کودتای اول
از تاریخ
سرهنگ نعمت الله نصيرى، فرمانده وقت گارد سلطنتى، هنگامى كه ساعت يك بامداد ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ حكم عزل دكتر محمد مصدق از نخست وزيرى را در منزل او به دستش مى داد، نمى دانست لحظه اى بعد دستگير مى شود و طرح كودتا شكست مى خورد. توطئه براى سرنگون كردن دولت مصدق مدت ها پيش آغاز شده بود.
دولت انگلستان همزمان با پيگيرى مسئله ملى شدن نفت ايران در مجامع بين المللى، در پى راهى براى برانداختن دولت مصدق مى گشت و اقدامات خود را از طريق مداخله در امور سياسى ايران آغاز كرده بود. دولت ايالات متحده نيز سرانجام از هراس قدرت گرفتن حزب توده در ايران متقاعد شد كه بايد به سقوط مصدق كمك كند. در واقع پس از آنكه مصدق از ادامه كار سفارت انگلستان در تهران جلوگيرى كرد، سفارت آمريكا و مأموران سيا طراحى و هدايت توطئه عليه دولت مصدق را به عهده گرفتند.
• شكاف
هواداران نهضت ملى، پس از قيام سى تير ۱۳۳۱ به تدريج دچار اختلاف شدند. مظفر بقايى و آيت الله كاشانى به تدريج در جبهه مخالف مصدق قرار گرفتند. در حزب زحمتكشان ملت ايران كه منسجم ترين سازمان جبهه ملى بود انشعاب شد و خليل ملكى و همفكرانش از حزب اخراج شدند. آنها نيروى سوم را تشكيل دادند. گروهى از نمايندگان هوادار جبهه ملى نيز به تدريج در مقابل مصدق قرار گرفتند.
به وجود آمدن اين شكاف دلايل مختلفى داشت. گروهى به اين دليل كه به نظرشان سهم شايسته اى از قدرت به آنها داده نشده بود، خشمگين شدند. عده اى از انتصاب هاى دكتر مصدق برآشفتند. بعضى به او ايراد گرفتند كه چرا حزب توده را آزاد گذاشته است. اداره كشور در شرايط اقتصادى تازه (تحريم نفتى) نيز ملازماتى داشت كه منافع گروه ديگرى از هواداران نهضت ملى را به خطر مى انداخت. آنها اين مخاطره را از چشم دكتر مصدق مى ديدند. يكى از مهمترين دلايل، يا دست كم دستاويزهاى مخالفت با مصدق، موضوع حزب توده بود.
مسلم است كه دكتر مصدق سركوب حزب توده را مخالف اصول دمكراسى مى دانست، اما مماشات او در برابر فعاليت هاى اين حزب يك دليل تاكتيكى هم داشت. در فضاى بين المللى آن روز، مليون ايرانى ايالات متحده را به عنوان كشورى قدرتمند مى شناختند كه شايد بتوان به اتكاى او در برابر زياده خواهى هاى بريتانيا ايستادگى كرد. دكتر مصدق احتمالاً به اين نكته توجه داشت كه ايالات متحده از افتادن ايران به دامن حزب توده و كمونيسم نگران است، ولى مى خواست نشان دهد كه در صورت تداوم دخالت هاى بريتانيا در امور ايران، احتمال گرايش يافتن مردم فقير و تهيدست به سوى حزب توده افزايش خواهد يافت.
دولت بريتانيا و عوامل دربار ايران نيز از آزادى فعاليت هاى حزب توده به نفع استدلال خود بهره مى جستند. آنها مى گفتند ادامه زمامدارى دكتر مصدق به رواج كمونيسم و قدرت گرفتن حزب توده خواهد انجاميد. به نظر مى رسد سازمان سيا و دولت آمريكا متقاعد شده بودند كه خطر اخير جدى است.
اسناد سرى دولت آمريكا كه به تازگى انتشار يافته است، نشان مى دهد آمريكايى ها با پيش بينى احتمال شكست كودتا عليه مصدق، خود را براى يك جنگ داخلى درازمدت در ايران آماده كرده بودند. بر پايه اين اسناد آنها اعتقاد داشتند در صورت شكست كودتا، سرانجام قدرت در ايران به دست حزب توده خواهد افتاد، يا دست كم اين حزب بهره فراوانى از قدرت سياسى به دست خواهد آورد. مى توان حدس زد نگرانى هاى مشابه كه به وسيله عوامل دربار و انگلستان در داخل ايران نيز دامن زده مى شد، در رويگردانى بسيارى از هواداران راستگراى جبهه ملى از مصدق تاثير داشته است.
• كودتا
عوامل سفارت بريتانيا در تهران از سال ۱۳۳۱ سرلشكر زاهدى را تشويق مى كردند عليه مصدق دست به كار شود. عمليات براندازى دولت كه به نام رمز «آژاكس» شناخته مى شد را ابتدا يك مامور سازمان جاسوسى بريتانيا رهبرى مى كرد و سفارت بريتانيا در تهران مركز توطئه بود. اما دولت مصدق در مهرماه ۱۳۳۱ براى جلوگيرى از توطئه هاى انگلستان، سفارت آن كشور را تعطيل كرد و پس از آن، فرماندهى مستقيم عمليات آژاكس به عهده سفارت آمريكا قرار گرفت. حادثه نهم اسفند ۱۳۳۱ كه در آن توطئه عليه جان مصدق شكست خورد، نخستين اقدام عملى توطئه گران بود. شاه به بهانه اينكه مصدق همه كارهاى مملكت را به دست گرفته و كارى براى او نمانده ادعا كرد تصميم دارد كشور را ترك كند.
مصدق مخالفت كرد. شاه مدتى بعد بچه دار نشدن ثريا، همسرش را بهانه كرد و گفت براى معالجه او به اروپا مى رود. مصدق استدلال كرد كه ملكه مى توانند به اروپا بروند و اگر نياز شد اعليحضرت هم به ايشان ملحق شوند. اما شاه سرانجام به مصدق خبر داد كه تصميم قطعى به سفر گرفته است و از او خواست موضوع محرمانه باقى بماند، مصدق پذيرفت. شاه و عوامل دربار از سوى ديگر خبر سفر شاه را به اين شكل درز دادند كه مصدق او را وادار به ترك ايران مى كند. سوءقصد به جان مصدق اين طور ترتيب داده شده بود كه او پس از خداحافظى با شاه، به هنگام خروج از كاخ سلطنتى مثلاً توسط مردم خشمگين به قتل برسد.
اما مصدق با هوشيارى و البته مقدارى شانس از مهلكه گريخت. عوامل بهبهانى، بقايى و دربار به خانه مصدق حمله و آنجا را غارت كردند، در حالى كه مصدق از بام گريخته بود. توطئه دوم ربودن و قتل افشارطوس، رئيس شهربانى كل كشور بود كه به سرعت كشف شد و بقايى، زاهدى و خطيبى در معرض اتهام قرار گرفتند. بقايى با استفاده از مصونيت پارلمانى و زاهدى با كمك آيت الله كاشانى از بازداشت گريختند. پس از انحلال مجلس هفدهم در يك همه پرسى توسط مصدق (كه پيشتر به آن پرداختيم)، عوامل كودتا موقعيت را مناسب ديدند و شاه را متقاعد كردند مصدق را عزل و زاهدى را به نخست وزيرى برگزيند. او احكام عزل مصدق و نصب زاهدى را نوشت و خود به كلاردشت رفت تا در صورت شكست كودتا از همانجا بگريزد.
روزنامه شرق