۲۸ مرداد
از تاریخ
در سال۱۳۳۲ سازمان سيا كه اجراى كودتا عليه دكتر مصدق را به عهده داشت، پيش بينى كرده بود چنانچه برنامه اش شكست بخورد، عليه دولت و حزب توده نوعى جنگ داخلى به راه اندازد. چنين جنگى بر مسلح كردن و حمايت مالى عشاير و برخى واحدهاى ارتش مبتنى بود. بنابر اين واشينگتن هنگامى كه توطئه روز ۲۵ مرداد شكست خورد، مأمور ويژه خود، كرميت روزولت را فراخواند.
اما روزولت تصميم گرفت پيش از ترك ايران آخرين شانس خود را بيازمايد. او دستور آلن دالاس، رئيس سيا را ناديده گرفت و كوشيد طرح تازه اى را به سرعت سامان دهد. اين بار نقطه اصلى اتكاى او استفاده از دسته هاى خيابانى بود. او پول هنگفتى را كه در اختيار داشت از طريق واسطه هايى چون برادران رشيديان (بازرگانان مرتبط با انگلستان) ميان اوباش و بدكاره هاى جنوب تهران تقسيم كرد. تندروى هاى هواداران حزب توده در روزهاى پس از ۲۵ مرداد نيز كمك زيادى به روزولت كرد، به طورى كه گروهى عقيده دارند عوامل آمريكا و بريتانيا در صف توده اى ها نفوذ كرده و عمداً باعث تندروى ها شده بودند.
• جمهورى
دكتر مصدق كه حساسيت اوضاع را دريافته بود، روز پس از خنثى كردن توطئه ۲۵ مرداد ناچار شد دستور دهد اعلاميه هاى حزب توده در مورد لزوم تشكيل يك «جمهورى دموكراتيك» را از ديوارها بكنند. او مى دانست روحانيون محافظه كار از تغيير نظام حكومتى به «جمهورى» واهمه دارند و آن را خطرى براى سنت هاى خود مى پندارند. پيامى كه آيت الله بهبهانى صبح روز ۲۸ مرداد كوشيد براى آيت الله بروجردى بفرستد، شدت اين نگرانى را به خوبى نشان مى دهد.
دكتر مهدى حائرى يزدى (پسر بنيانگذار حوزه علميه قم) از نزديكان بروجردى بود و توسط بهبهانى به عنوان واسطه پيام انتخاب شد. او در خاطرات خود مى گويد: «آقاى بهبهانى به من گفتند: «فلان كس! شما مى دانيد شاه از مملكت رفته بيرون؟» گفتم: «بله. من شنيدم.» گفتند: «مى دانيد كه صحبت جمهورى است؟» گفتم: «اين هم گه گاه به گوشم خورده است.» گفتند: «من از شما يك خواهش دارم. آن اين است كه من استدعا مى كنم شما همين امروز صبح برويد به قم... پيش آقاى بروجردى و از طرف من بگوييد كه آقا، مملكت در شرف اضمحلال است. در شرف از بين رفتن است، براى اين كه صحبت جمهورى اين مملكت شده است.
شاه رفته بيرون و همين امروز و فرداست كه اصلاً تمام اوضاع و احوال مملكت به هم بخورد. اصلاً مملكت ديگر مى افتد آن طرف پرده آهنين. ديگر اصلاً نه اسمى از دين خواهد بود، نه اسمى از ايشان، نه اسمى از مرجعيت، نه اسمى اصلاً از اصل دين. اصلاً كمونيستى مى شود. مملكت مى رود پى كارش... بايد ايشان هر چه زودتر يك فكرى بكنند... يك حكمى صادر بكنند كه بالاخره مردم آگاه بشوند از اين حقيقت. بيايند جلوى توده اى ها را بگيرند.
