جنبش اراذل و اوباش در خدمت استبداد
از تاریخ
درباره كودتاى ۲۸ مرداد، زمينه ها، علل و عواقب آن تحقيقات بسيارى صورت گرفته است. عمده محققين بر نقش آمريكا و سازمان سيا در اين ماجرا پاى مى فشارند. در مورد اسناد منتشر شده و نشده اين ماجراى تاريخى يرواند آبراهاميان مى نويسد: «عبور شتر از سوراخ سوزن آسان تر از دسترسى يك تاريخنگار به آرشيو سيا درباره كودتاى ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ است. با وجود اينكه نيم قرن سپرى شده، سلسله پهلوى ساقط گشته، جنگ سرد به پايان رسيده، اكثر شركت كنندگان در كودتا بدرود حيات گفته اند و مواد و اسناد مربوط به ساير عمليات هاى پنهانى از قبيل گواتمالا منتشر گشته اند، اما آرشيوهاى كودتاى ۲۸ مرداد كماكان غيرقابل دسترسى هستند.» (ماهنامه آفتاب، شماره ،۱۳ مقاله يرواند آبراهاميان)
پس از اشغال ايران در شهريور ۲۰ توسط متفقين و پايان جنگ جهانى دوم دو بحران عمده در دهه ۲۰ جامعه ايران را به شدت متلاطم كرد.
اولى ماجراى فرقه دموكرات آذربايجان به رهبرى سيد جعفر پيشه ورى و اصرار روس ها بر عدم ترك خاك ايران پس از پايان جنگ بود. برخى اين اقدام روس ها را حتى سرآغاز جنگ سرد مى دانند، چرا كه روس ها در كنفرانس سه جانبه تهران خروج از ايران پس از پايان جنگ را متعهد شده بودند.
به هر روى با سياست ورزى هاى قوام السلطنه كه به تعبير مظفر بقايى براى فريب استالين در دهان گرگ رفت (خاطرات دكتر مظفر بقايى كرمانى در مصاحبه با حبيب لاجوردى. ص ۵۲۱) بحران آذربايجان به نفع ايران خاتمه يافت. بحران دوم، بحران نفت ايران و انگليس بود كه نهايتاً با ملى شدن صنعت نفت ايران در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ و نخست وزيرى مصدق به سود ايران فيصله يافت.
اين دو ماجرا و به طور كل وقايع دهه ۲۰ را مى بايست به عنوان عوامل زمينه ساز كودتاى ۲۸ مرداد در نظر گرفت. سرخوردگى روس ها از شكست در ايران و خروج از ايران سبب شد تا آنها توسط عوامل خود در حزب توده درصدد نفوذ در ايران برآيند. اين گونه بود كه خطر نفوذ بلشويسم و كمونيسم ذهن طراحان كودتا را به خود مشغول داشت.
همسايگى خرس (شوروى در بيان جان اف كندى) براى ايران دردسرساز شد. محققى مى نويسد: «در ۲۸ مرداد ۳۲ هم از اين خطر موهوم استفاده كردند. همان طور كه در بعضى از كشورهاى ديگر نظير اندونزى از خطر كمونيسم براى سرنگونى سوكارنو و زمينه سازى كودتاى نظامى ها به رهبرى سوهارتو استفاده شد كه كشتار بيش از ۵۰۰ هزار نفر از تبعات آن تغيير بود و يا بعدها كودتاى شيلى.» (آفتاب. شماره ۱۳. مصاحبه با محمد تركمان)
برخى ديگر از نويسندگان ريشه كودتا را در بحران نفت ايران و انگليس مى دانند. ملى شدن نفت در ايران ضربه سختى بر پيكره استعمار بريتانيا بود.
