دیوید تامپسون:
فيلمهايي كه در گذر زمان فراموش شدند
موج نويي چهل سال زودتر از موج نويي كه ما ميشناسيم. وجهه عاطفي ژان- پيير ملويل. نيكول كيدمن به دست نيافتني دست مييابد. اينها عبارتي است در معرفي فيلمهايي كه فراموش شدهاند. جايي آن بيرون، تاريخ سينمايي متفاوت از آن تاريخ سينماي رسمي كه در كتابها آمده، وجود دارد. ديويد تامسون كاويده و جستوجو كرده و ده شاهكار فراموش شده را فهرست كرده است.
در سوئد (1920 )
1920 را فراموش كنيد. اين فيلم يك كمدي مطلقا مدرن است درباره رومانس و روابط زنان و مردان كه توسط موريتس استيلر در سوئد كارگرداني شده است. بايد به ياد داشته باشيم كه وقتي كمپاني مترو گولدوين ماير در اواسط دهه بيست ميلادي گرتا گاربو را از سوئد به هاليوود آورد، گاربو به نوعي همراه استيلر آمده بود، گاربو جزئي از قرارداد استخدامي بود كه هاليوود با استيلر امضا كرده بود، كسي كه يكي از تيزهوشترين و پيچيدهترين كارگردانان سينماي صامت بود و هاليوود تمام اميدها و آرزوهايش را به باد داد.
استيلر بايد دوباره شناخته شود (مثل باقي همعصرانش، ويكتور شوستروم). اروتيكن چنان طبيعي به نمايش شور و بيوفائي پرداخته بود كه در آن دوره در فيلمهاي آمريكايي پذيرفته نبود. اين فيلم از جهت ديگري نيز شگفتانگيز است، اين كه ميبينيم نزديك به صد سال پيش، سينماي سوئد چگونه عاشق نور كمرمق اين كشور و هنرپيشگان پيچيدهاش نظير «تورا تِيه» بوده، كسي كه نمادي است از داشتههاي سينماي سوئد پيش از گاربو، اينگريد برگمن و تمام آن زناني كه اينگمار برگمن درباره آنها فيلم ميساخت.
دوشيزه مند (1926)
يك ماجراجويي روسي تحسين برانگيزِ چهار ساعته (كه توسط فيودور اوزپ و بوريس بارنِت ساخته شده) به تازگي دوباره از زير خروارها خاك بيرون كشيده و زنده شده است. مشخص است كه فيلم صامت است اما تجربهاياست هيجان انگيز و پر انرژي و ساختاري سريالي دارد. «دوشيزه مند» داستان سه خبرنگار است و اين كه چگونه آنها از انقلاب روسيه در برابر يك توطئه بينالمللي دفاع ميكنند. در نتيجه بيشتر شبيه يكي از فيلمهاي مابوزه فريتس لانگ است، سرشار از اتفاق و تصادف، تعقيب و گريز و نجات دادن. اما اين فيلم شبيه فيلمهاي موج نوي فرانسه فيلمبرداري شده و نتيجه آن اين است كه ميتوانيم روسيه سالهاي 1920 را مانند دنيايي جديد ميبينيم. همه آن ايدههايي را كه راجع به مونتاژ جماهير شوروي داريد
(بر اساس فيلمهاي آيزنشتاين) كنار بگذاريد و خودتان را براي ماجرايي بيوقفه آماده كنيد كه در آن مدام از ما خواسته ميشود تا به دنبال چيزهاي تازه و تئوريها طرح و توطئه باشيم. به ندرت فيلمهاي صامت چنين مفرح و پرانرژي هستند.
قلعه بشريت (1933)
نخستين اسكار كارگرداني به فرانك بورزيج داده شد (براي فيلم آسمان هفتم) و او چند سال بعد باز هم براي فيلم «دختر بد» اين جايزه را از آن خود كرد. در نتيجه بورزيج بهطور قطع در دهه سي ميلادي بهترين كارگردان رومانس محض در فيلمها به شمار ميرفته است. قلعه بشريت تنها 70 دقيقه است و درباره يك بچه لاغر و رنگ پريده و بيخانمان (لورتا يانگ) است كه جهانگردي خانه به دوش و دائم در سفر (اسپنسر تريسي) به او علاقهمند شده و محبت ميكند.
داستان به شكل احمقانهاي ساده است، اما اعتقاد به عشق به گونهاي كه در اين فيلم به تصوير كشيده شده، در تمناي شديد نقشآفرينيهاي بازيگرانش، بينظير است. اين شكل از سينما از مد افتاده است- زماني كه سانسور از ميان برداشته شد، عشق در فيلمها جاي خود را به سطوح نازلتر جنسي داد- اما بورزيج يك چيز عميق را فهميده بود، اين كه شخصيتهايي كه در فيلمها عاشق هم هستند بايد به شكلي به هم نگاه كنند كه ما به پرده سينما نگاه ميكنيم. عشق ايدهاي بود كه در تصوير و در توجهي كه مردم به يكديگر ميكردند، معنا و مفهوم مييافت. آيا اين يك اسطوره بود يا يك حقيقت كه ما گمش كرديم؟
خاموشي دريا (1949)
ژان- پيير ملويل به حق شهرت عظيمي براي ساخت فيلمهايي نظير «باب قمارباز»، «سامورايي» و «ارتش سايهها» دارد، اما افراد زيادي اين را نميدانند كه نخستين فيلم او درست پس از جنگ ساخته شد. اين فيلم بر اساس يك كتاب ساخته شد، كتابي نوشته وركور (با نام واقعي ژان برولر) در سال 1942.
