کتک کاری در هیات دولت!
از تاریخ
مشاجره شديد عطاءالله خسروانى وزير كشور و غلامرضا نيك پى وزير آبادانى و مسكن كابينه هويدا، در جلسه روز ۲۱ مرداد ۱۳۴۸ دولت به زد و خورد كشيد و به بركنارى هر دو وزير انجاميد. اختلاف آنها بر سر موضوع انتقال سازمان عمران شهرى از وزارت كشور به وزارت آبادانى و مسكن آغاز شده بود. گفته مى شود اين مشاجره، توطئه برنامه ريزى شده هويدا براى بركنار كردن وزير كشور بوده است.
خسروانى كه در اين هنگام دبيركل حزب ايران نوين (حزب اكثريت مجلس) و مورد اعتماد شاه بود، از هويدا حرف شنوى نداشت و خطرى براى موقعيت او محسوب مى شد.
دكتر باقر عاقلى مؤلف كتاب دو جلدى «روزشمار تاريخ ايران، از مشروطه تا انقلاب» در حاشيه مطلب مربوط به درگيرى دو وزير در جلسه دولت نوشته است: «مشاجره و منازعه ميان نيك پى با خسروانى وزير كشور و دبيركل قدرتمند حزب ايران نوين براساس يك تبانى قبلى هويدا و نيك پى انجام گرفت. خسروانى با در دست داشتن دو پست مهم نظريات هويدا را در حزب و دولت تأييد نمى كرد و براى خود دولتى در دولت تشكيل داده بود. على الخصوص كه فراكسيون حزب دولتى در مجلس شوراى ملى از دبيركل حزب تبعيت مى كرد و هويدا درصدد طرح نقشه اى بود تا خسروانى را از كابينه كنار بگذارد.
براى اين كار لازم بود حداقل يكى از وزرا فداكارى كند. نيك پى حاضر به اين فداكارى شد ولى مى دانست هويدا به زودى شغل ديگرى براى او تأمين خواهد كرد. پس از منازعه آن دو نفر شاه دستور اخراج هر دو وزير را داد. هويدا پس از چله اى، نيك پى را به مقام شهردارى رسانيد و خسروانى پس از مدتى دربه درى به بازرسى شركت ملى نفت رفت.»
• رقابت حزبى
عطاءالله خسروانى نخستين بار در كابينه دكتر امينى به مقام وزارت رسيد و در دولت هاى علم و منصور نيز سمت خود را به عنوان وزير كار حفظ كرد. او در هيأت شش نفره اى كه براى انتخابات دوره بيست و يكم مجلس شوراى ملى تشكيل شد و عملاً دست به انتصاب نمايندگان زد، شركت داشت. حسنعلى منصور سياستمدار جوانى كه شاه او را براى تشكيل دولت آينده در نظر گرفته بود نيز عضو اين هيأت بود. منصور كه رهبرى «كانون مترقى» را به عهده داشت، مدتى بعد حزب ايران نوين را تشكيل داد. اميرعباس هويدا دوست صميمى منصور نيز در تشكيل اين حزب، مشاركت فعال داشت. خسروانى با تأسيس حزب ايران نوين، ابتدا به عنوان مسئول انتشارات حزب و سپس به عنوان قائم مقام دبيركل انتخاب شد.
هنگامى كه حادثه ترور منصور رخ داد، خسروانى يكى از وزيران كابينه بود كه نسبت به سايرين ارشديت داشت. اما شاه تصميم گرفت نزديك ترين فرد به منصور را به عنوان نخست وزير تازه معرفى كند. به اين ترتيب اميرعباس هويدا نخست وزير ايران شد و خسروانى وزير ماند. شاه در عين حال نگران بود حزب ايران نوين به ابزار قدرت هويدا تبديل شود، بنابراين كارى كرد كه خسروانى به عنوان دبيركل حزب انتخاب شود. خسروانى در ميان اعضاى حزب محبوبيت چندانى نداشت و دبيركلى او، حزب را به دو شاخه تقسيم كرد. شاخه قديمى كه بيشتر اعضاى كانون مترقى بودند و خود را جناح «روشنفكر» حزب مى دانستند به هويدا گرايش داشتند و جناح دوم كه از اعضاى جديد تشكيل مى شد به خسروانى نزديك بودند.
شايد يكى از دلايل اين كه شاه سال ها بعد تصميم گرفت نظام دوحزبى را تعطيل و حزب واحد رستاخيز را تأسيس كند، تداوم نفوذ هويدا در حزب ايران نوين بود. («معماى هويدا» عباس ميلانى) بازى رقابت حزبى در انتخابات مجلس شوراى ملى در سال هاى دهه چهل چنان رسوا شده بود كه حتى شخص شاه آن را به مسخره مى گرفت. علينقى عاليخانى وزير اقتصاد وقت از هويدا نقل كرده است كه «در جلسه شوراى اقتصاد شاه با طنز به عطاءالله خسروانى كه در آن موقع دبيركل حزب ايران نوين بود، گفته بود در اين انتخابات كه شنيدمland slide كرديد.
او هم خيلى خوشحال شده بود و با افتخار و سرافرازى گفته بود: بله قربان! شاه گفته بود: حزبتان اين كار را كرده بود؟ او هم گفته بود: بله قربان!... هويدا به من گفت اين وسيله شوخى و طنز اعليحضرت شده كه اينقدر جدى نگيريد كار انتخابات خودتان را.» («خاطرات دكتر علينقى عاليخانى» تاريخ شفاهى بنياد مطالعات ايران)
• مشاجره و عزل
اسدالله علم در يادداشت هاى روز ۲۱ مرداد ۱۳۴۸ خود نوشته است: «... شرفياب شدم. سر كارهاى كوچك اوقات شاه تلخ بود. حق هم با ايشان بود. اولاً لوله هاى آب كاخ، شب صدا مى كند و نمى گذارد بخوابند. ثانياً با آن كه همه مى دانيم شاه از كولر خوششان نمى آيد، پيشخدمت احمق كولر دفتر را باز كرده بود و احساس سرماخوردگى مى كردند. من خجل شدم، زيرا مآلاً مسئوليت همه امور با من است... شاهنشاه فرمودند: «دستور دادم وزراى كشور و آبادانى و مسكن عوض شوند، زيرا اين احمق ها به يكديگر فحش داده و بعد به من تظلم كرده اند. البته من اين را نمى بخشم.» به علاوه فرمودند امروز به دفتر نظامى رفتم و دستور دادم در نيروى دريايى تمام درياسالارها و درجات بالا را بازنشسته كنند... كار آنها بسيار بد بود.»
(«يادداشت هاى علم» جلد نخست) ممكن است علم، تحت تأثير خاصيت خاطره نويسى روزانه و يا به دليل خصومتش با دولت هويدا مسئله دعواى وزرا و دستور بركنارى آنان را هم رديف «كارهاى كوچكى» چون صدا كردن شير آب و روشن ماندن كولر آورده باشد، اما به هر حال اين جملات شيوه نگرش شاه به امور را تا حدود زيادى آشكار مى كند. هنگامى كه همه امور، از روشن و خاموش كردن كولر تا بازنشستگى يك جاى تمام اميران نيروى دريايى و دعواى وزيران به «شخص شاهنشاه همايونى» باز مى گردد، طبيعى است كه شيوه رسيدگى و تصميم گيرى در مورد آنها از اين بهتر نمى شود.
روزنامه شرق