) در كار باشد، ديگري (autre) وجود دارد؛ عدد فقط بهنحوي بالقوه وجود دارد (3). به سخن ديگر، سوبژكتيو، يا ديرند، امر نهفته (le virtuel) است. و دقيقتر اگر بخواهيم بگوييم، ديرند مادامي كه تحقق مييابد، درحين تحقق يافتن، امر نهفته است، و از حركت تحقق يافتناش قابل تفكيك نيست (4).
زيرا تحقق يافتن از طريق تفاوت گذاردن، از طريق خطوط واگرا روي ميدهد، و به سبب حركت ذاتياش تفاوتهايي ماهوي خلق ميكند. در كثرت عددي همهچيز بالفعل است: هيچچيز «واقعيتيافته» نيست، اما همهچيز فعليت يافته است، روابطي جز ميان روابط مابين بالفعلها وجود ندارد، و تفاوتهايي كه درجهاي هستند.
در مقابل، كثرت غيرعددي قرار دارد كه ديرند يا سوبژكتيويته برحسب آن تعريف ميشود، و وجهي ديگر هم مييابد، اينكه اين نوع كثرت محضا زماني است و ديگر مكاني نيست: كثرت غيرعددي از امر نهفته آغاز ميشود و بهسوي تحقق خود حركت ميكند، خود را با خلق خطوط تفاوتگذاري كه در تناظر با تفاوتهاي ماهوياش هستند تحقق ميبخشد. چنين كثرتي ذاتاً واجد سه خصلت پيوستگي، ناهمگني، و بساطت است. برگسون براي سازگار كردن ناهمگني و پيوستگي در اينجا دشواري خاصي متحمل نميشود.
آن قطعهاي از دادههاي بيواسطه آگاهي، كه برگسون در آن به تمايز سوبژكتيو و ابژكتيو ميپردازد، درنظر ما مهمترين قطعه كتاب است، زيرا براي اولين بار، برگسون مفهوم امر نهفته را غيرمستقيم معرفي ميكند، مفهومي كه بعداً نقشي كليدي در فلسفه برگسوني خواهد داشت.
چرا كه، همانگونه كه خواهيم ديد، همان نويسندهاي كه مفهوم امكان عام (possibilité) را رد ميكند - و فقط استعمالاش را در نسبت با ماده و «نظامهاي بسته» براي خود محفوظ ميدارد، ليكن آن را همواره سرمنشأ تمامي مسئلههاي (5) كاذب ميداند - همان كسي است كه مفهوم امر نهفته را تا آخرين درجهاش بسط ميدهد، و كل فلسفه حافظه و حيات را بر آن بنيان مينهد.
يكي از چيزهايي كه در مفهوم كثرت اهميت دارد طرز تفكيك آن از نظريه واحد و كثير است. مفهوم كثرت ما را از انديشيدن برحسب «واحد و كثير» مصون ميدارد. نظريههاي زيادي در فلسفه هستند كه واحد و كثير را با يكديگر ادغام ميكنند. آنها در اين دعوي شريكاند كه امر واقعي را با ايدههاي عام (idées générales) بازسازي ميكنند.
گفتهاند من (le Moi) واحد (تز)، و كثير (آنتيتز) است، لذا من وحدتِ امر كثير (سنتز) است. يا همچنين گفتهاند كه واحد كثير هم هست، وجود از عدم ميگذرد و موجبِ شدن ميشود. قطعاتي كه برگسون چنين حركتي يعني انديشه انتزاعي را متهم ميكند از بهترينهاي آثارش است: او ميپنداشت در اين روش ديالكتيكي، شخص با مفاهيمي بيش از اندازه بزرگ آغاز ميكند، مفاهيمي كه مانند لباسهاي بزرگ به هر سو ميروند.
واحد بهطور عام، كثير بهطور عام، وجود بهطور عام، عدم بهطور عام.... در اين موارد، امر واقعي دوباره با مجردات سرهم ميشود؛ اما ديالكتيك چگونه خود را دوباره با امر واقعي متحد ميكند، وقتي كه تاوان عدم تكافوي مفهومي بياندازه بزرگ و عام را با انگيختن مفهوم متضادش كه در بزرگ بودن و عام بودن دستكمي از مفهوم اول ندارد ميدهد؟ امر انضمامي هرگز با ادغام عدم تكافوي يك مفهوم با عدم تكافوي مفهوم متضادش حاصل نميشود. امر تكين (le singulier) هرگز با تصحيح عاميت با عاميتي ديگر بهدست نميآيد. -
برگسون در تمامي اين اعتراضات متوجه هاملين (6) است كه در 1907 جستاري در عناصر اصلي بازنمايي (7) را نوشت. عدم سازگاري برگسونيسم با هگليانيسم، و البته هرگونه روش ديالكتيكي در اين قطعات مشهود است. برگسون ديالكتيك را به سبب آنكه حركتي كاذب است نقد ميكند؛ حركت كاذب در اينجا به معناي حركت از مفهوم انتزاعي است، حركتي كه بهواسطه عدم دقت از يك متضاد به متضاد ديگري روي ميدهد (8).
