کمیسرهای فقهی و صوفیان خانقاهی
یک ماه پیش و پس از چند روز کشمکش و ناآرامی در شهر بروجرد، حسینیه دراویش گنابادی این شهر توسط نیروی انتظامی تخریب شد. خبرگزاری های رسمی جمهوری اسلامی، حمله تعدادی از دراویش گنابادی به مسجد النبی بروجرد و پرتاب سنگ به این مسجد را دلیل شروع درگیری های منتج به تخریب حسینیه ذکر کردند که البته از سوی دراویش گنابادی تکذیب شد.
پس از تخریب حسینیه دراویش گنابادی و ختم غائله بروجرد، برخی از روحانیون شناخته شده ازجمله مهدی کروبی نسبت به برخورد با پیروان این فرقه اعتراض کردند و خواستار کشف ریشه و عوامل این حادثه و برخورد با متخلفان شدند.
برخی کارشناسان سیاسی و مذهبی معتقدند که برخورد و درگیری با دراویش سلسله نعمت اللهی که پیش از این در اواخر بهمن ماه سال گذشته در قم نیز تکرار شدهبود، از آن جهت شدت گرفته که جمهوری اسلامی پس از یک دوره تسامح با این گروههای مذهبی، قصد دارد به تضعیف آنان پرداخته و مانع از ادامه حیات آنان شود.
اما با گذشت نزدیک به یک ماه از برخورد با پیروان سلسله نعمت اللهی، سعید حجاریان از چهرههای شاخص اصلاحطلب در تحلیلی تاریخی به بررسی نحوه تعامل دولتهای شیعی ایران با فرقههای عرفانی و نیز سایر مذاهب اسلامی موجود در ایران پرداختهاست.
حجاریان در این مطلب که با عنوان «کمیسرهای فقهی و صوفیان خانقاهی» منتشر شده، نوشته است:
عرفان پایگاه محكمی در ایران و كل خاورمیانه و شبهقاره هند دارد و عرفای زیادی از این منطقه برخاستهاند كه هر كدام سرسلسلة حلقههای صوفیانه شدهاند و جنگ بین صوفیان و فقیهان امری تازه نیست.
تشیع از زمانی كه پا به ایران گذاشت، به صورت فرقهای باطنی پدیدار شد. بهخصوص در سلسلههای زیاریان و آل بویه رنگوبوی باطنیگری بیشتر دیده میشود. حتی صفویه در بدو پیدایش، بهخصوص سرسلسلههای آنان یعنی شاه صفی و شاه اسماعیل، بیشتر از آنكه پادشاه باشند، مراد و مرشد قزلباشان بودند. اما با نهادینه شدن دین در ایران و پیدایش مكتبخانههای درسی و پیدایش فقها، این دو جلوه از امر واحد یعنی «حقیقت» و «شریعت» (یا به قولی طریقت و شریعت) از هم جدا شدند.
حتی بهصورت فضایی این جدایی كاملا در جغرافیا مشهود است. شما اگر كویر ایران را نصف كنید، نیمه غربی فقیهانه است و نیمه شرقی طریقانه. یعنی شهرهایی مثل تهران، قم، كاشان، نایین، اردستان، یزد، زواره و اصفهان مركز فقهای بزرگ بودهاند. از آن سمت، سمنان، سبزوار، شاهرود، نیشابور، گناباد، قائن، بیرجند، زابل و كرمان عرفای بزرگی را تحویل دادهاست. علاءالدوله سمنانی، بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی از این جملهاند. اینكه چرا این جداگزینی فضایی به وجود آمدهاست و چرا بالعكس نشده، موضوعی است که مجال دیگری میطلبد.
حجاریان در ادامه، تعامل جمهوری اسلامی را با فرقه نعمهاللهیه تابنده گنابادیه به دو مقطع حیات امام خمینی(ره) و پس از تقسیمبندی کرده و نوشتهاست:
از میان فرقههای مهم در ایران، قادریه و سلسله نعمهاللهیه تابنده گنابادیه از همه مشهورترند. جریان قادریه عمدتا متعلق به اهل سنت هستند و در چارچوب تحلیل ما نمیگنجند. گرچه آنها هم زمانی در معرض آسیب فقهای محلی بودهاند، اما امروزه كسی به آنها كاری ندارد. آنها فقط در اوایل انقلاب بهخاطر شاربهای بلندشان به دستور امامجمعه ارومیه در معرض بعضی جوانان خودسر قرار گرفته و آنها شوارب (سبیلها) را میچیدند. (یاد پطركبیر بخیر كه بهخاطر تجدد به دست سربازان قیچی دادهبود تا ریشهای موژیكها (دهقانان روسی) را بچینند!) تا اینكه عدهای از سران آنها شكایت پیش امام بردند كه ما اهل حق هستیم و ما را بیخود اذیت میكنند. امام هم فرموند كه انشاءالله ما همه اهل حق باشیم. آنها خوشحال شدند و در شهرشان دیوارها را پر كردند كه «ما همه اهل حقیم، امام خمینی». از آن پس، كسی آنها را اذیت نكرد!
