سياست زدگى يك زندگى شاعرانه
از تاریخ
سال هايى كه عشقى جوان، پشت ميز چوب گردو و نشسته روى صندلى لهستانى، در تجارتخانه يك بازرگان فرانسوى، در حال ترجمه بود، سال هاى بى نام و نشانى عشقى بود و البته سال هاى اميدوارى به آينده مبهمى كه در راه است ... اما اين سال ها در حيات عشقى زودگذر بود. ميرزاده عشقى بعد از همسفر شدن با مهاجران ايرانى به سوى استانبول، كم كم وارد گود شد.
زمانه عشقى، آبستن تنش ها و آشوب ها بود و روح آزاده امثال عشقى را به شكفتگى برمى انگيخت.
زمانه ميرزاده، زمانه فريادها بود و خيزش ها ... اگر خودت را به قافله زمانه نمى سپردى و تنت را به زخم هاى سنگلاخ ها نمى دادى، انگار كه نبودى و عشقى جوان از همان روزهاى دور مى خواست كه باشد، پوسته تنهايى و نوميدى اش را بشكافد و به وسط معركه اى بيايد كه عجيب صدا كرده بود. و درست همين زمانه است كه ذوق و هنر عشقى را مى بلعد و روح او را اسير تب وتابى مى كند كه جز پراكندن گردوغبارى براى هيچ، چيز ديگرى نثارش نخواهد كرد. سعيد نفيسى درباره ميرزاده عشقى و فناشدگى او در ميان پنجه هاى زمانه اش مى نويسد: «مى توان گفت هنر او به هدر مى رفت و من از ميان سخن سرايان اين دوره تاكنون كسى را نديده ام كه هنر خويش را بدين گونه حرام كرده باشد.»
و اينگونه بود كه ميرزاده عشقى در تلاطم عصر و نسل خود دست و پا برهم ساييد و بى آنكه به آنچه شايسته اش بود، رسيده باشد، حلقوم خسته از هزار فرياد نكشيده اش را به تاريكى خاك و بى رحمى فراموشى سپرد.
درست به مصداق بيتى كه فضل الله تابش درباره دوران حيات عشقى سروده است: افسانه عمر بين كه در يك دم صبح سر بر زد و لاله گشت و پرپر شد و ريخت. اين سراسر حيات شاعرانه عشقى است. حياتى كه پياپى با سياست زدگى قاطى شده بود، سياست زدگى و دلمشغولى براى سرزمينى كه لاى تب وتاب هاى بى خاصيت مى سوخت و مى پوسيد و هيچ نمى شد تكانش داد، مدام از هر شكاف و روزنى بحرانى زبانه مى كشيد و دستى گزيده مى شد. سراشيبى قهقرا، تهديد هميشگى جامعه درجازده ايران آن روزگار بود.
شاعر جوانى كه از او صحبت مى كنيم، در اثر چنين جوى بود كه دست از هنر ناب، دست از سرودن و گفتن و شكفتن شست و روزنامه نگارى و مقاله نويسى و بى پرده گويى را بهترين مبارزه در چنين منجلابى دانست و انگاشت. روزنامه هاى كاهى عشقى با لوگوى درشت «قرن بيستم» با اينكه همچون نگارنده اش عمر كوتاهى داشت اما فصل تازه اى را در تاريخ مطبوعات سياسى اين سرزمين رقم زد. ميرزاده عشقى امروز، سيد محمدرضا كردستانى ديروز است. فرزند حاج سيدابوالقاسم، و در سال ۱۳۱۲ هجرى قمرى، مصادف با ۱۲۷۲ خورشيدى و در شهر همدان متولد شد. سال هاى كودكى اش را همچون ديگرانى كه در آن روزگار مى زيستند در مكاتب محلى گذراند و آموزه هايى از آن دوران در مشت ذهنش اندوخت.
از هفت سالگى به آموزشگاه هاى درسى مدرن راه يافت و به تحصيل فارسى و فرانسه اهتمام ورزيد. جالب اينجاست كه چنان در اين عرصه با استعداد و آزموده بود كه قبل از گرفتن گواهينامه از مدرسه آليانس، موفق شد در تجارتخانه اى كه به آن اشاره كرديم به كار ترجمه حرفه اى بپردازد و اين نخستين آشنايى هاى محمدرضا با قلم و دوات بود ... قلم و دواتى كه افسار زندگى اش را بعدتر به دست گرفت و حتى شاعر نورسته را به مرگى نابهنگام گره زد... نخستين آشنايى هاى او با قلم زدن و دود چراغ خوردن و به هيچ نرسيدن... ! وقتى شعله هاى جنگ جهانى اول زبانه كشيد، عشقى خود را به موج زمان سپرد و كوشيد در معادلات بى سر و تهى كه دوروبرش را احاطه كرده بود نقشى براى خود بنگارد. عشقى به هوادارى از عثمانى ها پرداخت و براى بازنماندن از قافله، خود را به ميان چند هزار مهاجر ايرانى سپرد كه به سوى استانبول مى رفتند.