بار ديگر لحن برگسون افلاطوني ميشود. افلاطون نخستين كسي بود كه آنهايي را كه گفتند «واحد كثير است و كثير واحد - وجود عدم است،» و عباراتي از اين دست، به تمسخر گرفت. او در هر مورد ميپرسد چند، چگونه، كجا و كي. «كدام» وحدتِ امر كثير و «كدام» كثير واحد؟(9) ادغام ضدين چيزي به ما نميگويد؛ ادغام ضدين صرفا توري شل پديد ميآورد كه همه چيز از آن رد ميشود. آن استعارههاي افلاطون درباره حكاكي و آشپز ماهر، كه برگسون به آنها بسيار علاقهمند است، معادل اشارات برگسون به خياط خوب و روپوش اندازه است.
اين همان چيزي است كه مفهوم دقيق بايد داشته باشد. «آنچه واقعاموضوع فلسفه است دانستن اين است كه كدام وحدت، كدام كثرت، كدام واقعيتي كه از واحد و كثير انتزاعي برتر است، وحدت كثير شخص است.... مفاهيم معمولا بهصورت جفتها ظاهر ميشوند و نماينده دو متضادند.
بهندرت واقعيتي انضمامي هست كه شخص در يك لحظه به آن دو ديدگاه متضاد نداشته باشد و متعاقبا آن واقعيت ذيل دو مفهوم آنتاگونيستي قرار نگيرد. عبث خواهد بود با يك تز و يك آنتيتز بخواهيم نوعي سازگاري منطقي ايجاد كنيم، به اين دليل بسيار ساده كه هرگز با مفاهيم، يا نظرگاهها، نميتوانيم چيزي را بهوجود آوريم... اگر من در پي تحليل ديرند باشم، يعني بخواهم آن را به مفاهيم ازپيش- آماده تجزيه كنم، بهواسطه همان ماهيت مفهوم و تحليل، ملزم ميشوم دو منظر متضاد از ديرند بهنحو عام را درنظر بگيرم، آنچه بعدا ميتوانم با آن ادعا كنم كه ديرند را بازساختهام. اين ادغام نه تنوعي از درجات را عرضه ميكند و نه تنوعي از صورتها را: اين است، يا اين نيست. من مثلا ميگويم، در يكسو، كثرتي از حالات متوالي آگاهي وجود دارد، و در سوي ديگر، وحدتي است كه آنها را بههم پيوند ميزند. لذا ديرند سنتز اين وحدت و كثرت است، اما اينكه چگونه اين عمل رازآميز ميتواند سايهها و درجات را تصديق كند، تكرار ميكنم، چندان روشن نيست.» (10)
آنچه برگسون را به اين موضع ميرساند، يعني عليه ديالكتيك، عليه مفهومي عام از ضدين (واحد و كثير)، درك ظريفي او از كثرت است، از «كدام» و «چند»، از آنچه او «فرق جزئي» (« nuance ») يا عدد بالقوه مينامد.
ديرند در مقابل شدن قرار دارد، درست به اين علت كه ديرند يك كثرت است، نوعي از كثرت كه قابل تقليل به يك ادغام بيش از اندازه جامع نيست، ادغامي كه در آن ضدين، واحد و كثير بهنحو عام، تنها به شرطي دركنار هم قرار ميگيرند كه در حد غايي تعميمشان، عاري از هر «اندازه» و جوهر واقعي فهميده شوند. اين كثرت كه همان ديرند است هرگز معادل كثير نيست، همانگونه كه بساطت آن معادل واحد نيست.
دو صورت از امر منفي را معمولا از يكديگر جدا ميكنند: منفي حد بسيط و منفي تضاد. ما پذيرفته ايم كه جايگزيني صورت دوم بهجاي صورت اول بهدست كانت و پساكانتيها انقلابي در فلسفه بود. اما جالب توجهتر آنكه برگسون، در نقد امر منفي، هر دو صورت را رد ميكند. هر دو به باور او عدم تكافوي يكساني را شامل ميشوند و اثبات ميكنند.
چرا كه اگر ما مفاهيم منفييي چون بينظمي يا عدم را درنظر بگيريم، به همان پنداشتي ارجاع مييابند كه از هستي يا نظم فهميده ميشود، بهمثابه حد «زوال»ي كه (بهنحو تحليلي) در وقفههايش همه چيز شامل ميشود، يا به طريق مشابه، همان چيزي كه ما در مقابل وجود و نظم ميفهميم، بهمثابه نيروهايي كه توانشان را اِعمال ميكنند و با ضدينشان تركيب ميشوند و (بهنحو سنتزي) همه چيز را توليد ميكنند.
