مشكلات با عثمانى
از تاریخ
مشكلات سرحدى دولت قاجار در عهد فتحعلى شاه به جنگ هاى ايران و روس محدود نمى شد، دشوارى هاى ديگرى نيز همزمان با اين جنگ ها در مرزهاى غربى پديد آمد. اين مشكلات از كشمكش بر سر حكمرانى بر منطقه سليمانيه (در عراق امروز) ناشى مى شد. به نوشته على اصغر شميم: «قلعه سليمانيه را «ابراهيم پاشا» حاكم ناحيه شهر زور در مغرب آن شهر بنا نهاد و عده اى از قبايل كرد بابان را به آنجا كوچ داد و اين قلعه با تمامى قراء و قصبات مجاور آن به موجب عهدنامه اى كه نادرشاه افشار در سال ۱۱۵۹ه ق با دولت عثمانى منعقد ساخت، به ايران تعلق گرفت. بعد از ابراهيم پاشا، حكومت سليمانيه و شهر زور به برادر وى «عبدالرحمن» واگذار شد». («ايران در دوره سلطنت قاجار»)
در دورانى كه ما از آن سخن مى گوييم (دوران فتحعلى شاه) اين منطقه تحت نفوذ حكومت عثمانى اداره مى شد. سليمان پاشا، حاكم بغداد، مدتى پيش از آغاز جنگ هاى ايران و روس و با وساطت دولت ايران، حكمرانى عبدالرحمن پاشا را بر شهر زور و سليمانيه به رسميت شناخته بود. اما جانشين او «على پاشا» با دولت ايران سر ناسازگارى گذاشت. غلامحسين زرگرى نژاد، پژوهشگر تاريخ و مصحح كتاب «مآثر سلطانيه»، در حاشيه اين كتاب شرح مجملى از كشمكش على پاشا با دولت ايران داده است از اين قرار: «على پاشا كه در سال ۱۲۱۷ه ق از سوى دولت عثمانى به جاى سليمان پاشا به حكومت بغداد منصوب شده بود، به خلاف سلف خويش با دربار ايران طريق كينه توزى و تحريك مى پيمود و همواره مى كوشيد تا ايلات منطقه مرزى را تحت كنترل و انقياد خود درآورد و مانع كوچ موسمى آنان به اراضى ايران شود. در سال ۱۲۲۰ه ق در حالى كه عبدالرحمن پاشا، حاكم منصوب شده به حكومت شهر زور (با وساطت ايران)، همچنان با رعايت جانب ايران در اين شهر حكومت مى كرد، على پاشا با استفاده از درگيرى قواى ايران در جنگ با روسيه، سپاهى را براى بركنارى وى روانه شهر زور كرد. عبدالرحمن پاشا كه توانايى مقاومت نداشت، شهر
زور را رها كرد و به كرمانشاه گريخت و در پناه محمدعلى ميرزا دولتشاه (پسر فتحعلى شاه) قرار گرفت. كمى بعد على پاشا، احمد چلبى را براى استرداد وى روانه كرمانشاه و دربار تهران كرد. فتحعلى شاه كه حاضر به چشمپوشى از حكومت عبدالرحمن پاشا بر شهر زور نبود، فرستاده على پاشا را [كه به نوشته شميم در چمن سلطانيه در نزديكى زنجان به حضور پذيرفته بود] با پيغام تهديدآميزى بازگرداند.
شاه متعاقب بازگشت احمد چلبى، [محمدصادق] وقايع نگار مروزى را به بغداد فرستاد و با تهديد مجدد على پاشا از او خواست تا عبدالرحمن پاشا را از كرمانشاه احضار و حكومت شهر زور را به وى بسپارد. على پاشا پس از ديدار با فرستاده شاه ايران در ظاهر تسليم خواسته دربار ايران شد، اما سرانجام پس از تعلل هاى فراوان، خالد پاشا را از جانب خويش به حكومت شهر زور اعزام كرد».
• نبرد
زرگرى نژاد در ادامه به تأثير رسيدن اين خبر به دربار ايران اشاره مى كند و مى افزايد: «فتحعلى شاه طى فرمانى از امان الله خان اردلان خواست تا همراه قوايى عازم شهر زور شده و عبدالرحمن پاشا را به حكومت آنجا برقرار سازد. با نزديك شدن قواى ايران به شهر زور، خالد پاشا به سوى بغداد گريخت و در نتيجه عبدالرحمن پاشا به سهولت به مركز حكومت خويش بازگشت.
على پاشا پس از رسيدن خالد پاشا به بغداد، با اين تصور كه دربار ايران همچنان سرگرم نبرد با روس ها است و توانايى اقدام نظامى در غرب ايران را ندارد، همراه قوايى وارد طاق كسرى شد و از آنجا سليمان پاشا كهيا را روانه تصرف شهر زور و جنگ با عبدالرحمن پاشا كرد. على رغم پيروزى قواى پاشاى بغداد و فرار عبدالرحمن پاشا از شهر زور، قواى ايرانى كه در همان نزديكى بودند خود را به سپاهيان سليمان پاشا كهيا رسانده و توانستند نيروهاى او را شكست دهند و پاشاى مذكور را دستگير كنند. سليمان پاشا و تعداد زيادى از قواى عثمانى، پس از اسارت به كرمانشاه انتقال يافتند.
همزمان با كشاكش هاى ميان قواى ايران با سليمان پاشا، فتحعلى شاه ابتدا فرمان حكومت كرمانشاه و كردستان را به نام همين پسر خويش، محمدعلى ميرزا دولتشاه، صادر كرد و در همان حال به او دستور داد تا همراه قوايى روانه نبرد با على پاشا شود. على پاشا با شكست نيروهايش از محمدعلى ميرزا در كرند و در شرايطى كه خبر شكست سليمان پاشا از قواى امان الله خان اردلان نيز به وى رسيده بود، از ذهاب به سوى بغداد گريخت.»
• پاشايان روم
از سوى ديگر شاهزاده عباس ميرزا (وليعهد و نايب السلطنه فتحعلى شاه) نيز كه در تبريز اقامت داشت، بلافاصله پس از ماجراى قتل سيسيانف و فرار شفت و قواى روسيه از باكو، ناچار شد با نمونه ديگرى از مشكلات مرزى دست و پنجه نرم كند. به نوشته عبدالرزاق دنبلى: «چون پاشايان سرحدات روم در اين چند سال پا از جاده سلوك قديم بيرون گذاشته بودند و از راه فتنه جويى گاه گاهى دست اندازى به اطراف ايروان مى نمودند و انتهاز فرصتى كرده، توشه اى از گوشه اى مى بردند و از آن جمله ابراهيم پاشا، حاكم بايزيد، سه چهار هزار نفر به عزم تاخت ايلات ايروان فرستاده بود...
لهذا كلب على خان، حاكم نخجوان، عجالتاً با پياده و سواره ابواب جمعى خود به تنبيه ايشان پرداخت و به كمال استعجال بر سر آن گروه تاخته، جمعى قتيل و دستگير ساخت. بعد از آن همگى پاشايان از خوف استعداد و اجتماع سركردگان آذربايجان، سر فضول در جيب خمول و پاى فتنه جويى در دامن ادب كشيدند و عرايض نيازمندانه مبنى بر عذرخواهى و انابت و بازگشت از قبايح اعمال و اظهار ندامت به درگاه نايب السلطنه ارسال داشتند و از دربار شوكت مدار به خلعت هاى فاخر شرف افتخار يافتند.»
اميد پارسانژاد، روزنامه شرق