آیا یکجانبهگرایی مسائل جهان امروز را حل میکند؟
وبینار یکجانبهگرایی و قواعد بینالملل حقوقی، به میزبانی فصلنامه مطالعات بینالملل و بنیاد بینالمللی گفتوگوی جهانی، روز چهارشنبه ۱۳ مرداد برگزار شد.
در این نشست آنلاین دکتر اسعد اردلان استاد بازنشسته حقوق بینالملل دانشگاه وزارت امور خارجه درخصوص فرآیند حقوق بینالملل و چندجانبهگرایی، دکتر محمود منشیپور استاد حقوق بشر دانشگاه ایالتی سانفرانسیسکو درخصوص قواعد جامعه مدنی و یکجانبهگرایی، دکتر انیسه وان انگلند استاد حقوق بینالملل دانشگاه کرانفیلد درخصوص سازمان ملل متحد و رویارویی با یکجانبهگرایی و دکتر مهدی ذاکریان استاد مدعو پیشین دانشکده حقوق دانشگاه پنسیلوانیا درخصوص قواعد بنیادین حقوق بینالملل بشر و پارادایم چندجانبهگرایی سخنرانی کردند. در ادامه خلاصهای از سخنرانیهای این نشست را مطالعه میکنید.
دکتر اسعد اردلان، استاد بازنشسته حقوق بینالملل در این نشست ابتدا یکجانبهگرایی و چندجانبهگرایی از منظر حقوق بینالملل را بررسی کرد. او در ابتدا گفت: «برخی کشورها به دنبال اعمال نقش سنتی خودشان در تاریخچه به صورت مستقیم و چه غیرمستقیم هستند. این دولتها خودشان را دولت وستفالیایی فرض میکنند و به دنبال اعمال اراده خودشان به طرق مختلف چه نظامی، چه مالی و چه دیپلماتیک هستند که کشورهای دیگر را وادار به پیروی از خواستههای خودشان بکنند. در مقابل این رویکرد بحث چندجانبهگرایی قرار میگیرد، فرآیندی که در جهان امروز روز به روز بیشتر با آن آشنا میشویم.» او در ادامه گفت: «قصد من پاسخ به این سوال است که آیا حقوق بینالملل امروز یکجانبهگرایی را تایید میکند یا تمایل به چندجانبهگرایی دارد.»
او در ادامه با اشاره به تشکیل پیمانهای نظامی دفاع جمعی به عنوان یک نوع ساختار یکجانبهگرایانه در ظاهر چندجانبهگرایی به پیمانهای ناتو و ورشو اشاره کرد و گفت که «در مقابل اعمال اراده امریکا و شوروی به دیگر کشورها برای تشکیل پیمانهای به ظاهر چندجانبه ناتو و ورشو، گروهی از کشورها، جنبش عدم تعهد شکل گرفت. تشکیل جنبش عدم تعهد، هر چند که چندان از سوی قدرتهای وقت جدی گرفته نشد، اما تمایل برخی کشورهای دنیا به چندجانبهگرایی در مقابل یکجانبهگرایی نظامی ابرقدرتهای وقت بود.»
او در نمونهای دیگر به عامل شناسایی دولتها در جامعه بینالمللی اشاره کرد و گفت: «در گذشتهعامل شناسایی دولت تسلط و حاکمیت بر سرزمین بود، اما امروزه این شناسایی به صرف اعمال حاکمیت به دست نمیآید. به عنوان مثال زمانی که ۱۹۷۱ چین به عضویت سازمان ملل متحد پذیرفته شد، تایوان از سازمان ملل خارج شد، اما حاکمیتش بر سرزمینش برقرار بود و خللی در آن وارد نشد. مثال دوم طالبان است که در سال ۱۹۹۷ تقریبا ۹۰درصد خاک افغانستان را تحت سلطه درآورده بود، همین باعث شد که عربستان و امارات و پاکستان، طالبان را به عنوان دولت به رسمیت بشناسند، اما سایر دولتها و سازمان ملل متحد در مقابل این شناسایی مقاومت کردند و تا سال ۲۰۰۱ که طالبان سرنگون شد، سفارت افغانستان در سایر کشورها سفرایی را داشت که دولت به رسمیت شناخته شده بینالمللی افغانستان در این نمایندگیها گماشته بود.»