داستان راجع به عشق توصيفناشدني يك افسر آلماني (هاوارد ورون) و يك زن فرانسوي (نيكول استفان) است. مرد در طول جنگ مدتي را در خانه زن كه محل اسكان موقت سربازان است ميگذراند. اين فيلمِ كم هزينه در مدت زماني طولاني توسط آنري دكايي فيلمبرداري شد. «سكوت دريا» مدلي بود براي روبر برسون و كارگردانان موج نو و وجههاي لطيف و نرم خو از ملويل نشان ميداد، چيزي كه او بعدتر سعي كرد با نمايش داستانهاي خشن و آشنا درباره جنايتكاران و مبارزان جنبش مقاومت پنهان كند.
اروپا 51 (1951)
در اواخر دهه چهل ميلادي، اينگريد برگمن شوهر و دختر و جذابيتهاي هاليوود را گذاشت و رفت به ايتاليا تا با روبرتو روسليني كار كند، اتفاقي كه يك رسوايي بزرگ بود. نخستين فيلم آنها، «استرومبولي»، يك شكست محض بود و پس از آن هياهو و جنجال پيرامون آنها رسانهها را اشغال كرد و ديگر كسي كاري به فيلمهايي كه آنها با هم كار ميكردند نداشت.
يكي از آن فيلمها «اروپا 51» بود. فيلمي كه در آن اينگريد نقش يكي از زنان طبقات بالاي اجتماع را بازي ميكند، زني لوس كه پسرش را از دست داده است (پسر خودكشي كرده است). اين اتفاق سراسر زندگي او را تغيير ميدهد و او را از يك زن كت خزپوش بدل ميكند به كسي كه نيازي جنونآميز به كمك به فقرا و نيازمندان احساس ميكند.
همسرش (الكساندر ناكس) در واكنش به رفتارهاي زن او را راهي بيمارستان رواني ميكند. در آن زمان تقريبا هيچ كس از فيلم خوشش نيامد، اما حالا ميتوان آن را طنزي به شدت انتقادي ديد، فيلمي در تحليل جذابيتهاي هاليوود و واقعيت خشنتر. داستاني كه به شدت براي بازسازي مناسب است، چرا كه محتوايش (ناديدهانگاري دردهاي معمول در جهان) در طول اين ساليان تنها بيشتر و بيشتر شده است.
مردان در جنگ (1957)
آقاي آنتوني مانِ كارگردان به خاطر وسترنهايش با جيمي استوارت معروف است (از «وينچستر 73» گرفته تا «مردي از لارامي»)، اما تا همين چند سال پيش معلوم نبود كه نسخهاي از «مردان در جنگ»اش سالم مانده يا نه. فيلم نجات داده شده بود، اما هيچ كس از وجود شاهكار سياه و سفيد مان درباره جنگ كره خبر نداشت.
تمام لحظات فيلم در فضاي باز ميگذرد و ما ميتوانيم دستهاي از سربازان گمشده را ببينيم كه در تلاشاند تا به گروهان خود بازگردند. افسر مسئول (رابرت راين) آزديخواهي سرد و بياحساس است كه از هر چه از دستش ميآيد دريغ نميكند. داستان به درگيري بين اين افسر و يك سرهنگ (آلدو ري) كه بدون هيچ قانون، قاعده و حدي ميجنگد ميپردازد. تمام داستان از ميان نگاه خيره مان روايت ميشود و با آن كه بيشتر ما اين فيلم را نديدهايم، «مردان در جنگ» يكي از بهترين فيلمهاي جنگي تمام دوران است.
سمت عميق استخر (1970)
براي سالها، مردم متعجب از هم ميپرسيدند كه جرزي اسكوليمووسكي كجا رفت؟ اين كارگردان آواره لهستاني در نقشهاي اندكي ظاهر شده بود و در لسآنجلس زندگي ميكرد و به كار ساختن مجسمه مشغول بود. تماشاگران بسيار محدودي هستند كه فيلمهايي نظير «پايان عميق» را به ياد بياورند. فيلمي درباره يك پسربچه اهل لندن (جان مولدر- بروان).
در حقيقت اين فيلم در آلمان فيلمبرداري شده، اما به شكل قانعكنندهاي اين احساس را به بيننده ميدهد كه در لندن ميگذرد. اما آن چه اين فيلم را متمايز ميكند، روياي عشقي جوان و نااميدانه و بدل شدنش به خشونت است. اثر اسكوليمووسكي پر شور است، اما طناز، خشن و پرانرژي و به ياد ما ميآورد كه چگونه در اواخر دهه 60 و اوايل دهه 70 ميلادي در انگلستان هم موج نويي وجود داشت و اينكه اسكوليمووسكي امسال با فيلم جديدي برگشته بسيار مايه خوشحالي است. (نام فيلم جديد اسكوليمووسكي «كشتن اساسي» است).
