ايران و عبدالناصر
از تاریخ
روابط ايران و مصر در مرداد ماه ۱۳۳۹ دچار بحرانى بى سابقه شد. شاه روز اول مرداد در يك مصاحبه مطبوعاتى به شناسايى اسرائيل توسط ايران اشاره كرده بود. جمال عبدالناصر، رئيس جمهور مصر دو روز بعد در يك سخنرانى شاه را همدست استعمارگران ناميد و او را متهم كرد كه در بحران كانال سوئز عليه منافع مصر عمل مى كند. ناصر روابط سياسى دو كشور را قطع و سفير ايران را از قاهره اخراج كرد.
در همين حال رئيس دانشگاه الازهر نيز در تلگرافى به دربار ايران، شاه را به دليل شناسايى اسرائيل سرزنش كرد. شاه در پاسخ اعلام كرد كه دولت ايران در اسفند ماه ۱۳۲۸ اسرائيل را به صورت دوفاكتو (واقعيت موجود) به رسميت شناخته و حالا چيز تازه اى اتفاق نيافتاده است. دولت ايران به تلافى اقدام دولت مصر، سفير آن كشور را از تهران اخراج كرد و از مطبوعات خواست به جنگ تبليغاتى شديد مصر و سوريه (جمهورى متحده عربى) عليه ايران پاسخ دهند. سرانجام اتحاديه عرب نيز اعلام كرد از اين پس خليج فارس را «خليج عربى» خواهد ناميد و خوزستان را جزء سرزمين هاى اعراب مى داند.
• پيمان بغداد
شايد بتوان ريشه اين اختلافات را در پيوستن ايران به پيمان بغداد (بعد سنتو) جست وجو كرد. انگلستان از سال ها پيش در پى ايجاد يك پيمان دفاعى در منطقه بود كه بتواند توسط آن كشورهاى تحت نفوذ خود را تا حدودى حفظ كند. قدرت انگلستان پس از جنگ جهانى دوم به سرعت كاهش مى يافت و ايالات متحده به تدريج حوزه هاى نفوذ بريتانيا را تحت پوشش در مى آورد. اما رقابت ميان اين دو كشور غربى همواره تحت الشعاع جنگ سردى قرار داشت كه ميان بلوك غرب با اتحاد جماهير شوروى و كشورهاى كمونيستى در جريان بود.
از سوى ديگر جمال عبدالناصر از هنگامى كه قدرت را در مصر به دست گرفت، در پى وادار ساختن نيروهاى بريتانيايى به خروج از خاك مصر بود. سرانجام با ميانجيگرى آمريكا قرار شده بود نيروهاى انگليسى در يك دوره ۲۰ ماهه خاك مصر را ترك كنند و در برابر، دولت مصر آزادى كشتيرانى در كانال سوئز را تضمين كند و متعهد شود در صورت مورد حمله قرار گرفتن هر يك از كشورهاى اتحاديه عرب يا تركيه، پايگاه بريتانيا در كانال سوئز را دوباره در اختيار نيروهاى انگليسى قرار دهد.
روز ۲۷ مهر ،۱۳۳۳ درست همان روزى كه موافقتنامه ميان مصر و بريتانيا امضاء شد، نورى سعيد (نخست وزير عراق) در استانبول اعلام كرد: «امنيت و حتى موجوديت عراق به امنيت ايران و تركيه بستگى دارد.» اين گفته نورى سعيد و تصميم عراق و تركيه به ايجاد يك پيمان دفاعى مشترك، ناصر را خشمگين كرد. ناصر سياستمدارى بود كه سال ها براى رواج ناسيوناليسم عربى و جا انداختن واژه «امت عرب» تلاش كرده بود و روياى اتحاد نهايى تمام كشورهاى عربى را در سر داشت. بنابراين او تصميم عراق و تركيه را «تلاش لندن براى بازگشت به خاورميانه» تلقى كرد و خواستار برگزارى نشست فوق العاده اتحاديه عرب براى محكوم كردن عراق شد.