استانبول در واقع مهد خودسازى و خودباورى شاعر جوان بود. از همان ابتدا با ديدن ويرانه هاى كاخ مدائن در مسير، حالتى از هيجان و اندوه دستش را به قلم بند كرد و «اپراى رستاخيز شهرياران ايران» را نوشت. همان منظومه شيوايى كه رگه هاى پررنگى از احساسات ناسيوناليستى قوى شاعر را آبستن بود. عشقى در استانبول كوشيد به چهره هاى برجسته همسفرش نزديك تر شود و از اين حسن مجاورت براى اندوختن توشه و تجربه بهره برد. وى مدت ها در شعبه علوم اجتماعى و فلسفه دارالفنون بابعالى خرد، به عنوان مستمع آزاد حضور پيدا كرد و بسيارى از آثار ماندگارش را تحت تاثير چنين جلساتى نوشت.
و بدين گونه بود كه شاعر معاصر عشقى، ملك الشعراء بهار مى گويد: «قريحه شاعرى عشقى در مهاجرت تحريك شد.» اما اين همسفر بودن با دولت موقت مقاومت ملى، در سرزمين عثمانى جز بهره هاى معنوى درازمدت، چيز ديگرى به شاعر جوان و خسته نبخشائيد. عشقى در فقر و غربت روزگار مى گذرانيد و بسيارى او را به خاطر كم تجربگى و بى نام و نشان بودن در جمع خود نمى پذيرفتند. قافله مهاجران همه صاحب اسم و رسم اند و عشقى جوان، خام و آرمان زده... او در واقع بى پناه و تنهاست.
هر چند كه مرادى همچون عارف قزوينى پيدا مى كند اما باز هم تنهاست، تنهايى غم انگيزى كه در سراسر حيات عشقى تبديل به روحى جنگجو و معترض مى شود كه مى خواهد پوسته تنهايى اش را بشكافد و زمزمه هايش را به فرياد زمانه اش بسپارد. خاطرات مانده در تاريكخانه ذهن و درون شاعر او را براى چنين آرمانى بيشتر انگيزه مى بخشايد. عشقى دوازده ساله در بلواى مشروطيت تنها نظاره گرى بود كه افق تنگ آينده را از پس پشت بحران ها و شكاف ها، مى كاويد. ماجراى نبرد پارك اتابك، مشروطه را به لغزشگاه سرانده بود. يپرم خان، قهرمان مشروطه، رهبر حمله كنندگان به استراخان و باقرخان مردان نام آور مبارزه مشروطه خواهى تبريز بود.
لغزش هاى اين چنينى مشروطيت، تصوير تراژيك دوران جوانى عشقى بود. بعد ها امضاى قرارداد ۱۹۱۹ كه در واقع تعهدنامه تحت الحمايگى ايران بود، صحنه تراژيك ديگرى در افق نگاه شاعر آفريد.
تاخت و تاز هاى عشقى به وثوق الدوله و قرارداد ننگين ۱۹۱۹ در روزنامه «قرن بيستم» كه در آن سال ها با قطع بزرگ و در چهار صفحه منتشر مى شد، خشم حكومت را برانگيخت. شاعر جوان كه مى كوشيد هنرش را فداى سياست از هم پاشيده سرزمينش كند، به زندان افكنده شد. و پس از اين بود كه عشقى مى كوشيد در بلبشوى جامعه پاره پاره اش در پى پناهى باشد و ماوايى ! اما جست وجو جز به نوميدى گره نمى خورد. شاگرد انقلاب، مدرسه زندگى اش را دوست نمى داشت. چرا كه بارها فريبش داده بود. مخصوصاً آن گاه كه به شعبده سياسى سيدضياء دل مى بازد و بعد ها مى فهمد اين دل باختن مساوى بوده است با از دست دادن مشتى از آرمان هاى بلندپروازانه دنياى كوچكش...