فرقه دراویش گنابادی دارای خانقاههای بزرگی در بیدخت گناباد نزدیك قائن هستند و از قدیمالایام از مسافرین در راه مانده در خانقاه خود پذیرایی میكردند. امام در تفسیر سوره حمد خود در یك مورد استنادی به یكی از مشایخ این فرقه كردهاست و از وی تجلیل نمودهاست. امام بهخاطر مذاق عرفانی خود، احساس همدلی زیادی با بعضی عرفا مانند محیالدین عربی و دیگران میكرد. امری كه در حوزه علمیه قم و در بین فقها مطعون بود و كوزهای را كه پسرش مصطفی از آن آب خوردهبود، فقها آب میكشیدند. ایشان در نامه به گورباچف از دو عارف نامدار یعنی محیالدین عربی و ملاصدرا نام میبرند و اسم فقیهی در این نامه نیست.
این درگیری بین فقیه و صوفی تا زمانی كه امام زنده بود، چندان جلوهای نداشت. ما نمونهای نداریم كه جایی گزارشی از آن شده باشد. اما كمكم با تبدیل نهاد تشیع به church، گروهی محتسب دینی و یا میتوان گفت كمیسر فقهی به وجود آمدند كه نمونه بنیادگرای آن را در زمان ضیاءالحق در پاكستان شاهد بودیم كه به آنان، «شرطهالخمیس» میگفتند.
این كمیسرهای فقهی، به شدت شاخكهایش حساس شدهاست و به هر چیزی كه اندك مغایرتی با عرفیات اهل شرع دارد، مواجه شود با آن برخورد میكند كه یكی از آنها نارواداری و عدم مدارا با فرقهها و سلسلههایی است كه سالهاست در ایران زندگی عادی خود را میگذرانند و به سبك خود، خدای خویش را پرستش میكنند و حتی مبادی به آداب شرع نیز هستند. تخریب خانقاههای دراویش گنابادی در قم و بروجرد، برخورد با شیخیان اسكو و بناب، تخریب مساجد اهل سنت و تبدیل آنها به پارك كه یك مورد آن دو ماه پیش اتفاق افتاد، نمونههایی از این عدم تساهل است.
حجاریان در پایان، به آسیبشناسی اینگونه برخوردها با پیروان سایر فرق اسلامی در کشور پرداخته و توصیه کرده که "صحیح است که تکثر سابق به عالم تشیع بازگردد":
ما باید بدانیم كه شیعه در جهان اسلام در اقلیت قرار دارد و اگر بنا باشد كه رواداری را پیشه خود نكند، آنگاه شیعیان سایر كشورها در معرض خطر خواهند بود و چه بسا كه دامنه انتقامجویی گروههای بنیادگرای سنی به داخل ایران نیز كشیده شود. البته دراویش هیچگاه اهل خشونتورزی نبودهاند و از تعالیم آنهاست كه در قبال قدرت مركزی كرنش میكردهاند. اما ترس از آن است كه آنها بهعنوان دستگرمی در معرض آسیبی قرار بگیرند و سیستم كمیسیاریای فقهی ما تجری پیدا كند و به دیگرانی بپردازد كه دارای قدرت به مراتب بیشتری هستند و دارای پشتیبانان قوی خارجی نیز میباشند. كما اینكه شاهد بودیم بهازای تخریب مسجد كوچكی در مشهد، چه فاجعهای در حرم امام رضا (ع) آفریدند.
گذشته از سلسلههای عرفانی استخواندار، در سنوات اخیر حلقههای عرفانی بهاصطلاح فرنگیان newage نیز در ایران به وجود آمدهاست. مانند طرفداران یوگا، مدیتیشن، سایبابا، مون، ذن، بودیسم، شینتو و فرقههایی از این قبیل. این حلقهها بهخاطر آنكه دین رسمی پاسخگوی نیازهای معنوی جوانان نیست، به وجود میآیند و شاخههایی از مراكز خارج از كشور هستند كه معمولاً با این گروهها نیز با شدت عمل برخورد میشود. البته نمیتوان منكر شد كه ممكن است در بین آنها خلافكاریهایی هم وجود داشته باشد، اما روش صحیح آن است كه تكثر سابق به عالم تشیع بازگردد و دیگر كسی كوزهای را آب نكشد تا بتوان در درون همین مذهب شیعه، مجالی برای پرستش برای همگان پیدا كرد.