طنزهاي دهنمكي يا سبك مهران مديري؟!
مهران مديري در نشست بررسي ويژگيهاي طنز آثار خود كه دهم خرداد ماه در حوزهي هنري تهران برگزار شد گفت: طنز من متفاوت نيست؛ چون تعريف درستي از كمدي و طنز در ايران وجود ندارد، طنز گروه ما به نظر شاخص ميرسد.
***در شهر كورها، يك چشمي پادشاهي است
در اين نشست كه خشايار الوند نويسنده طنز و حميدرضا ابك روزنامهنگار نيز حضور داشتند، مديري دربارهي نوع طنز آثار خود افزود: طنز من و گروهم متفاوت نيست، چون همانگونه كه گفته ميشود در شهر كورها، يك چشمي پادشاهي است؛ در ايران چه قبل از انقلاب و چه بعد از انقلاب چون تعريف درستي از طنز و كمدي وجود نداشته است طنز ما شاخص به نظر ميرسد. اين درحالي است كه ما در آثار خود تلاش ميكنيم كه با تعريف كمدي و طنز عمل كنيم.
او دربارهي ميزان تاثيرگذارياش در كارهايي كه ساخته است گفت: من و گروهم سه دورهي كاري را پشت سر گذاشتهايم از سال 72 تا 77 ساختههاي ما متشكل از آيتمهاي كوتاهي بود كه چندان نويسندهي مهمي نداشت و كار گروهي انجام ميشد. از سال 77 به شكل نيمه حرفهيي و كمي جديتر موضوع نويسندگي در كارهاي ما وارد شد كه اين روند با ساخت «پاورچين» ادامه يافت. دوره سوم از سريال «پاورچين» شروع شد و در اين دوره كاملا براساس متن برنامه را ساختهايم و گروه نويسندگان داشتهايم كه اين مرحله تا به امروز ادامه پيدا كرده است.
***سرپرست نويسندگان نقش مهمي دارد
مديري در زمينهي ميزان تاثيرگذاري سرپرست نويسندگان بر كيفيت متنهاي سريالهاي خود اظهار كرد: سرپرست نويسندگان نقش مهمي دارد. البته او امكان دارد اصلاح اندكي روي متن انجام دهد و در واقع بر كيفيت آنها نظارت ميكند.
خشايار الوند نيز در اين باره گفت: نميتوان درصدي براي نقش سرپرست نويسندگان و از جمله پيمان قاسمخاني را تعيين كرد. درواقع پيمان با ويژگيهاي فردي خود لحني خاص كه كار ميدهد كه اين لحن تعريفكردني نيست و خاص خود اوست كه اين لحن از آغاز شكلگيري طرح اوليه در متن جاري ميشود. لحن پيمان قابل تقليد نيست، در غير اين صورت من از آن تقليد ميكردم.
او ادامه داد: گروه ما از تهيهكنندگان و كارگردان تا آبدارچي حدود 7 ـ 8 سال است كه با يكديگر همكاري ميكنند و مهران مديري با مشقت آنها را در طول اين سالها كنار هم حفظ كردند و تمام اين مجموعه چيزي را به وجود آوردند كه ميتوان آن را سبك مهران مديري دانست.
***نويسندگان ما در پيشبرد داستان و ايجاد موقعيتهاي طنز خطا نميكنند
مديري با اشاره به ميزان اعمال نظر خود در نوشتههاي نويسندگان برنامههاي خود اظهار كرد: تا پيش از دورهي سوم تغييرات اساسي در متن ميدادم، اما از اين دوره تلاش كردم كه متنها وفادارتر باشند كه اين روند به ويژه در سريالهاي «شبهاي برره»، «مرد هزار چهره» و «مرد دوهزار چهره» وجود داشت.
او تاكيد كرد: نويسندگان ما در پيشبرد داستان و ايجاد موقعيتهاي طنز خطا نميكنند و تغييراتي كه من در متن ميدهم براساس سليقهي شخصي من است. البته اين تغييرات اساسي نيست و گاهي اوقات نويسندگان را از اين تغييرات مطلع ميكنم.