چنين ستيز و گريز هاى نوميدانه اى است كه شاعر جوان را تا مرز جنون سوق مى دهد «در مقالات عشقى، جابه جا، حرف هايى از يك سوسياليسم خيال پرورانه مى بينيم. آن تصفيه اساسى كه بايد در سازمان هاى اداره كننده و بنياد هاى مادى و روابط نيروهاى جامعه به عمل آيد، چون در ذهن نوجوان شتابزده و بى تجربه لاينحل مى ماند، پيشنهاد «عيد خون» را به دنبال دارد كه خيال پرورانه و هرج ومرج طلبانه است. شاعر پيشنهاد مى كند كه سالى پنج روز عناصر فاسد و مفسد جامعه را به خون بكشند.» و اين همان جنون لجام گسيخته اى است كه در واكنش به نوميدى ها و خستگى هاى نسل عشقى از زبان و قلمش بيرون مى تراود، بى سرانجام، بى معنا، سرگردان! و جالب اينجاست كه او خود مى داند چنين انديشه هايى ديوانگى است.
عشقى معتقد است چنين واكنشى برخاسته از منجلاب بحران ها و گره هاى ناگشودنى جامعه و زمانه است: در اين محيط كه بس مرده شوى دون دارد/ وزين قبيل عناصر زحد فزون دارد/ عجب مدار اگر شاعر جنون دارد/ به دل هميشه تقاضاى عيد خون دارد... بعدها هم كه عشقى دست از اين ديوانه نمايى ها مى شويد، راه حل منطقى زدودن بحران هاى طاقت فرسا را درنمى يابد و جز به هزل و هجو مخالفان و حكومتيان، چاره اى نمى انديشد. روح او در چارچوب بسته زمانش، در قفس تنهايى و نوميدى، ذره ذره فنا مى شود. آرى «شاعر از بازندگان چنين چالشى است، زيرا در مهلت كوتاهى كه تا مرگ داشت بيشتر وقت گرانبهاى خود را در چنين هرزه نويسى هايى هدر داد و دريغا از قحطناى انتقاد ادبى كه مى توانست شاعر گمراه را به خود بياورد.»
اما عشقى گرچه خود در شعر و هنر، نام آور نشد و نتوانست به آنچه در گوهرينه درونش بود، برسد اما شاعر گمنام يوش را پناه داد و روزنامه اش را با نخستين زمزمه هاى شاعرانه و نوگرايانه نيما آذين بست. نيما را شناخت و با او از ضرورت هاى تحول در شعر كلاسيك فارسى گپ و گفت كرد و در واقع جاده را براى آينده متحول و درخشان شعر نو كه نيما پرچم دارش بود، صاف كرد. و اين خود مهر افتخارى بر پرونده مختومه حيات بى سرانجام عشقى است.
اما بى گمان عشقى در ميدانگاه مبارزه روشنفكرانه مردم گرا، چهره اى به ياد ماندنى است. آن گاه كه «كفن سياه» را مى سرايد و به مهجوريت و انزواى محتوم زنان جامعه سنتى خود مى تازد و همچنين در محتواى شاهكارش «سه تابلوى عشقى» نيم اشاره اى به چنين مبارزه نافرجامى دارد. مبارزه روشنفكرانه اى كه هرگز به سرانجام مطلوب خود نمى رسد.
اما در نهايت زمانه عشقى او را برنمى تابد و مى كوشد سيماى آرام و اندوهگين ولى انقلابى و معترض عشقى را از صفحه سياه تكرار ها بزدايد.
عشقى بعد از انتشار چند شماره آتشين از «قرن بيستم» و همچنين سرودن قطعه بلند «جمهورى نامه» كه تاخت وتازى برهنه به سوى منفعت طلبى تزويرآميز رضاخان ميرپنج بود، خانه نشين و زندانى شد. ساعت ها و روزها به تنهايى مى گذشت تا اين كه سپيده دم روز ۱۲ تير ۱۳۰۳، صداى گلوله اى، دروازه دولت تهران را تكان داد. صدا از خيابان سپهسالار بود و كوچه قطب الدوله! آنجا كه خانه شاعر جوان فنا شده اى بود كه لب حوض و سايه انداخته روى رقص ماهى گلى ها، فداى سياست زدگى دورانش شد.
عشقى در آغاز جوانى و نورستگى و وقتى كه هنوز سى و دو ساله هم نشده بود، مرد اما خاطره او همچون تلنگرى باقى ماند و تاريخ را تكان داد... گرسنه چون شيرم و برهنه چون شمشير/ برهنه اى شيرگير و گرسنه اى بى شير/ برهنه ام، دستگيرى ام نكند كس/ دست نگيرد كسى به برهنه شمشير/ من دم شيرم، به بازى ام نگرفتند/ كس نه به بازى گرفته است دم شير...
روزنامه شرق