پيگيريها براي تئاتر خصوصی به كجا ميرسد؟
ایوب آقاخانی(بازیگر، نویسنده و کارگردان تئاتر) معتقد است؛ تئاتر خصوصی الزامات بسیاری دارد که هیچکدام از آنها را در اینجا نداریم.
وی با توضیح این نکته که تحقق تئاتر خصوصی به وجود برخی شرایط اولیه نیاز دارد و صرفا این نیست که گیشهاش بچرخد.
آقاخانی درخصوص فاکتورهای دیگری که باید تئاتر خصوصی داشته باشد و ما نداریم، توضیح داد: تئاتر خصوصی پیش از هر چیز باید دارای یک مکان ثابت و تعریف شده باشد.
شکلهای موفق تئاتر خصوصی در دنیا اینگونه هستند که یک سالن ثابت و تعریف شده وجود دارد که گروهی در آن فعالیت میکنند و این گروه در درازمدت و با روشهایی نظیر مسائل تبلیغی و اجرای کارهای متنوع، مشتری و مخاطب خود را از طریق کارهایی که اجرا کردهاند، پیدا میکنند که همانا مخاطبان تئاتر برای پیدا کردن کارهای بعدی این گروه به چنين سالنهاي میروند.
درنتیجه یک ضمانت نسبی وجود دارد که به واسطه همان ضمانت، گروه میتواند در تمام کارهایش، دغدغههای مردمپسندانه و عوامپسندانه نداشته باشد زیرا میداند مخاطبش تعریف شده و او را میشناسد.
وی اضافه کرد: در کشور ما اصلا چنین تالاری برای تئاتر خصوصی وجود ندارد. حتی تماشاخانه ایرانشهر چنین تالاری نیست فقط مدیریت آن خواسته دربرابر اجراهایی که مدعیاند میتوانند خودشان دخل وخرج کنند، دست باز نشان دهد و از آنها استقبال کند اما بازبسیاری از سياستگذاريهاي آن در دست مدیریت است و گروه درباره آنها اختیاری ندارد.
مدیر پروژه "چهار فصل تئاتر ایران" همچنین به نظارت بر متن اشاره و تصریح کرد: در آنچه که با نام تئاتر خصوصی در کشور ما فعالیت میکند، نظارت متن همچنان در شورای نظارت و ارزشیابی مرکز هنرهای نمایشی اتفاق میافتد، به عبارتی متنی که در تئاتر خصوصی هم قرار است اجرا شود، باید در اینجا تایید شود.
وی توضیح داد: این حرف به آن معنی نیست که در تئاتر خصوصي هر کاری که اجرا میشود؛ باید آزاد آزاد باشد اما من معتقدم به هر حال ما با یک سری جریانات و سازههای تعریف شده در کشور چه در حوزه فیلم چه در حوزه تئاتر و چه ادبیات کار میکنیم که باید به هر حال فاکتورها و اصول آن را رعایت کنیم اما اینکه متولی تمام این کنترل، همچنان مرکز هنرهای نمایشی باشد؛ پسندیده نیست.
آقاخانی افزود: در تئاتر خصوصی دنیا ، تمام این کارها به عهده آن مجموعه تئاتری است. آنها میدانند نباید متناقض با قوانین سیاسی، فرهنگی و اجتماعی جامعهشان کار اجرا کنند.
آنها قوانین کلینگری دارند و به اندازه ما درگیر جزئیات نیستند و رعایت آن قوانین کار سختی نیست اما رعایت قوانین فرهنگی سیاسی و اجتماعی در کشور ما بسیار سخت است برای اینکه یک بام و چند هوا در اینجا معنی پیدا میکند.
وی در مثالي بيان كرد: در یک سالن، زدن یک حرف، مهم نیست ولی در سالن دیگر همان حرف خیلی مهم میشود؛ و این یعنی آکسانگذاری نظارتی در سالنهای مختلف فرق میکند که این نوع نظارت و نگاه به تئاتر مخرب است و بسیار فرق دارد با چیزی که به عنوان تئاتر خصوصی از آن یاد میکنیم.
آقاخانی، مکان؛ مدیریت و سیاستگذاری ثابت در دل مجموعه اجراکننده را مهمترین شاخصههای تئاتر خصوصی دانست که در ایران هيچيك قابل تحقق نیستند.
