آگاه
کد خبر: ۵۴۷۷۹

ارتش رضا شاه

از تاریخ


دانشگاه جنگ به رياست سرلشگر عزيز الله خان ضرغامى (رئيس وقت ستاد ارتش) روز اول شهريور ۱۳۱۴ در تهران كار خود را آغاز كرد.

امر آموزش در اين دانشگاه به عهده يك هيأت فرانسوى به رياست سپهبد ژاندار بود و افسران ارتش مى توانستند به دانشگاه وارد شوند و دوره دو ساله آموزش هاى آن را بگذرانند.

بسيارى از افسران ايرانى كه در خارج از كشور تحصيل كرده بودند براى تدريس در دانشگاه جنگ به تهران احضار شدند. محمدرضا پهلوى (وليعهد) و ساير پسران رضاشاه نيز هركدام مدتى در اين دانشگاه تحصيل كردند.

تأسيس اين دانشگاه نشان دهنده توجه و علاقه رضاشاه به ارتش بود، هر چند ارتشى كه او ساخت به رغم توانايى در ايجاد امنيت در داخل كشور، توانايى مقابله با تهديدات خارجى را نداشت و در جريان نقض بى طرفى ايران در جنگ جهانى دوم به سرعت از هم پاشيد. گفته مى شود رضاشاه روزى در يك رژه نظامى از ژاندار فرانسوى پرسيده بود: به نظر شما اين ارتش در برابر تهاجم خارجى چقدر مقاومت خواهد كرد؟ و پاسخ شنيده بود: دو ساعت قربان!

• پيشينه
نيروهاى نظامى ايران تا پيش از ظهور رضاخان عمدتاً از قزاقخانه و ژاندارمرى تشكيل شده بود. بريگاد قزاق در عهد ناصرالدين شاه و در اثر رقابت روسيه و بريتانيا تأسيس شد. به نوشته دكتر باقر عاقلى: «وقتى انگليسى ها در گرفتن امتياز كشيدن خط تلگراف بين هند و اروپا از راه بغداد- تهران- بوشهر در ۱۸۶۴ و نيز امتياز رويتر براى توسعه اقتصادى ايران پيشقدم شدند، روس ها نيز به نوبه خود از سفر دوم ناصرالدين شاه به روسيه در سال ۱۸۷۸ استفاده كرده و موافقت وى را با تأسيس يك بريگاد قزاق به سبك روسى در ايران جلب كردند.» («روزشمار تاريخ ايران از مشروطه تا انقلاب اسلامى» بخش ضمائم)

براساس همين موافقت بود كه پالكونيك دومانتوويچ در زمستان ۱۲۵۷ خورشيدى به همراه هزار قبضه تفنگ و دو عراده توپ به ايران آمد و «قزاقخانه شاهنشاهى» را تأسيس كرد. او كه در آموزش نظامى واحدهاى سواره نظام تخصص داشت يك نيروى سوار ۸۵۰ نفرى به سبك سواره نظم روسى تشكيل داد. پس از دومانتوويچ، در سال ۱۲۶۰ پالكونيك چاركوفسكى به عنوان مستشار، مأمور اداره نيروى قزاق در ايران شد و در اين نيرو در زمان او توسعه پيدا كرد و به عنوان «بريگاد قزاق» شهرت يافت. پس از چاركوفسكى نوبت به پالكونيك كاساكوفسكى رسيد كه او نيز در توسعه بريگاد قزاق كوشيد. كاساكوفسكى به هنگام ترور ناصرالدين شاه قاجار توانست نظم پايتخت را تا رسيدن مظفرالدين ميرزا (وليعهد) به تهران حفظ كند و مورد توجه شاه جديد قرار گيرد.