اردلان ادامه داد: «تمامی معاهداتی که تضمین صلح بینالمللی را برعهده دارند از طریق تعهد مشترک دولتها ایجاد شدهاند و نتیجه تمایل دولتها به چندجانبهگرایی محسوب میشوند. این معاهدات تبدیل به بخش عمدهای از منابع حقوق بینالمللی شدهاند، یعنی خودشان ابتدا ناشی از توسعه حقوق بینالملل بودند که براساس ماده ۳۸ اساسنامه دیوان بینالمللی دادگستری به منابع حقوق بینالملل تبدیل شدند.» او در پایان تاکید کرد، برای اینکه یک قدرتی اراده خودش را بر جامعه جهانی تبدیل نکند چه قدرت یگانه مانند امروز چه قدرت چندگانه مانند دنیای دوقطبی پیشین، دولتها اساس نیاز به همبستگی و همپیوندی میکنند، عمدهترین نوع تحول در قلمرو معاهدات به چندجانبه تبدیل شدند. یعنی معاهدات از حالت دوجانبه یا تحمیل شده از سوی یک جانبه تبدیل شدند به معاهدات چندجانبه که دولتها در آن به عنوان یک رای یا تصمیم صاحب حق هستند.
جامعه مدنی و چندجانبهگرایی
محمود منشیپوری، استاد حقوق بشر دانشگاه ایالتی سانفرانسیسکو، در ادامه این وبینار توضیح داد بعد از جنگ جهانی دوم نظام بینالملل براساس لیبرالیسم مبتنی بر بازار غرب بود که رقابتی با شوروی هم داشتند. او گفت: «زمانی که فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۰ اتفاق افتاد و از بازی بزرگ قدرتهای بینالمللی خارج شد، اتحادیه اروپا خود را در مقابل امریکا دید و در آنجا ما شاهد رقابت میان اروپا و امریکا بودیم. بعد از جنگ سرد دیدیم که نظمی جهانی براساس برخی قواعد بینالمللی شکل گرفته بود که برخی از این قواعد براساس ارزشهای لیبرالی مانند مشروعیت حکومت، جامعه مدنی و امثالهم بود. سازمان ملل متحد هم در همین فضا حرکت میکرد. بعد از جنگ سرد شاهد پدیدهای شدیم به عنوان جهانی شدن. یک تعبیر جهانی شدن این بود که قدرتهای بزرگ سرمایهداری مانند امریکا، اروپا، ژاپن و بعدها چین وارد این بازی از منظر بالا شدند. اما در پی این گرایش بود که جهانی شدن از پایین تبدیل شد به موتور محرک پیشبرد جامعه مدنی و حقوق بشر و غیره.» این استاد حقوق بشر تاکید کرد نهادهای ناکارآمد یا مشکلدار بینالمللی باعث ایجاد شکاف اعتماد به چندجانبهگرایی شدهاند که باعث
تقویت یکجانبهگرایی میشود. خیلی از سازمانهای بینالمللی و نهادهای جهانی جوابگوی نیازهای جهانی و بینالمللی نیستند. او در ادامه با اشاره به همهگیری کووید۱۹ و گرایش جامعه مدنی به رسانههای اجتماعی گفت: «سرنوشت جامعه مدنی امروز در جهان با سرنوشت رسانهها و شبکههای اجتماعی گره خورده است. امروز خیلی از سازمانهای جامعه مدنی فعالیتهایشان را آنلاین کردهاند. به همین دلیل ویروس کرونا برای رژیمهای اقتدارگرا یک پوشش و کاوری ایجاد کرده که توازن قدرت را به نفع خودشان تغییر بدهند.»
او در ادامه تاکید کرد برخی مسائل جاری بینالمللی، از طریق هیچ دولتی هر اندازه هم که قوی باشد به تنهایی قابل حل کردن نیست. منشیپور گفت: «اقدامهای یکجانبه برای کشورهای بزرگ ریسک بزرگی دارد. مثال آن مشکلاتی است که امریکا در عراق با آن مواجه شد. مشکلات جهانی نیاز به راهحل جهانی دارند، تروریسم یک مشکل جهانی است، مهاجرت یک مشکل جهانی است، جرایم سایبری، اشاعه سلاحهای کشتار جمعی و تغییرات اقلیمی مشکلات جهانی هستند.» او در پایان نتیجهگیری کرد: «در ایجاد سیستمهای چندجانبهگرایی دولتها هستند، جامعه مدنی است، کشورهایی که کمکهای بینالمللی دریافت میکنند و بخش خصوصی.»