اين كارگردان سريالهاي طنز در پاسخ به اين پرسش كه آيا خودتان كاراكترهايي كه قرار است بازي كنيد انتخاب ميكنيد اظهار كرد: در اين زمينه به صورت گروهي تصميمگيري ميشود و دربارهي نقشهايي كه بازي ميكنم امكان دارد بهگونههاي مختلفي تصميمگيري شود. براي ساخت يك كار جديد گاهي اوقات من طرح كلي را به نويسندگان ميدهم و آنان به متن شكل ميدهند.
او تاكيد كرد: در نگارش و بازي متنها وابسته به هم هستيم گاهي اوقات نويسندگان براساس جنس بازي من مينويسند و برخي مواقع من مواردي را به نقش اضافه ميكنم. در واقع ما كار يكديگر را تكميل ميكنيم.
***طنز مديري، شهري است و به تعبير عامه شيك
ابك در ادامهي اين نشست دربارهي ويژگيهاي طنز مهران مديري تصريح كرد: طنز مهران مديري متفاوت است و حتما خودخواسته شكل گرفته است. طنز مديري، شهري است و به تعبير عامه شيك است. به قول ميرفتاح طنزپرداز، بعضي طنزها بوي جوراب ميدهند، اما من معتقدم كه طنز مديري بوي جوراب نميدهد.
او با بيان اينكه طنز مديري به مخاطب باج نميدهد اما مردم به ساختههاي او ميخندند،گفت: استفاده از المانهاي آشنا كه مردم به آنها ميخندند راحتترين كار براي كارگردان طنز است. چرا كه در چنين كارهايي به موضوعاتي اشاره ميشود كه همه از آن اطلاع دارند، اما طنز مديري اينگونه نيست و اگر مخاطب اطلاعات مقدماتي را نداشته باشد به طنز مديري نميخندد با عنوان نمونه يكي از قسمتهاي «مرد هزار چهره» به رفتار روشنفكران در محافل خصوصي اختصاص داشت. اگر مخاطب افرادي مانند ليلي گلستان را نميشناخت نميتوانست به طنز اين قسمت بخندد.
***يكي از مهمترين ويژگيهاي مديري آشنازدايي در كارهاي اوست
اين روزنامهنگار اضافه كرد: از اين قسمت سريال «مرد هزار چهره» بسيار انتقاد شد، اما اقتصاددانان نيز مانند دكتر نيلي و دكتر طبيبيان بسيار اين قسمتها را پسنديدهاند. اين درحالي است كه كمتر ديدهايم كه اقتصادداناني دربارهي يك سريال واكنش نشان دهند.
او ادامه داد: يكي از مهمترين ويژگيهاي مديري آشنازدايي در كارهاي اوست. به عنوان نمونه در يكي از قسمتهاي سريال «شبهاي برره» كه به سربازي اختصاص داشت شخصيت شيرفرهاد با بازي مهران مديري تفنگ را هنگام سرهم كردن به شكل سماور درآورد و زماني كه ياور طغرل با بازي محمدرضا هدايتي قصد بازكردن شير سماور را داشت شيرفرهاد به او گفت كه سماور پر است و پس از بازشدن شير سماور صداي شليك آمد و سماور تير شليك شد.
ابك تاكيد كرد: اين گونه آشناييزدايي ريشه در سنت طنز ايران دارد كه ما نمونههاي آن را در اشعار عبيد ذاكاني ميبينيم. به همين دليل طنز مديري برخلاف بسياري از طنزهاي رايج به افزايش سطح سليقهي مخاطب ميانديشد تا افزايش ميزان مخاطبان خود. در واقع عنصر آشنازدايي در آثار مديري باعث شده است كه او در طنز تاريخ معاصر ايران در قله قرار گيرد.
