آگاه
کد خبر: ۴۹۳۱۴

نظم و بى‌نظمى (۳)

از تاریخ


ماجراى نخستين نبرد ايران و روسيه را، از دوره اول جنگ هاى دو كشور، در شماره هاى گذشته مرور كرديم (نكته مهمى كه در شرح نبرد پنبك از قلم افتاد، حضور فتحعلى شاه قاجار بود كه پس از راهى كردن اسماعيل بيك دامغانى از سلطانيه زنجان، خود نيز به همراه سپاهيان حركت كرد و در نزديكى ايروان به اردوى عباس ميرزا وارد شد. بنابراين او در كشمكش نهايى كه به عقب نشينى سيسيانف انجاميد، حضور داشت).

چنانكه خوانديد كوشش سيسيانف براى تصرف ايروان، با وجود همراهى اوليه محمدخان ايروانى (بيگلربيگى شهر) نتيجه نداد و با شكست روبه رو شد. در روايتى از نبردها كه عبدالرزاق مفتون دنبلى، مورخ رسمى دربار قاجار ارائه مى كند، بارها به سلاح هاى نيرومند روس ها و نظم و ترتيب كار آنها اشاره شده است.

از سوى ديگر ملاحظه كرديد كه اردوى شاهزاده عباس ميرزا چندبار به سبب خيانت سران طوايف و ايلات به دردسر افتاد و شكست هايى به آن وارد شد. دنبلى در پايان روايتش از اين مرحله، به موضوعى اشاره مى كند كه نشان دهنده هشيار شدن تدريجى ايرانيان نسبت به نقاط ضعف خود در رويارويى با روسيه است.

•نقطه ضعف
به نوشته دنبلى: «در حقيقت نواب اعليحضرت شاهنشاهى زحمتى كه در اين سفر كشيدند و افكار صايبه و تدابير نيكو كه به كار بردند، مقدور احدى از سلاطين سابقه نبود. عاقلان روزگار ديدند و دانستند و به تدابير ملوكانه آفرين ها خواندند و تحسين ها نمودند. معلوم است كه از قشون بى نظام، فتحى كه ازو دلى گشايد و كارى كه ازو خاطر برآسايد، ميسر نمى شود. و در آن وقت، مدت ها بود كه لشكر ايران و اهل اسلام بى نظام بودند و در اين دفعه ايشپخدر (صورت تغيير يافته واژه روسى «اسپختر» به معنى بازرس _ در اينجا منظور سيسيانف است) بر جميع سالدات (سربازان) و دلاوران شجاع و با نظام و غيرت لشكر روس را انتخاب كرده خود نيز رشادت بى مثل و نظير [نشان داد] و در ميان فرنگستان نيز ازو رشيدتر و باجوهرتر كسى نبود.

با وجود اين حالات، لشكر بى نظام ايران قريب به دو ماه در برابر آنها صف آراى قتال (جنگ) شدند و خاقان بلنداقبال (فتحعلى شاه) چهل روز بود كه كمر باز نكرده بودند و پهلو بر زمين استراحت ننهاده و به جز شكست و قلع و قمع و استيصال آن جماعت كه پيشنهاد خاطر فرموده بودند، به هيچ چيز و هيچ كار التفات نمى فرمودند و شب و روز همت خسروانه آرام و قرار بر خود حرام فرموده بودند.» («مآثر سلطانيه» عبدالرزاق مفتون دنبلى؛ تصحيح و تحشيه غلامحسين زرگرى نژاد)

يك سياح غربى نيز كه در همان روزگار به ايران سفر كرده بود در مورد وضعيت قشون ايران نوشته است: «در ايران نه سربازخانه وجود دارد و نه بيمارستان نظامى، نه مخزنى براى آذوقه گيرى ارتش... ارتش ايران چنين تركيبى دارد: ۱- نگهبانان شاه و شاهزادگان ۲- دسته هاى چريكى ۳- چند رسته پياده نظام و سواره نظام...»

همين وضعيت بود كه عباس ميرزا را به فكر بازسازى قشون انداخت. او در رويارويى با «گلوله هاى البرز شكاف» توپخانه متحرك روس ها كه حتى اين قابليت را داشت كه شبانه و بى صدا از جايى به جاى ديگر منتقل شود، ناچار بود از زنبورك هاى قديمى استفاده كند كه بر پشت شتر حمل مى شد و بيشتر به تفنگ بزرگ شباهت داشت تا توپ. علاوه بر اين نيروهاى او را سواران طوايف و ايلات تشكيل مى دادند كه هر لحظه ممكن بود با دشمن بسازند و به حريف بپيوندند. گويا شاهزاده بلندپرواز قاجار، اين سواره نظام را به تحقير «اراذل» خطاب مى كرده است.

•نظام جديد
در آن هنگام سلطان سليم سوم در كشور همسايه، عثمانى، ارتش خود را نوسازى كرده بود كه آن را «نظام جديد» مى خواندند. عباس ميرزا نيز كوشيد اقداماتى شبيه به او در قشون ايران انجام دهد. كوشش هاى او، به نوشته يرواند آبراهاميان، نخستين برنامه نوسازى در ايران عصر قاجار به حساب مى آيد: «[عباس ميرزا] به تقليد از... سلطان سليم سوم و مطابق برداشت خود از «نظام جديد» عثمانى، به ايجاد «نظام جديد» در آذربايجان دست زد.

هسته اصلى اين «نظام جديد» از شش هزار نظامى تشكيل مى شد. اين نيروها به توپخانه متحرك و سلاح هاى كاملاً جديد مجهز بودند، مقررى منظمى دريافت مى كردند، لباس متحدالشكلى داشتند، در پادگان ها سكنا مى گزيدند و توسط افسران اروپايى آموزش مى ديدند. عباس ميرزا براى تأمين و تجهيز اين ارتش جديد، كارخانه توپ و تفنگ سازى در تبريز ساخت و اداره ترجمه اى داير كرد تا نظامنامه و مقررات مهندسى و نظامى لازم را ترجمه و تدوين كند. او براى تضمين اقدامات مذكور، اولين دفاتر دائمى نمايندگى ايران در پاريس و لندن را افتتاح كرد و همچنين براى تأمين نيروى اين نهاد، نخستين گروه از محصلان ايرانى را به اروپا اعزام كرد تا در برخى رشته هاى كاربردى مانند علوم نظامى، مهندسى، تفنگ سازى، پزشكى، چاپ و زبان هاى مدرن آموزش ببينند.

عباس ميرزا براى تأمين هزينه اين امور، مستمرى ها و مخارج گزاف و غيرلازم دربار را قطع كرد و با استفاده از تعرفه هاى حمايتى و تحريم استفاده از پارچه هاى خارجى درآمدها را افزايش داد. و سپس براى جلوگيرى از تكرار شورش هاى مذهبى كه سلطان سليم سوم را از پاى در آورده بود، نظر مساعد علما را به «نظام جديد» جلب كرد.» («ايران بين دو انقلاب» يرواند آبراهاميان)
جزئيات بيشتر كوشش هاى اصلاح گرانه عباس ميرزا را در شماره هاى آينده مرور خواهيم كرد.

اميد پارسانژاد، روزنامه شرق

ارسال نظرات
خط داغ