چندجانبهگرایی محدود
در ادامه این نشست آنلاین انیسه وان انگلند، استاد حقوق بینالملل دانشگاه کرانفیلد در مورد سازمان ملل متحد و یکجانبهگرایی صحبت کرد. او در ابتدا تاکید کرد که بعد از جنگ جهانی دوم، چندجانبهگرایی به این مفهوم تعبیر میشد که چندجانبهگرایی به این معناست که با هم بودن به معنای قویتر بودن در کنار هم است. او گفت: «رویدادهای دهشتناک جنگ جهانی دوم ریشه اصلی تشکیل سازمان ملل بود و براساس ساختن دنیایی بهتر برای همگان، این سازمان شکل گرفت. هنوز هم چندجانبهگرایی با همین رویکرد مورد استقبال قرار میگیرد. ایده این است که اگر با هم باشیم، کارایی بیشتری داریم.» او تاکید کرد یک روایت دوگانه در حقوق بینالملل ایجاد شده که از اکثریت جهان، یعنی جنوب ژئوپلیتیک انتظار سازشها و کوتاهآمدنهایی میرود، از کشورهایی مانند چین، ایران، آفریقای جنوبی، مراکش، مکزیک و امثالهم که این عقبنشینیها از سوی شمال ژئوپلیتیک یعنی اتحادیه اروپا، امریکا و استرالیا، جبران نمیشود. به همین دلیل است که بسیاری از این کشورها تمایل به یکجانبهگرایی پیدا میکنند. او گفت: «وقتی که امریکا در گوانتانامو از شکنجه استفاده میکرد، چرا دیگر کشورها
باید خودشان را مقید به حقوق بینالملل بدانند وقتی که رهبر جهان حاضر به رعایت حقوق نیست؟» به گفته وان انگلند در آسیا این رویکرد به چندجانبهگرایی وجود دارد که نشستن پای میز مذاکره و گفتگو از نتیجه این گفتگوها مهمتر است، در حالی که در جایی مانند امریکا خروجی مذاکره و امضای معاهده است که اهمیت دارد. او نتیجه گرفت که باید در چندجانبهگرایی چند فرهنگی جهانی را مدنظر قرار داد. او در ادامه گفت: «در عین حال توهم برابری وجود دارد.
این تصور وجود دارد که وقتی وارد یک معادله چندجانبه میشویم، همه با هم برابریم، اما واقعیت این است که این تصور صحیح نیست. ما همه میدانیم که شورای امنیت سازمان ملل متحد ۵ عضو دایمی دارد و هیچ یک از این ۵ عضو از آفریقا، امریکای لاتین یا جهان اسلام نمایندگی نمیکنند. در نتیجه دایما با این رویکرد مواجه میشویم که انگار چندجانبهگرایی تحمیل کردن خواستههای شمال ژئوپلیتیک به جنوب است.» او در ادامه گفت وقتی یک کشور قوی در یک منطقه هستید چه مزیتی برای شما وجود دارد که وارد چندجانبهگرایی و چند فرهنگگرایی شوید؟ قدرت شما، منفعت شما را بهتر تامین میکند و شما با مشکلات و چالشهای کمتری مواجه میشوید تا اینکه بخواهید منافع دیگران را هم درنظر بگیرید. او با اشاره به خروج امریکا از برجام گفت: «وقتی یک موافقت چندجانبه شکل میگیرد، ترک کردن آن، عملا بیاحترامی به دیگران تصور میشود و این سوال را پیش میآورد که آیا مثلا امریکا وقتی برجام را ترک میکند، کشوری است که به تنهایی قدرت کافی دارد؟ امریکاییها خودشان هم میدانند که به تنهایی قدرت ندارند. یکی از استدلالهایی که گاهی برای توجیه یکجانبهگرایی مطرح میشود این است
که اقدام یکجانبه معمولا سریعتر و موثرتر است.» او در ادامه دخالت فرانسه در مالی را مثال زد و گفت، فرانسه به صورت یک جانبه برای مبارزه با تروریسم وارد مالی شد، اما نهایتا نتایج آن فاجعهبار بود، اما آیا اگر از طریق چندجانبه و سازمان ملل اقدام میکرد نتیجه بهتری میگرفت؟ نمیدانیم! چون این اتفاق نیفتاد. او نهایتا نتیجه گرفت: «به نظر میرسد آنچه امروز در حقوق بینالملل و روابط بینالملل به عنوان موثرترین و بهترین رویکرد درنظر گرفته میشود، چندجانبهگرایی محدود یا معدودجانبهگرایی است. این رویکرد به معنای آوردن کمترین تعداد ممکن از کشورهای موردنظر برای رسیدن به بیشترین سطح از اثر و کارآمدی است.»