آگاه
کد خبر: ۵۴۲۶۸

چرخش

چرخش

بازخوانی کودتای ۲۸ مرداد


كرميت روزولت مأمور ويژه آمريكايى اواخر تير ماه ۱۳۳۲ براى رهبرى عمليات براندازى دولت مصدق و تأمين مالى مخالفان او به ايران آمد. او با كميته مخفى افسران سلطنت طلب كه خود را «كميته نجات وطن» مى ناميدند تماس گرفت و آنها را براى آغاز عمليات «آژاكس» آماده كرد.

اين كميته زيرزمينى را سرلشكر فضل الله زاهدى و گروهى از افسران ارتش كه پس از قيام سى تير ۱۳۳۱ به دستور مصدق اخراج شده بودند، تشكيل دادند. سرهنگ مقدم، سرلشكر ارفع، سرلشكر حجازى و سرلشكر هدايت عضو كميته بودند. اين كميته با سرويس مخفى بريتانيا مرتبط بود.

زاهدى در عين حال روابط خود را با بقايى، مكى و آيت الله كاشانى حفظ كرده بود. ربودن و قتل سرتيپ افشار طوس رئيس شهربانى كل كشور نيز با فعاليت هاى اين كميته مربوط بوده است.

كميته مخفى زاهدى، با ورود روزولت به ايران تعداد بيشترى از افسران ارتش را با خود همراه كرد. از مهمترين همراهان تازه زاهدى مى توان به سرهنگ نصيرى (فرمانده گارد شاهنشاهى)، سرلشكر گيلانشاه (فرمانده نيروى هوايى)، سرلشكر تيمور بختيار (عموى ملكه ثريا و فرمانده لشكر زرهى كرمانشاه)، سرهنگ اردوبادى (فرمانده ژاندارمرى)، سرهنگ محمد خواجه نورى و سرهنگ غلامرضا اويسى (فرماندهان واحدهاى زرهى در پادگان هاى تهران) اشاره كرد.

• پيش دستى
لوى هندرسون سفير آمريكا در تهران و كرميت روزولت مأمور ويژه سيا نيز از سوى ديگر در كار سازماندهى دسته هاى خيابانى و متقاعد كردن شاه نسبت به برنامه خود بودند. شاه متزلزل بود و از دست زدن به هر اقدامى عليه مصدق مى ترسيد. روزولت چند بار با احتياط فراوان و به طور محرمانه با او ديدار كرد.

اشرف خواهر دوقلوى شاه كه از حدود يك سال پيش تر به خواست مصدق كشور را ترك كرده بود، روز سوم مرداد مخفيانه به تهران آمد و با برادرش ديدار كرد. او از سوى رئيس سازمان سيا مأموريت داشت شاه و زاهدى را در مورد موفقيت كودتا دلگرم كند. (سفر اشرف دو روز بعد فاش شد و او ناچار تهران را ترك كرد.) ژنرال شوارتسكف آمريكايى نيز كه روز ۴ مرداد به ايران آمد، مأموريتى مشابه اشرف داشت.

همه پرسى در مورد انحلال مجلس هفدهم كه به ابتكار مصدق برگزار شد، فرصت مناسبى در اختيار كودتاچيان قرار داد. مجلس شوراى ملى در نتيجه همه پرسى منحل مى شد و شاه در غياب مجلس مى توانست رأساً نخست وزير را عزل و شخص ديگرى را به جاى او منصوب كند.

گفته مى شود گروهى از نزديكان مصدق در اين مورد به او هشدار داده بودند اما او عقيده داشت با توجه به پشتيبانى مردم و تجربه ۳۰ تير، شاه جرأت دست زدن به چنين اقدامى را نخواهد داشت. چنان كه نوشتم مصدق در مورد ترسيدن شاه درست فكر مى كرد اما از ميزان پشتيبانى كه از او مى شد بى خبر بود.

شاه سرانجام روز ۲۲ مرداد نامه عزل مصدق و فرمان نخست وزيرى زاهدى را امضا كرد. او بلافاصله به همراه ثريا به شمال رفت تا در صورت شكست كودتا از همان جا بگريزد. برنامه كودتاچيان اين بود كه روز ۲۵ مرداد فاطمى (وزير امور خارجه) و رياحى (رئيس ستاد ارتش) را بازداشت كنند تا هر گونه مقاومت در برابر كودتا از پيش خنثى شود.

لشكر گارد شاهنشاهى كه قرار بود عمليات كودتا را انجام دهد از چند روز قبل به حال آماده باش درآمد. همين آماده باش ظن دو افسر جوان متمايل به نهضت ملى را برانگيخت و باعث شد آنان موضوع را به نزديكان مصدق اطلاع دهند.

محمدحسين آشتيانى (عظام الدوله) نيز كه توسط يكى از آشنايانش از قصد دربار آگاهى يافته بود با مصدق تماس گرفت و او را مطلع كرد.

سرهنگ نصيرى در نخستين ساعات بامداد روز ۲۵ مرداد حكم عزل مصدق را به منزل او برد اما او نمى دانست سرتيپ رياحى پيش از اقدام كودتاچيان به دستگيرى او، به منزل نخست وزير فراخوانده شده و يك واحد زرهى را براى محافظت از اقامتگاه نخست وزير مستقر كرده است.

• شكست
مصدق حكم عزل خود را از نصيرى گرفت و دستور بازداشت او را صادر كرد. ساعتى بعد اعلاميه دولت در مورد وقوع يك كودتاى نظامى نافرجام منتشر شد. شاه و همسرش با شنيدن خبر شكست كودتا با هواپيما به بغداد و از آنجا به رم گريختند. دكتر فاطمى به نمايندگى هاى سياسى ايران در سراسر جهان اطلاع داد كه شاه از سلطنت خلع شده است و سفرا، كارداران و وزيران مختار ايران در كشورهاى مختلف نبايد از او استقبال كنند (به همين دليل وزيران مختار ايران در بغداد و رم از او استقبال نكرد).

مظفر بقايى، على زهرى، گروهى از درباريان و تعداد زيادى از افسران ارتش به ظن دست داشتن در توطئه عليه دولت دستگير شدند. لشكر گارد خلع سلاح شد. عكس هاى شاه و ثريا از ديوار ادارات دولتى برچيده شد.

دكتر حسين فاطمى در ميتينگى در ميدان بهارستان خواستار تغيير نظام حكومتى ايران شد. او در روزنامه اش «باختر امروز» نيز مطالب تندى عليه شاه و خانواده سلطنتى منتشر كرد. كاخ هاى سلطنتى توسط فاطمى مهر و موم شد و ستاد ارتش در بخشنامه اى اعلام كرد نام شاه، به دستور نخست وزير از دعاهاى صبحگاهى و شامگاهى نظاميان حذف شده است.

كودتا شكست خورده به نظر مى رسيد. نصيرى دستگير شده بود، سازماندهى كودتاچيان از هم پاشيده بود و سرلشكر زاهدى پنهان شده بود. كروميت روزولت نيز دستورى از واشنگتن دريافت كرد كه فوراً تهران را ترك كند اما او تصميم گرفته بود يك بار ديگر شانس خود را آزمايش كند.
روزنامه شرق

ارسال نظرات
خط داغ