*** از برخي واژگان عصباني شدم
مديري در پاسخ به اين پرسش كه در سريالهاي خود چه ميزان به تكيه كلام اهميت ميدهيد اظهار كرد: در برخي از كارهاي روتيني كه ساختهام در جريان بازي و ساخت كار از واژگاني استفاده شده است كه با استقبال مخاطبان مواجه شده و رواج يافته است. اين درحالي است كه ما اصلا با چنين قصدي از آن واژگان و اصطلاحات استفاده نكرده بوديم. حتي در برخي از كارهاي خود يكي دو نفر از بازيگران قصد داشتند با نيت رايجشدن تكيه كلامي از برخي واژگان استفاده كنند كه من از اين كار آنها عصباني شدم.
او دربارهي چگونگي انتخاب بازيگران سريالهاي خود گفت: بيشتر بازيگراني كه اكنون سالهاست با ما بازي ميكنند از طريق تستدادن وارد شدند، درحال حاضر تقريبا با گروه ثابت خود كار ميكنيم مگر اينكه در سريال نقشهايي باشد كه نياز به استفاده از بازيگراني جديد داشته باشيم. دراين شرايط به آرشيو موسسات بازيگري مانند موسسه امين تارخ مراجعه ميكنيم و از افراد مورد نياز تست ميگيريم، بنابراين فرآيند چندان پيچيدهاي براي انتخاب بازيگران خود طي نميكنيم.
***تمام بازيگراني مديري سقف بازي خود را ارائه كردهاند
خشايارالوند در اين زمينه گفت: تمام بازيگراني كه با مديري همكاري كردند در كارهاي خود سقف بازي خود را ارائه كردهاند و اين نكته مشهود است. اين بازيگران زماني كه از گروه مديري جدا شدند در برنامههاي ديگر بازي در حد كارهاي قبلي خود ارائه ندادند يا عملكرد آنها در سطح پايينتري بوده است يا خود را تكرار كردند.
او اضافه كرد: استعداد مديري در انتخاب درست بازيگران مانند شم گلزني فوتباليستها است. او تشخيص ميدهد كه فلان بازيگر ميتواند در فلان نقش عملكرد مثبتي داشته باشد و در عمل اين اتفاق ميافتد. شايد اين مساله از بازيگربودن مديري نشات ميگيرد.
***من هم در انتخاب بازيگر اشتباه ميكنم
مديري در ادامهي اين نشست در پاسخ به اين پرسش كه آيا در برخي از كارهاي خود در انتخاب بازيگر اشتباه كرده است گفت: نه تنها در اين مورد بلكه در موارد ديگر قطعا تاكنون اشتباه كردهام. موفقنبودن يك كاراكتر ميتواند به دو دليل باشد، نخست آن كه شخصيت طراحيشده در اجرا جواب نميدهد، به گونهاي كه اگر از داستان حذف شود اتفاقي نميافتد، دوم آن كه من در انتخاب بازيگر اشتباه ميكنم؛ البته امكان دارد مطلوبنبودن عملكرد بازيگر تنها تقصير من نباشد، چون ممكن است بازيگر در شرايط قبلي خود نباشد. امكان دارد معتاد شده باشد از نظر روحي وضعيت مساعدي نداشته باشد يا به علت مشكلات شخصي بيان و بدن خود را نابود كرده و آنها را پرورش نداده باشد.
كارگردان سريال «پاورچين» در پاسخ به اين پرسش كه در انتخاب بازيگران چقدر توصيهپذير است اظهار كرد: قطعا اين اتفاق براي همه كارگردانان ممكن است بيفتد، چون با شروع ساخت هر پروژه تماسهايي گرفته ميشود يا افراد مراجعه ميكنند. در انتخاب بازيگر در ابتدا به ويژگيهاي اخلاقي فرد اهميت ميدهم و به ميزان توانمنديهاي او در ارائهي يك نقش اهميت ميدهم و در اين راه كسي موفق است كه واقعا بازيگر است و آن چه از او ميخواهيم به درستي انجام دهد. البته ممكن است با چنين فردي من از قبل آشنا نباشم.