خلاصه نگذارند كه مملكت كمونيست بشود.» («خاطرات دكتر مهدى حائرى يزدى» برنامه تاريخ شفاهى ايران) نقشى كه آيت الله بهبهانى و اطرافيانش در كودتاى ۲۸ مرداد و تهييج دسته هاى خيابانى به عهده گرفتند احتمالاً ناشى از چنين نگرانى اى بود. از سوى ديگر دستور روز قبل مصدق مبنى بر ممنوعيت تظاهرات خيابانى كه در واكنش به تندروى هاى هواداران حزب توده صادر شد، فضاى شهر را براى يكه تازى اوباش اجير شده، مهيا كرده بود.
• كودتا
روزولت روز بعد از شكست كودتاى اول توانسته بود فرمان نخست وزيرى زاهدى را در تيراژ وسيعى چاپ و در سراسر تهران پخش كند. اين امر براى روحيه دادن به كودتاچيان روحيه باخته اهميت زيادى داشت. سرلشكر زاهدى در زيرزمين خانه يكى از ديپلمات هاى آمريكايى در نزديكى سفارت مخفى بود. پولى كه در ميان اوباش جنوب شهر تقسيم شده بود صبح روز ۲۸ مرداد كار خود را كرد. به تدريج تظاهرات پراكنده به نفع شاه در گوشه و كنار شهر آغاز شد. گفته مى شود تعدادى از درجه داران ارتش با لباس شخصى به دسته هاى اوباش پيوستند.
آشوب تا نزديك ظهر خيابان هاى مركز شهر و اطراف بازار تهران را فرا گرفت. مصدق ظاهراً اميدوار بود اين ناآرامى ها توسط نيروهاى مسلحِ وفادار به دولت مهار شود اما خيانت و عدم آمادگى نيروهاى انتظامى مسير حوادث را تغيير داد. ساختمان بى سيم كه فرستنده راديو در آن مستقر بود در نخستين ساعات بعد از ظهر به اشغال كودتاچيان در آمد. پس از آن بود كه كرميت روزولت خانه كنسول آمريكا را به قصد مخفى گاه زاهدى ترك كرد.
روزولت در خاطرات خود نوشته است: «براى آوردن زاهدى روانه شدم تا او را به محلى كه براى فرماندهى مناسب تر تشخيص مى دادم ببرم... قبل از اين كه به زيرزمينى كه زاهدى در آن مخفى بود برسم اتفاق خوبى افتاد. از در سفارت كه خارج شدم تا به منزل فرد زيمرمن (مخفيگاه زاهدى) در تخت جمشيد بروم با جمعى به طرف مغرب همراه شدم. آنها با آمادگى كامل به طرف منزل مصدق كه چند خيابان بالاتر بود مى رفتند. در بين آنها قيافه آشنايى ديدم كه اونيفورم نظامى داشت. او فرمانده نيروى هوايى (گيلانشاه) بود. او هم تا مرا ديد شناخت... ما به سختى در بين جمعيت خود را به يكديگر رسانديم. به او گفتم يك تانك بردار و پانزده دقيقه ديگر نزديك ساختمانى كه در غرب اينجاست منتظر من باش...» («كودتا در كودتا» كرميت روزولت، نقل شده در «بازيگران عصر پهلوى» محمود طلوعى)
گيلانشاه به توصيه روزولت با چند تانك و عده اى نظامى به مخفيگاه زاهدى رفت و او را سوار بر يك تانك به باشگاه افسران برد. ساعتى بعد متن فرمان نخست وزيرى زاهدى در راديو خوانده شد و او شخصاً سقوط دولت مصدق را اعلام كرد. در اين هنگام دكتر مصدق و تعدادى از نزديكترين يارانش در خانه او در محاصره مهاجمان بودند. آنها چند دقيقه پيش از آنكه مقاومت محافظان در هم بشكند، خانه را از راه بام ترك كردند و مضطرب و خسته در خانه يكى از همسايگان پنهان شدند. كودتا عليه دولت دكتر محمد مصدق پيروز شده بود و شب، شط عليلى بود... بى مهتاب.
آرشیو روزنامه شرق