او گفت: صحبت از تئاتر خصوصی بیشتر مرا میخنداند تا اینکه خوشحالم کند برای اینکه ما این حد از آزادی عمل را در تولید یک اثر تئاتری نداریم.
وی ادامه داد: من نمیخواهم بگویم فضا سنگین است یا سبک؛ بلکه میگویم این حد از آزادی عمل تعریف شده لازم برای تئاتر خصوصی با استانداردهای جهانی در ایران وجود ندارد و بنابراین حرف زدن از تئاتر خصوصی در ایران خندهدار است زیرا الان تئاتر خصوصی در کشور ما يعني اينكه ما با آنها قرارداد نبنیدم و پول ندهیم و خودشان از گیشه درآمد پیدا کنند. این کل تعریف از تئاتر خصوصی شده درحالیکه این جزئیترین تعریف تئاتر خصوصی است.
آقاخانی افزود: ما از تئاتر خصوصی مانند بسیاری از دیگر مقولههای مربوط به تئاتر فقط "شو"ی آن را اجرا میکنیم؛ صحبت از تئاتر خصوصی میشود ولی خصوصی سازی به معنای جدی آن وجود ندارد و هیچکدام از هنرمندان نمیتوانند کاری را که قطعا میخواهند و از گیشه آن مطمئن هستند، روی صحنه ببرند و باید کاری را اجرا کنند که به دلایل مختلف با بسیاری از مسائل همساز باشد تا بتواند اجرا شود.
وی ادامه داد: وقتی تئاتر خصوصی باشد، آزادی عمل تهیهکننده بسیار بالاتر از آن چیزی است که اکنون میبینیم؛ در اینکه چه چیزی را، کِی، کجا و چقدر اجرا کند، حق اعمال نظر دارد؛ اما الان کدامیک از اینها برای تهیه کننده وجود دارد؟
آقاخانی گفت: ما سی اجرا بیشتر نمیتوانیم داشته باشیم ولی محکومیم درآمد داشته باشیم؛ ما باید در یک سالن هشتاد نفره یا شصت نفره اجرا داشته باشیم؛ ولی حتما باید با بسیاری از ضابطههای دستوپاگیرِ ضدگیشه، دست و پنجه نرم کنیم... این همه الزامات تئاتر خصوصی کجا و این همه قید وبند کجا.
وی اشاره کرد: من خیلی مدافع تئاتر خصوصی نیستم ولی منتقد این هستم که مدیران دائما ادای تئاتر خصوصی دربیاورند یا پُزش را بدهند یا "شو"ی آن را راه بیاندازند. تئاتر خصوصی هرچه هست، آن چيزي نیست که ما داریم و روی این قضیه اصرار دارم و تا زمانی که این همه قید و بند و این همه مسائل دست وپا گیر و بیهوده دامن تئاتر را گرفته صحبت از تئاتر خصوصی یک شوخی سخیف است.
کارگردان "مرثیه برای یک سبک وزن" درباره اینکه اجرای گروههای تئاتری بدون کمک دولتی میتواند تئاتر خصوصی قلمداد شود، گفت: صرف پول نگرفتن از مرکز هنرهای نمایشی، تئاتری را خصوصی نمیکند اگرچه در آنجا شاید تئاتر خصوصی به شکل معقولتر و نزدیکتر اتفاق میافتد؛ اما یادمان باشد حتی آنجا هم بسیاری از آثاری که به لحاظ محتوایی مورد نظر تهیه کنندگان باشد اجرا نمیشود، یعنی نظارت همچنان میتواند آنها را تحت فشار بگذارد.
وی به دلیل دیگر این امر اشاره و اظهار کرد: در اجرای آن گروهها هم اینکه هرلحظه خواستند کار را شروع یا تمام کنند، تحت نظر گروه نیست و به هرحال تعداد اجراها در یک بازه زمانی، توسط مدیریت تالار به آنها تحمیل میشود.
آقاخانی با بیان اینکه شکل جهانی تئاتر خصوصی اینگونه نیست، به حمایت شهرداری در تمام دنیا از تئاتر خصوصی اشاره کرد و گفت: در اینجا بانی حمایت از تئاتر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است که البته هرسال برای حمایت از تئاتر یک شرط میگذارد، محدودیتهایی تعریف میکند، هر مدیری ساز خودش را میزند، هر تصمصیمگیرندهای میخواهد سلیقه خودش را اعمال کند و با این شرایط واقعا شوخی است که به تئاتر خصوصی فکر کنیم.