وزارت انرژى انگليس به وزارت خارجه آن كشور هشدار داد: نقطه قوت نفت انگليس در اين واقعيت نهفته است كه ما امتيازاتى در سراسر جهان داريم و شخصاً به توسعه ميادين نفتى پرداخته و توزيع و اداره آن تحت كنترل ما است. اگر كشورهايى بخواهند راساً منابع نفت خود را توسعه دهند، موقعيت ما تضعيف مى شود. (آفتاب. مقاله آبراهاميان. ص ۸) پس از ملى شدن نفت، انگلستان سه گزينه را از اين واقعه استخراج كرد: اول آنكه مصدق درباره ملى شدن نفت جدى بوده و در تكاپوى كنترل كامل ايران بر صنعت نفت بود. دوم آنكه انگلستان نمى تواند به ايران اجازه دهد تا چنين كنترلى بر نفت پيدا كند و سوم آنكه تنها روشى كه انگلستان مى تواند از منابع حياتى خويش محافظت كند، كنار گذاشتن مصدق بود. (همان. ص ۹)
پس از اينكه انگليسى ها موفق به عزل مصدق نشدند، ماجراى ۳۰ تير ۱۳۳۱ رخ داد. پس از سه روز درگيرى شاه مجبور شد مصدق را در مقام خود ابقا كند و وزارت جنگ را به او بدهد. دوران پس از ۳۰ تير ۳۱ تا ۲۸ مرداد ۳۲ در نظر بعضى دوره اشتباهات متعدد مصدق است. حسين مكى از مخالفان دكتر مصدق معتقد است: «متاسفانه راهى را كه دكتر مصدق پس از سى تير در حكومت خود برگزيد يعنى بر سر كار گماردن افراد خائن، نپذيرفتن نصايح خيرخواهانه وطن دوستان و تضعيف مجلس و تقويت توده اى ها و چپى ها، وضع و اجراى قوانين خلاف دموكراسى و آزادى و مهمتر از همه انجام رفراندوم كذايى انحلال مجلس همه زمينه را براى موفقيت كودتاچيان فراهم كرد.» (كودتاى ۲۸ مرداد و رويدادهاى متعاقب آن. ص ۱۲۹)
در مورد روحيات مصدق به ويژه پس از ۳۰ تير، مظفر بقايى بيش از همه نگاه منفى دارد. او رفراندوم انحلال مجلس را «مسخره و غيرقانونى مى داند.» و مى نويسد: «مصدق مى خواست مركزى كه صحبت مى كنند، انتقاد مى كنند، بتوانند كارشكنى بكنند، اينها را از بين ببرد، به اصطلاح تمام قدرت يك جا متمركز شود.» (خاطرات بقايى. ص ۳۰۴) وى در تخطئه مصدق حتى تا آنجا پيش مى رود كه بيان مى دارد مصدق در اواخر حكومتش به فكر سلطنت افتاده بود! (همان. ص ۴۰۱)
• غول وارد مى شود
ورود آمريكا به عرصه سياست ايران تا قبل از شهريور ۲۰ چندان برجسته نبود. اولين حضور آمريكائيان به همان حادثه ۳ شهريور يعنى ورود متفقين به ايران باز مى گردد. اما مهمترين مداخله آنها در ايران بدون شك به كودتاى ۲۸ مرداد بازمى گردد. كنار رفتن دموكرات ها و روى كارآمدن آيزنهاور جمهوريخواه در آبان ۱۳۳۱ اميد انگليسى ها را براى كودتا افزايش داد.
جيمز اف. گود مى نويسد: «در نخستين هفته هاى روى كار آمدن آيزنهاور جابه جايى ظريفى در نقش و جايگاه نسبى بريتانيا و ايالات متحده در برابر بحران ايران صورت پذيرفت و به تدريج واشنگتن دست بالا را گرفت.» (ايالات متحده و ايران در سايه مصدق. ترجمه مهدى حقيقت. ص ۱۴۳) همين نويسنده نقش اصلى را در كودتاى ۲۸ مرداد از آن فعاليت هاى پنهان ايالات متحده مى داند. (همان. ص ۱۵۹) آبراهاميان مى نويسد: «آيزنهاور سه هفته پس از انتخاب شدن و پنج هفته قبل از شروع كار با آنتونى ايدن وزير خارجه چرچيل ملاقات كرد تا درباره قضيه ايران بحث كنند.