به رغم اين واكنش شديد، تركيه و عراق در اسفند ۱۳۳۳ معاهده موسوم به «پيمان بغداد» را امضاء كردند. اين پيمان يك همكارى دفاعى و امنيتى ميان اعضا را پيش بينى مى كرد. دولت هاى انگلستان، پاكستان و ايران طى شش ماه به اين پيمان پيوستند. ايران با پيوستن به پيمان بغداد، سياست بى طرفى سنتى خود را رسماً كنار مى گذاشت.
• ترك بى طرفى
به گفته احمد ميرفندرسكى (سفير وقت ايران در مسكو): «وقتى قرار شد ايران وارد پيمان بغداد شود، عده اى از رجال سياسى ايران با اين كار موافق نبودند و از سياست بى طرفى بين دو بلوك، مخصوصاً در جنگ سرد، جانبدارى مى كردند. وزير امور خارجه وقت، آقاى عبدالله انتظام، از كسانى بود كه موافق اين كار نبود و از مقام وزارت امور خارجه استعفا كرد. او معتقد بود كه بايد همان سياست گذشته، يعنى بى طرفى را حفظ كنيم. ولى شاه بارها و بارها بر اين نكته تأكيد مى كرد كه ما در دو جنگ (جهانى اول و دوم) بى طرف بوديم و هر دو بار بى طرفى ما نقض شده.
اين بار بايد تكيه گاهى در يك پيمان نظامى داشته باشيم و انديشه بى طرفى را از سر به در كنيم. اين يكى از دلايل عمده ترك سياست بى طرفى و الحاق ايران به پيمان بغداد يا همان سنتو بود.» («در همسايگى خرس» گفت وگوى احمد احرار با ميرفندرسكى) اتحاد شوروى، چنانكه پيدا بود، با انعقاد اين پيمان به شدت مخالفت كرد. روابط سياسى ايران و شوروى تا چند سال تحت تاثير اين معاهده بود.
ايران با پيوستن به پيمان بغداد به كشورى «متعهد» تبديل شد، در حالى كه تعدادى از كشورهاى جهان سوم به رهبرى هند و يوگسلاوى درصدد استوار كردن سياست عدم تعهد بودند. مصر نيز به رهبرى عبدالناصر به جنبش غيرمتعهدها پيوست. در سال هاى بعد، اقدام مصر در ملى كردن كانال سوئز، اعلام دكترين آيزنهاور و كودتا در عراق صحنه سياسى منطقه را به كلى دگرگون كرد. ناصر در سال ۱۳۳۵ به پيروى از مكتب دكتر مصدق كه او را «زعيم شرق» مى ناميد، كانال سوئز را ملى اعلام كرد. كشورهاى استفاده كننده از كانال سوئز از جمله ايران به اين اقدام مصر اعتراض كردند و هياتى براى مذاكره با ناصر به مصر فرستادند.
ناصر به دكتر اردلان وزير امور خارجه ايران كه عضو هيات بود، گفت: «شما ديگر چرا عضويت اين هيات را پذيرفته ايد؟ مگر من كارى جز آنكه ايرانيان ۵ سال پيش كردند انجام داده ام؟... من از دست ايرانى ها چه مى كشم! داخل خانه كه گرفتار همسر ايرانى ام هستم، اينجا هم گرفتار شما!» (نقل شده در «سياست خارجى ايران در دوران پهلوى» عبدالرضا هوشنگ مهدوى) اما نتايج مناقشه ميان اعراب و اسرائيل، افزايش نفوذ آمريكا در پى اعلام دكترين آيزنهاور، كودتاى عراق، شناسايى دوفاكتوى اسرائيل توسط ايران و مشكلات ايران و اعراب در خليج فارس در سال هاى پس از آن، خصومت ايران و مصر را به حدى افزايش داد كه به قطع رابطه و جنگ شديد تبليغاتى سال ۱۳۳۹ انجاميد.