وی اضافه کرد: اتفاقی هم که در تئاتر شبه خصوصی در ایران میافتد، کاذب است. ستارهگرایی از نوع کاذب، آنقدر دامن این کارها را گرفته که ارزشهای آن گم میشود. یعنی تلاش میشود از طریق افرادی که میتوانند، گیشه تضمین بشود و تقریبا هر شب سالن آن هم پر میشود.
آقاخانی چنین امری را به خودی خود عیب ندانست و توضیح داد: ستارهگرایی در تئاتر حسن است به شرط آنکه به محاسن دیگر کار افزوده شود، نه آنکه برای پوشاندن معایب از آن استفاده شود.
یعنی مسیری که در برخی اجراها به عنوان اولین جرقههای تئاتر خصوصی دیده میشود، به نظر من از همان اول به بیراهه رفته است و نقد من این است که چیزی که از همان اول میتوانست به جریان سالم خصوصیسازی در تئاتر بدل شود، به کجراههای رفته که به نظر من در درازمدت تاثیر مخربتری خواهد داشت.
وی، استفاده از بازیگران چهره در تئاتر ایران را به سبب ناگزیری گروهها دانست زیرا باید نگاه اين تئاتر به گیشه باشد اما درباره این حرکت در تئاتر جهاني توضیح داد: اگر این اتفاق در همه جای دنیا میافتد، درکنار بسیاری شاخصههای دیگر است درحالیکه در اینجا اولین سوال این است که چه کسانی برای کار بازی میکنند.
مسوول گروه تئاتری "پوشه" گفت: وقتی بحث بازیگر، اولین بحث است، یعنی این کار خواهناخواه بیراههای است که در دراز مدت خودش را نشان میدهد و گاه دیده میشود آدمهایی وارد برخی از این پروژهها میشوند که روی صحنه حتی نمیتوانند راه بروند ولی به صرف اینکه یک شهرت کاذب تلویزیونی دارد، مخاطب به هر حال برای دیدن او میرود.
وی با تاکید بر اینکه "ستارهگرایی در تئاتر را رد نمیکنم" گفت: این امر در همه جای دنیا هم جواب میدهد، پس چرا ما استفاده نکنیم؛ ولی نباید سطح خودمان را آنقدر پایین بیاوریم که دلمان به همین چیزها خوش باشد که گیشهمان پر بوده یا نبوده که سرانجام به این نتیجه برسیم که کار فرهنگی نیست و بیشتر اقتصادی است.
آقاخانی اظهار کرد: اگر واقعا برای تئاتر خصوصی دورخیز شود و برنامهریزی داشته باشیم، در مسیری میافتد که فقط بازخورد اقتصادی نخواهد داشت و بسیاری چیزهای دیگر را با خود می آورد که نسبت به نیاز تعریف شده تئاتر، چیزهای مهمتری باشند تا اقتصاد.
وی، آثاری را که درحال حاضر مدعی جریان تئاتر خصوصیاند، نمایندگانی برای یک جریان سالم، تعریف شده و جدی تئاتر خصوصی ندانست و گفت: اینها میتوانند خرده تحرکاتی در این زمینه محسوب شوند که به گمان من و به دلایلی که گفتم به بیراهه میروند و دور نیست آن زمانی که تئاتر خصوصی سر از جایی دربیاورد که آن را قصد نکرده بود.
آقاخانی بیان کرد: ما هروقت توانستیم در کشورمان تلویزیون کابلی داشته باشیم، میتوانیم از تئاتر خصوصی هم حرف بزنیم چون همانقدر مانع سر راه شبکه کابلی وجود دارد که بر سر راه تئاتر خصوصی.
وی گفت: فکر میکنم عموم مدیران ما چیزی از تئاتر خصوصی شنیدهاند اما درباره آن زیاد نمیدانند در نتیجه هر کاری که میکنند ادای برخی چیزهاست و آدمهایی را که نسبت به این مقوله آگاهتر هستند بیشتر میخنداند و البته متاسف میکند.