يك هفته بعد MI6 همان قضيه را در لندن با كرميت روزولت رئيس سيا در امور خاورميانه دنبال كرد... انگلستان با يك نقشه كلى به نام عمليات چكمه آمد، آمريكايى ها با يك پروژه كه در سال ۱۹۴۸ عليه حزب توده با نام «بدمن» شروع كرده بودند آمدند، دو برنامه با هم ادغام شد.» (آبراهاميان. همان. ص ۱۲) حسين فردوست نيز بر اين نظر است كه كودتاى ۲۸ مرداد با همدستى مشترك انگليس و آمريكا عملى شد و سرآغاز ديكتاتورى ۲۵ ساله محمدرضا شاه شد. (خاطرات ارتشبد حسين فردوست. ص ۱۷۶ تا ۱۸۴)
احسان طبرى در اين زمينه مى نويسد: «در دوران دوم حكومت مصدق امپرياليسم متحد آمريكا و انگليس با به راه انداختن توطئه ۹ اسفند ۳۱ براى خروج شاه و به ميدان آمدن سرلشكر زاهدى به عنوان نامزد دربار براى نخست وزيرى زمينه را براى كودتا فراهم كردند.» (كژراهه. ص ۱۵۷)
اينگونه بود كه سياست سازش دو قدرت بزرگ عرصه نظام بين الملل كه از شعار خطر كمونيسم نيز بهره كافى را بردند منجر به كودتاى ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ گرديد.
• لمپن ها وارد مى شوند
بدون شك يكى از عوامل موفقيت كودتاى ۲۸ مرداد ورود اوباش و اراذل و طبقات بى هويت شهرى در دفاع از شاه و مجريان كودتا بود. مظفر بقايى با ساده كردن ماجرا مى نويسد: «به اقرار خود آقايان كه در نوشته هايشان نوشتند شعبان جعفرى با يك عده چاقوكش، جمعاً ۴۸۰ نفر راه افتادند و آمدند دولت را ساقط كردند. آخر دولتى كه خودش دولت است، رئيس قواى انتظامى است همه چيز دارد. تانك دارد، توپ دارد اين چطور دولتى بود كه در مقابل ۴۸۰ تا چاقوكش و... نتوانست مقاومت كند؟ [دليلش يك چيز است] چون مردم توى خانه هايشان ماندند و نيامدند. والا اگر مردم آمده بودند و توده اى ها آمده بودند مسلم بدانيد كه ويتنام مى شد.» (خاطرات بقايى. ص۵۲) پس از نافرجام ماندن كودتاى اول در ۲۵ مرداد طرح كودتاى بعدى در ۲۸ مرداد ريخته شد و با موفقيت به ثمر نشست.
آبراهاميان مى نويسد: «۲۷ مرداد در حالى آغاز شد كه طرفداران مصدق از حضور در خيابان ها خوددارى كردند اما تيپ هاى سلطنت طلب و نيز پليس و ژاندارمرى به سمت قلب پايتخت حركت كردند با دستوراتى از خود دولت تا نظم و قانون را برقرار سازند. اين تيپ ها به محض اينكه وارد شهر شدند به سرعت طرح اوليه كودتا را اجرا كردند. آنها مراكز ارتباطى اصلى و ايستگاه راديو را اشغال كردند. خطوط تلفن به بازار و تيپ كوهستان سوم را كه طرفدار مصدق بودند، قطع كردند. زندانيان سلطنت طلب را آزاد كردند و رئيس ستاد مشترك و تعدادى از وزيران مهم را دستگير كردند. در همين حين جماعت سلطنت طلب اوباش و اراذل كه شمار آنها كمتر از ۵۰۰ نفر بود و از جنوب تهران به راه افتاده بودند دفاتر پنج سازمان بزرگ و هشت روزنامه را سوزاندند. اقدام نهايى در بعدازظهر اتفاق افتاد. هنگامى كه ۲۷ تانك شرمن محل سكونت مصدق را محاصره كردند.» (آبراهاميان. همان ص ۱۵)