***سيما قصد توجه بيشتر به طنزهايي مسعود دهنمكي و كمتوجهي به سبك مديري را دارد؟
او در پاسخ به اين پرسش كه آيا اعتقاد داريد كه سيما قصد توجه بيشتر به طنزهايي به سبك مسعود دهنمكي و كمتوجهي به سبك مديري را دارد گفت: اين گونه مسائل در جامعه دو لبه است كه يكي فرهنگي و يكي سياسي است. دربارهي بخش سياسي يك روز مفصل صحبت خواهيم كرد، اما دربارهي بخش فرهنگي ميتوان گفت كه امكان دارد سيما به عمد چنين رويهاي را پيش گرفته است كه در اين شرايط نيز بحث سياسي ميشود، اما اگر اين رويكرد سيما عمدي نباشد ميتوان اينگونه نتيجه گرفت كه اين رسانه در حال از دستدادن تعدادي آدم درجه يك به جز من است.
مديري اضافه كرد: اين روند از نبود كار كارشناسي نشات ميگيرد. همه ما در تلويزيون و سينما مي خواهيم پول درآوريم، آپارتمان بخريم، ويلا در شمال بخريم، در اين شرايط اصلا بحث فرهنگي و هنري نداريم تا جايي كه من ميدانم ساخته برنامه به نوعي شوق تبديل شده است من مشكلات و فجايع موجود در تلويزيون را ميگويم.
او در ادامه گفت: فردي را ميشناسم كه 11 تله فيلم را با هم ميسازد. او به من زنگ زد و مرا براي بازي دعوت كرد و گفت، 11 تله فيلم را كار ميكنم كه عوامل صحنه و بازيگران آن مشترك هستند و همه آنها را رج ميزنم. اين درحالي است كه در طول تاريخ و در هيچ جاي جهان چنين عملكردي سابقه ندارد.
***گاهي احساس بيانگيزگي ميكنم
مديري اضافه كرد: گاهي اوقات احساس بيانگيزگي ميكنم اكنون هم كه اين جا هستم چنين حسي دارم، چون به اين ميانديشم كه اين بحثهاي ما چه نتيجهاي ميتواند داشته باشد.
او با بيان اينكه تقريبا همهچيز در سينما، تلويزيون و تئاتر درحال از بين رفتن است گفت: نگاه كارشناسانه و مسؤولانه در تصميمگيران وجود ندارد نه چنين آدمهايي وجود ندارند و نه محفلي كه در آن وقت بگذارند و دربارهي ما صحبت كنند، البته در تمام اين سالها اين روند حاكم بوده است و محدود به سالهاي اخير نميشود.
***مديري شبيه كارگردان ارباب حلقهها
ابك دراين زمينه تاكيد كرد: در اين سالها وضعيت فرهنگ چندان تغيير نكرده است با اين حال عدهاي در اين فضا به اصلاح گل ميكنند، اما عدهاي ديگر به اين موقعيت نميرسند. مديري نيز با ادامهدادن سبك خود تلاش كرده است كه جايگاهش را حفظ كند.
او با بيان اينكه كار مديري شبيه عملكرد تالكين كارگردان (ارباب حلقهها) است گفت: مديري براي ساخت مجموعهاي 90 قسمتي مانند «شبهاي برره» يك جهان خلق ميكند. او برره را در گوشهاي از دنيا كه ناكجا آباد است ميسازد. تالكين نيز براي شخصيتهاي فيلمهاي «ارباب حلقهها» يك فرهنگ لغت نوشت كه اين كار نوعي جنون است.
***هيچ مقايسهاي در جهان وجود ندارد
خشايار الوند در اين زمينه اظهار كرد: طرح اوليه سريال «دارا و ندار» مال من بود و اگر اشكالي در اين سريال بوده است تاحدودي به من بر ميگردد. زماني كه فردي مانند دهنمكي براي ساخت سريال انتخاب ميشود اشكال از او نيست بلكه اشكال از مسؤولي است كه فكر ميكند چون فيلم دهنمكي به فروش خوبي رسيده پس او ميتواند در تلويزيون نيز مخاطب جذب كند، اما او به علل و چگونگي جذب مخاطب به فيلم دهنمكي نميانديشد.