لذا نقد برگسون دوسويه دارد، او غفلت مشابهي را در دو صورتِ منفي تفاوتهاي ماهوي تشخيص ميدهد، آن تفاوتهايي كه گاه «زوالها» خوانده ميشوند، و گاه تضادها. محور پروژه برگسون انديشيدن به تفاوتهاي ماهوي، مستقل از تمامي صور امر منفي است: تفاوتهايي در وجود هستند، ليكن چيزي منفي وجود ندارد.
نفي همواره نيازمند مفاهيمي انتزاعي و بينهايت عام است. در واقع، خاستگاه مشترك تمامي انواع نفي چيست؟ ما بهجاي آنكه از تفاوت ماهوي ميان دو نظم، از تفاوت ماهوي ميان دو موجود آغاز كنيم، ايدهاي عام از نظم و وجود خلق ميكنيم، چيزي كه ديگر نميتواند جز در تضاد با يك عدم عام، يك بينظمي عام، يا هرچيز ديگري كه تنها ميتواند در آغازگاه زوالي كه به يك بينظمي عام يا عدم عام منتهي ميشود، انديشيده شود.
در هر صورت، ما از پرسش تفاوتهاي ماهوي غافل شده ايم: «كدام» نظم؟ «كدام» وجود؟ ما در ضمن از تفاوت ماهوي ميان دو نوع كثرت نيز غفلت كردهايم؛ بدين گونه كه ايدهاي عام از واحد، خلق و با متضادش، كثير عام، تركيب ميشود، تا همه چيز از منظر نيروي مقابل با امر كثير يا زوال امر واحد بازسازي شود. فيالواقع، اين مقوله كثرت است كه با تفاوت ماهوي كه ميان دو گونهاش وجود دارد ما را قادر ميسازد رازآميزي انديشهاي را كه بر واحد و كثير بنيان گذاشته شده است محكوم كنيم. تمامي وجوه نقد فلسفه برگسوني بخشي از بنمايهاي واحد است: نقد امر منفي حد، امر منفي تضاد، و نقد ايدههاي عام.
پينوشتها:
1. اين متن ترجمه قطعهاي است از:
Deleuze, Gilles, Le Bergsonisme, PUF, 3e édition 2004, juin (1re édition: 1966), 35-42.
Essai sur les données immédiates de la conscience م. 2
1889 , 55-56, 60-61.
données immédiates, 81, 90 م. 3
4. بايد توجه داشت وقتي برگسون از «حركت» سخن ميگويد، برخلاف ارسطو، «ماده»اي دركار نيست كه حركت بر آن عارض شود، به عبارتي، حركت از موضوع حركت جداشدني نيست. لذا وقتي از حركتِ تحقق يافتن ياد ميكنيم، مقصود همين تحقق يافتن است كه بهمنزله حركت اصالت دارد، چيزي از پيش نيست كه تحقق يابد. م.
5. بايد متذكر شد براي برگسون «مسئلهها» و «قضايا» متفاوتاند و مراد او از مسئلههاي كاذب هرگز قضاياي كاذب نيست. م.
Hamelinا م. 6
l'Essai sur les éléments principaux de la م. 7 représentation
8. اتهام ديالكتيك هگلي بهمنزله حركت كاذب، حركت انتزاعي، قصور در فهم حركت واقعي، بنمايهاي مكرر در كييركگور، فوئرباخ، ماركس، و نيچه است، ولو در زمينههايي كاملاً متفاوت.
CCf. PLATON, Philèbe م. 9
7Bergson.H., La Pensée et le Mouvant (1941), 1409- 1416, 197-207.
اين متن بسيار به آن قطعهاي كه افلاطون در آن انعطافپذيري ديالكتيك را محكوم ميكند نزديك است.... روش برگسوني تقسيم، روحي افلاطوني دارد. نقطه تماس فلسفه افلاطون و برگسون در واقع همان جستوجو براي شيوهاي است كه در آن بتوان در هر مورد «اندازه»، «كدام» يا «چندين» را مشخص كرد. درست است كه افلاطون به ديالكتيكي پالوده ميانديشيد كه بتواند اين نيازها را برآورده كند. اما برگسون در آنسو، ديالكتيكي بهنحو عام و اعم از ديالكتيك افلاطوني درنظر داشت، ديالكتيكي كه تنها براي آغازهاي فلسفه (و آغازهاي تاريخ فلسفه) معتبر است. ديالكتيك روشِ حقيقي تقسيم را ناديده ميگيرد، و كاري جز حك كردن امر واقعي برحسب مفصلبنديهاي كاملا صوري و كلامي از تواناش خارج است. نگ.
La Pensée et le Mouvant, 1321, 87.
«چيزي طبيعيتر از آنچه كه فلسفه در آغاز بايد به داشتناش راضي ميبود وجود ندارد، و آن همانا آغاز با ديالكتيكي بودن محض بود. فلسفه چيز ديگري در دست نداشت. افلاطوني، ارسطويي، آن برش از واقعيت را كه پيش از آن در زبان، ساخته شده يافته بودند پذيرفتند و از آن اقتباس كردند....»