جيمز اف. گود نيز در بازسازى روز و صحنه كودتا اينگونه گزارش مى دهد: «توطئه گران با بهره بردارى از سرخوردگى مردم از خشونت هاى ۲۶ مرداد، دسته هاى اراذل و اوباش را در جنوب تهران به طرفدارى از شاه و زاهدى سازمان دادند كه با حركت آنها به مركز شهر بر نيروهايشان افزوده شد. سرتيپ رياحى رئيس ستاد ارتش كه افسرى نرم خو و بى كفايت بود از پراكنده ساختن نخستين تظاهركنندگان خوددارى كرد... پايان كار به سرعت فرا رسيد. مصدق فرار كرد اما روز بعد خود را تسليم زاهدى نمود. زاهدى در سخنرانى خود در ساعت ۲۵/۱ بعدازظهر از راديو تهران با وعده افزايش دستمزد كارگران و توزيع داروى رايگان در ميان نيازمندان، دوران پس از مصدق را اعلام داشت.» (جيمز اف. گود. همان. ص۱۵۹)
• آغازى بر يك پايان
اگر چرخ «استبداد _ هرج و مرج _ استبداد» را به عنوان يكى از مهم ترين نظريه ها در تبيين وقايع تاريخ معاصر ايران بپذيريم، بر اين مبنا كودتاى ۲۸ مرداد پس از فضاى باز سال هاى ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ آغازى بود بر ديكتاتورى لجام گسيخته محمدرضا شاه. فضاى آنارشى گونه جامعه ايران از زمان ملى شدن نفت تا وقوع كودتا بسترساز بازگشت ديكتاتورى سياه به جامعه شد. كودتاى ۲۸ مرداد به واقع برآيند دو بردار «كلنگى بودن جامعه ايران» يعنى قوام نيافتن ثبات سياسى و وجود ناهمگونى هاى شديد سياسى _ اجتماعى و بازى قدرت هاى بزرگ در نظام بين الملل در فضاى جنگ سرد پس از جنگ بين الملل دوم بود. در دوره ۲۵ ساله پس از كودتا ناهمگونى هاى سياسى _ اقتصادى تشديد شد و مجموعه اى از عوامل اجتماعى _ اقتصادى و سياسى بسترساز انقلاب بهمن ۵۷ گرديد.
اما اين بار برعكس كودتاى سوم اسفند كه ورود رضاخان به ايران و خروج رضاشاه از كشور با مداخله مستقيم قدرت هاى بزرگ صورت گرفته بود، خروج محمدرضا شاه از كشور به واسطه انقلاب بزرگ مردمى در شرف وقوع بود. فخرالدين عظيمى مى نويسد: «سقوط مصدق نه تنها به معنى آغاز پيروزى شاه و تحكيم روزافزون قدرت او بود بلكه ثابت كرد ميان سلطنت طلبى و مشروطه خواهى شكافى پرناشدنى وجود دارد. رويداد هاى مرداد ۱۳۳۲ آغازگر يك فراگرد مشروعيت زدايى بود كه اعتبار حكومت را دستخوش فرسايش كرد و به تدريج شكاف ميان نخبگان و بقيه جامعه را بيشتر كرد. اين فراگرد سرانجام در يك ربع قرن بعد به سرنگونى سلطنت انجاميد.» (بحران دموكراسى در ايران / ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوى و بيژن نوذرى. ص ۴۶۷)
اگر چه نهضت مصدق و ياران او در جبهه ملى منجر به سقوط و رهايى از استبداد شاهنشاهى نشد اما تاثير آن بر فرهنگ ايرانى بسيار عميق بود، ناسيوناليسم ايرانى كه از دوران مشروطه سر برآورده بود و در دوره رضاشاه فربه شده بود با ملى شدن نفت مى رفت كه به ايدئولوژى غالب بدل شود اما كودتاى ۲۸ مرداد مانع از آن شد. ۲۵ سال پس از سقوط مصدق اين نهضت اسلامى بود كه استبداد شاهنشاهى را مضمحل ساخت اما نه با ايدئولوژى ناسيوناليستى متاثر از سكولاريسم بلكه با ايدئولوژى سنتى متاثر از اصول گرايى مذهبى.
آرشیو روزنامه شرق