فرماندهى بريگاد قزاق در زمان محمدعلى شاه به عهده كلنل لياخوف بود كه در اقدام عليه مشروطه و به ويژه به توپ بستن مجلس نقش مهمى ايفا كرد. او پس از فتح تهران به دست مجاهدان مشروطه خواه بركنار شد و جاى خود را به پرنس وادبولسكى داد. پس از سقوط حكومت تزارى در روسيه كشاكش بر سر فرماندهى قواى قزاق در ايران بالا گرفت و بريتانيايى ها كوشيدند اين نيروى نظامى را تحت فرمان بگيرند. ناتوانى دولت ورشكسته ايران در تأمين مواجب نيروهاى قزاق از مهمترين عوامل فراهم شدن شرايط كودتاى ۱۲۹۹ بود.

نيروى ژاندارمرى نيز تا آن زمان بيشتر تحت فرماندهى مستشاران سوئدى اداره مى شد و تأمين امنيت راه ها و گذرگاه هاى مرزى را بر عهده داشت. در جريان جنگ جهانى اول، نيروى ژاندارم ايران كه به متحدين متمايل بود در مناطق مركزى و جنوب با مأموران آلمانى (مانند واسموس) همكارى كرد و به همين دليل پس از پايان جنگ و شكست متفقين وضعيت نامناسبى يافت.

• ارتش واحد
پس از كودتاى ۱۲۹۹ و ظهور رضاخان سردار سپه، اهميت نيروى نظامى و لزوم يكپارچگى آن مورد توجه قرار گرفت. سردار سپه، وزير جنگ وقت در روز ۱۴ دى ۱۳۰۰ (كمى بيش از ده ماه پس از كودتا) قزاقخانه، ژاندارمرى و ساير قواى مسلح را در يكديگر ادغام كرد و ارتشى واحد پديد آورد. به دستور او درجات سابق نظامى (مانند اميرتومان، اميرپنجه، كلنل، ماژور و كاپيتان) لغو و به جاى آن درجاتى چون اميرلشكر، سرتيپ، سرهنگ، ياور، سلطان و نايب متداول شد. در تشكيلات جديد ارتش ايران پنج لشكر، يك اركان حرب و يك شوراى قشون پيش بينى شد.

سردارسپه شخصاً فرماندهى لشكر مركز را به عهده گرفت و اميرلشكر احمد آقاخان (امير احمدى) به فرماندهى لشكر غرب، اميرلشكر حسين آقا خزاعى به فرماندهى لشكر شرق، اميرلشكر اسماعيل خان (اميرفضلى) به فرماندهى لشكر آذربايجان و اميرلشكر محمود آقاخان (آيرام) به فرماندهى لشكر جنوب منصوب شدند. اميرلشكر عبدالحميد خان غفارى (سردار مقتدر) به رياست شوراى قشون و سرتيپ امان الله ميرزا نيز به رياست اركان حزب تعيين شدند.

تشكيلات جديد قواى مسلح كه تحت نظر سردارسپه اداره مى شد مهمترين عامل پيشرفت او بود. ارتش جديد توانست امنيت را در سراسر كشور تأمين و بسيارى از نافرمانى ها را سركوب كند. رجال سياسى و دولتمردانى كه از هرج و مرج و ناآرامى هاى پس از جنگ جهانى به ستوه آمده و نگران از هم پاشيدن ايران بودند، اقدامات سردارسپه را ستايش و از او در مسير پيشرفت سياسى حمايت كردند. اهميت ارتش، پس از انقراض قاجاريه و به سلطنت رسيدن رضاشاه نيز حفظ شد. رضاشاه در تمام سال هاى حكومتش روحيه نظامى گرى داشت و ارتش را به عنوان مهمترين پايه اقتدار، مى شناخت و حفظ مى كرد.

علاقه او به ارتش و امور نظامى به حدى بود كه تمام پسرانش را به تحصيل در دانشگاه جنگ واداشت و مايل بود در آنها نيز روحيه نظامى گرى به وجود آورد. گفته مى شود او خانه اش را نيز چون يك پادگان اداره مى كرد، هميشه لباس نظامى مى پوشيد و مانند دوران سربازى روى زمين مى خوابيد.
آرشیو روزنامه شرق

ارسال نظرات
خط داغ