در ادامهي اين نشست مديري گفت: به قول احمد شاملو هيچ مقايسهاي در جهان وجود ندارد و هركس در حد او خود و در حد ابتذال خود در جايگاه خود قرار دارد. بنابراين هر كدام از ما در جاي خود قرار داريم و با نوع نگاه، تكنيك و ايدئولوژي خود زندگي و عمل ميكنيم بنابراين هيچكس با هيچكس قابل مقايسه نيست چون مقايسه خود با ديگري مقداري دردسرساز است و باعث ميشود قدري عقب بمانيم.
***چرا در انتخاب بازيگران خود ريسك نميكنيد؟
مديري در پاسخ به اين پرسش كه چرا در انتخاب بازيگران خود ريسك نميكند و به طور مداوم از بازيگراني مانند سيامك انصاري در سريالهاي خود استفاده ميكند، اظهار كرد: سيامك سرجهازي من است. در واقع كار ما نوعي فرمول و لحن دارد كه بازيگراني كه سالها با آنها همكاري كردهايم بسيار خوب آن را ميشناسند.البته بايد در انتخاب بازيگر ريسك كرد و من در سريالهاي «مرد هزار چهره» و «مرد دوهزار چهره» اين كار را انجام دادم.
او اضافه كرد: گاهي اوقات افراد حرفهيي سينما را براي بازي در مجموعههاي خود انتخاب كردم ولي آنها نتوانستند به خوبي از عهدهي اين كار برآيند و بعد از دو سه جلسه به من گفتهاند كه ما را معاف كنيد چون نميتوانستند به ريتم گروه ما برسند.
***ريتم سريالهاي ما كشدار نيست
اين كارگردان در ادامه گفت: ريتم سريالهاي ما كشدار نيست و سكانس طولاني در سريالهاي ما 1 و نيم دقيقه است در برخي سريالهاي خود نيز با عليرضا خمسه، پژمان بازغي و پرستو گلستاني بسيار تمرين كرديم تا آنها توانستند به ريتم مناسب برسند حتي عوامل فني مجموعههاي ما از اين ويژگي برخوردارند و عوامل صدا و تصوير كاملا كماندو هستند. به گونهاي كه به سرعت كار خود را انجام ميدهند در اين شرايط عوامل فني گروههاي ديگر نميتوانند با ما همكاري كنند.
او اضافه كرد: شايد كمتر ريسككردن من در زمينهي بازيگر به نوعي از تنبلي من نشات بگيرد چون سروكله زدن با بازيگر سخت است. البته بايد ريسك كرد و قول ميدهم در كارهاي سينمايي كه قرار است بسازم از سيامك انصاري استفاده نكنم!
ابك در ادامهي اين نشست گفت: مديري هنرمندي است كه كار خود را از ميانپردههاي نمايشي آغاز كرده است و به تدريج به آن داستان اضافه كرده و سپس به سمت رمان پيش رفته است، چرا كه «شبهاي برره» يك رمان است.او در ادامه در «مرد هزار چهره» به نوعي سينما را تجربه كرد، بنابراين او در ساخت آثار خود بسيار ريسك كرده و كارهاي متفاوتي را عرضه كرده است.
***سينماي ما از دور بسيار حرفهيي و دهنپركن
مديري دربارهي تفاوت سينما و تلويزيون از ديدگاه او و اولويت او براي بازي در اين رسانهها اظهار كرد: ما در جامعهاي زندگي ميكنيم كه اين گونه كار از بيرون بسيار حرفهيي و از داخل به شدت غيرحرفهيي است.كار در تلويزيون در سينما حرفهييتر است. زماني كه براي بازي در يك فيلم به سر صحنه رفتم ديدم هركس ساز خود را ميزند. اين درحالي است كه سينما به شدت مبتني بر جزييات است، اما زماني كه به سه چهار فيلم سينمايي كه در آن بازي كردهام ميانديشم به اين نتيجه ميرسم برخي سريالهاي تلويزيون حرفهييتر است. اين درحالي است كه سينماي ما از دور بسيار حرفهيي و دهنپركن است.