سلين و ژولي به قايق سواري ميروند (1974)
تعدادي از منتقدان در ميان ما هستند كه به اين فيلم رويايي 193 دقيقهاي ژك ريوت به عنوان يكي از بهترين ساختههاي تاريخ سينما راي دادهاند. اما اين فيلم، فيلمي است كه ناديده انگاشته شده است. داستان در پاريس ميگذرد. زنان قهرمان داستان، يك شعبدهباز و يك كتابدار كتابخانه هستند.
بهرغم دنياهاي متفاوت با يكديگر دوست ميشوند و به خانهاي عجيب و ماتمزده در گوشهاي خلوت و آرام از شهر كشيده ميشوند. اين خانه محملي براي تكرار يك ملودرام است، گويي سينمايي است كه فيلمي را بارها و بارها پشت سر هم پخش ميكند- زنان به مرور در مييابند كه ميتوانند در جريان امور و اتفاقات اين ملودرام دخالت كنند و آن را تغيير دهند. اين گونه است كه سلين و ژولي شرحي غريب و جذاب است درباره كل امر سينما رفتن. اما گذشته از اين مطالعه است درباب دوستي، پاريس، تابستان، داستانهاي طنز طولاني كه بد و مسخره تمام ميشوند و يك مهماني براي بازيگري. مهمانياي كه زوج ژوليت برتو و دومينيك لابوريه در كنار بول اوژيه، ماري- فرانس پيسيه و باربت شروئدر به عنوان ارواح داخل خانه در آن مشاركت دارند.
عروج (1977)
يكي از مهمترين كشفيات در بخش «بازيابي گذشته» امسال جشنواره فيلم برلين شاهكار روسي لاريسا شپيتكو بود: «بالا رفتن». داستان طولاني پارتيزانها در بخشي از روسيه كه در طول جنگ جهاني دوم در اشغال آلمانها بود. تمام ماجرا در تابستاني سرد شكل ميگيرد و اين سرما در چهرههاي درهم كشيده بازيگرها به خوبي ديده ميشود؛ آنها بازيگرند اما به راحتي نميتوان اين كلمه را دربارهشان به كار برد. داستان به نظر آشناست، در نهايت پارتيزانها را ميگيرند و براي اعدام آمادهشان ميكنند، اما جديت و خشونتي كه فيلم در پرداختن به اين سوژه در پيش گرفته تمامي كليشههاي تثبيت شده در اين جور داستانها را پس ميزند و اجازه ميدهد تا احساس كنيم كه شاهد داستاني واقعي هستيم. شپيتكو اندكي بعد از ساختن «بالا رفتن» مرد و اين فيلم به خوبي نشان ميدهد كه استعداد فراواني داشته است. آن چه در اين فيلم به شكل چشمگيري قابل توجه است، اين است كه نشان ميدهد چگونه رئاليسم مستاصل و اندوه بشري خيلي طبيعي راه را به سوي فرجامي مذهبي ميگشايند، فرجامي غيرتحميلي كه ما را قانع ميكند كه چگونه ايام و روزگار بد وابسته به روح بشري است (چه خوب و چه بد).
تولد (2004)
چگونه ممكن است فيلمي كه در همين اواخر ساخته شده فراموش يا گم شود؟ شايد به اين خاطر كه تنها تعداد محدودي از منتقدان وقتي اين فيلم اكران شد، آن را درك كردند (من افراد زيادي را ديدهام كه اين فيلم را نديدهاند و اصلا اسمش را هم نشنيدهاند!) اين فيلم داستان آنا است، زني كه شوهرش ميميرد و در سنترال پارك در ميان برف پيادهروي ميكند. براي 10 سال عزا ميگيرد و سپس ميپذيرد تا دوباره ازدواج كند. اما در روز نامزدي سر و كله پسري پيدا ميشود و به او ميگويد كه همسرش است. آنا ميخندد، اما پسر جدي است و به تدريج اين ماجراي عجيب و غيرمعمول امنيت و سلامت روان آنا را برهم ميريزد.
ديگر بيشتر از اين از داستان نميگويم يا اين كه فيلم چه معنايي دارد، اما اين فيلم كه به كارگرداني جاناتان گليزر ساخته شده، مطالعهاي جذاب و درگيركننده درباب ناامني عاطفي است. نيكول كيدمن آناست و اگر شما به اجراهاي او شك داريد، بايد اين فيلم را ببينيد. در اين چند سال اخير من هر چه در توانم بوده كردهام تا «تولد» ديده شود. امتحانش كنيد،خواهيد ديد و باورتان نخواهد شد كه كسي بتواند چنين فيلمي بسازد و بعد فيلمش ديده نشود.
دیوید تامپسون