*** طراحي صحنه و لباس متاسفانه در سيستم ديجيتال از بين ميرود
او اضافه كرد: طراحي صحنه و لباس متاسفانه در سيستم ديجيتال از بين ميرود و زماني كه سريال روي آنتن ميرود 80 درصد كيفيت نابود ميشود.
***60 ميليون بيننده بسيار لذتبخش است
مديري با اشاره به تعداد مخاطبان تلويزيون و سينما گفت: در تلويزيون با مخاطب وسيع سروكار داريم و براي ما بسيار لذتبخش است كه 60 ميليون بيننده هر شب برنامهي ما را دنبال ميكنند. اين درحالي است كه پرفروشترين فيلم سينما يك ميليون مخاطب دارد. البته هر كدام از اين رسانهها مزايا و معايبي دارند و همه ما هم در تئاتر، هم سينما و هم تلويزيون كار ميكنيم.
كارگردان سريال «نقطهچين» در پاسخ به اين پرسش كه آيا خود را به جاي شخصيتهايي گذاشتهايد كه بيرحمانه به سخره گرفتهايد اظهار كرد: هر انسان خصوصيات جغرافيايي، فيزيكي، شخصيتي و فرهنگي خاصي دارد و مشغول انجام حرفهيي است، موقعيت اجتماعي او در يك برنامهي تلويزيوني بايد تعريف شود و در هر سريالي كه تاكنون ساختهايم شخصيتهاي ما جايگاه و موقعيتي داشته است، حتي زماني كه «شبهاي برره» را ساختيم و داستان مجموعه در يك ناكجاآباد ميگذشت تلفنهايي به ما شد كه برخي از ويژگيهاي شخصيتهاي اين داستان تداعيكننده مواردي مانند لهجه منطقهي خاصي است.
*** مديري به شدت مراقب است
خشايار الوند نيز در اين زمينه گفت: مديري به شدت مراقب است كه بيننده ناراحت نشود بنابراين در انتخاب موقعيت شخصيتها دقت زيادي ميكند.
مديري نيز تاكيد كرد: از شخصيتهاي پر از تضاد و ناهنجاريهاي شخصيتي ميتوان كمدي خلق كرد در نتيجه شخصيتهاي اصلي ما اين خصوصيت را دارد، چرا كه شخصيتهاي خوب و پاك آدمهاي خندهداري نيستند.
خشايار الوند در اين باره گفت: در يكي از سريالها، مديري نقش خودش را بازي كرد اما عدهاي شاكي شدند.
مديري نيز تاكيد كرد: ما بايد بسيار مواظب باشيم كه در سريال ما به كسي برنخورد چون هر بيننده شأني دارد كه بايد به آن احترام گذاشته شود.
***علت قطع همكاري خود با پيمان قاسمخاني
اين كارگردان در پايان دربارهي علت قطع همكاري خود با پيمان قاسمخاني و حس شدن جاي خالي او در سريالهاي اخير مديري گفت: پيمان مشغلههايي داشت و مشكل زمان با ما پيدا كرد، چون نميتوانست همزمان با چند پروژه همكاري كند. او فردي بسيار دوستداشتني و اميدواريم هرچه زودتر با او همكاري كنيم چون جاي خالي او را حس ميكنيم.
نشست بررسي ويژگيهاي طنز در آثار مهران مديري از سوي دفتر طنز حوزهي هنري در قالب برنامهي «نور، صدا، دوربين، خنده» ساعت 16 و 30 با نمايش آثار مديري برگزار شد.
درحاشيه
ـ نمايش قسمتهايي از سريالهاي «شبهاي برره» و «مرد هزار چهره» حدود دو ساعت و نيم به طول انجاميد و اين نشست ساعت 19 برگزار شد.
ـ در حالي كه قرار بود پيمان قاسمخاني در اين نشست حضور داشته باشد به اين برنامه نيامد، الوند در توضيح علت غيبت قاسمخاني گفت خانم پيمان (بهاره رهنما) براي بازي در فيلمي به كيش رفته است. دختر او فردا امتحان دارند بنابراين پيمان خانه مانده است.