آگاه
کد خبر: ۴۹۱۴۳

حركت شاهزاده (۱)

از تاریخ


حركت قواى روسيه به فرماندهى ژنرال سيسيانف از گرجستان به سوى گنجه در رمضان سال ۱۲۱۸ ه.ق (اواخر پائيز يا اوايل زمستان ۱۱۸۲ ه.ش) در واقع آتش نخستين دوره جنگ هاى ايران و روس را كه ده سال به طول انجاميد، شعله ور كرد.

جوادخان قاجار، حاكم گنجه، بلافاصله پس از آگاهى يافتن از خروج نيروهاى سيسيانف از تفليس، خبر را براى دربار فتحعلى شاه فرستاد. فتحعلى شاه سپاهى را براى يارى رساندن به جوادخان مأمور كرد. اما راه چنان دور بود كه تنها چاپارى كه خبر حركت سپاه را از تهران آورده بود مجال ورود به قلعه گنجه را يافت و شهر به محاصره قواى روسيه درآمد.جوادخان قاجار مى بايست تا رسيدن قواى كمكى كه در راه بود مقاومت مى كرد.

چنانكه گزارش شده است او همين كار را هم كرد و حتى چند بار از قلعه خارج شد و «خود را پروانه وار به شعله و شرار توپ هاى آذرافشان» روس ها زد. اما جوادخان سرانجام به دليل همراهى نكردن ارامنه شهر و پيوستن آنان به سيسيانف شكست خورد. روس ها به داخل قلعه راه يافتند، گنجه را غارت كردند و بسيارى از مردم را كشتند. سيسيانف پس از فتح گنجه براى حاكمان ايروان و قره باغ پيام فرستاد كه اطاعت او را بپذيرند و قلعه هاى نظامى خود را در اختيار او قرار دهند. اين تحركات نشانه اى آشكار از تصميم روسيه به تصرف سرزمين هاى ايرانى قفقاز به شمار مى آمد.

• عباس ميرزا

بيگلربيگى (حاكم) ايروان در آن روزگار محمدخان قاجار بود. او پس از تصرف گنجه توسط ژنرال روس، گويا به تشويق دو تن ديگر از حكام محلى (جعفرقلى خان دنبلى و كلب على خان نخجوانى) به همكارى با روسيه متمايل شده بود و اين چيزى نبود كه از چشم شاه دور بماند. ورود شاهزاده عباس ميرزا، وليعهد فتحعلى شاه و نايب السلطنه او، به ماجراى جنگ هاى ايران و روس كه بعد تازه اى به آن داد، از اينجا آغاز شد. حوادث گنجه درست همزمان بود با سفر عباس ميرزا به خراسان براى سركوب طغيان نادر ميرزا افشار. او به فاصله اندكى پس از بازگشت از مشهد، به فرمان فتحعلى شاه عازم آذربايجان شد تا به اوضاع آشفته قفقاز سروسامانى دهد. عبدالرزاق مفتون دنبلى، مورخ رسمى دربار قاجار و نويسنده «مآثر سلطانيه»، در اين مورد مى نويسد: «به جهت نظام مملكت آذربايجان و تخليه صفحه ايروان از وجود اغيار و اصلاح مفاسد، شاهزاده آزاده، نواب نايب السلطنه و خلافه، شاهزاده عباس ميرزا را با سى هزار پياده و سواره مأمور به ايروان [كردند]... پس در اواخر شهر ذى الحجه الحرام [سال ۱۲۱۸ ه.ق مطابق آخر اسفند يا اول فروردين ۱۱۸۳ ه.ش.] موكب همايون به طالع سعد و فال ميمون به سمت آذربايجان در حركت آمد... [محمدخان (ايروانى) قاجار، بيگلربيگى ايروان] از استماع خبر نهضت شاهزاده، رعايا و احشام قرا و مضافات ايروان را كوچانيده، بعضى را به قلعه و برخى را به طرف بايزيد و وان روان كرد... ابواب قلعه را بر روى خود بسته، در پس حصار و ديوار نشستند و معتمدى از خود روانه تفليس ساخته، روسيه را به معاونت و استمداد خواسته، ترغيب به محاربه نايب السلطنه و وعده سپردن قلعه ايروان _بعد از غلبه بر لشكر ايران- نمود.» («مآثر سلطانيه» عبدالرزاق مفتون دنبلى؛ تصحيح و تحشيه غلامحسين زرگرى نژاد)خط اصلى داستان را در ذهن نگه داريد تا حاشيه كوچكى برويم. دنبلى آنجا كه حركت عباس ميرزا را به سوى آذربايجان روايت مى كند، در مورد عبور سپاه از «مزارع و مواشى» توضيحاتى مى دهد كه براى آشنايى با شيوه قديمى حكومت در ايران بسيار روشنگر است.

توضيحات دنبلى در واقع در تمجيد از رعيت نوازى عباس ميرزا است و بر اين نكته دلالت دارد كه شاهزاده قاجار سپاهيان خود را از تباه كردن كشتزارها و تاراج دارايى مردمانى كه در مسير حركت منزل داشتند، منع كرده است.

اما همين توضيح نشان مى دهد كه عبور بى مزاحمت سپاه عباس ميرزا، يك مورد استثنايى و شايسته اشاره و تحسين تلقى مى شده است.دنبلى مى نويسد: «چون نايب السلطنه (عباس ميرزا) همت به رفاه حال رعيت و زيردستان مى گماشت و وزير ظلم سوز عدل اندوز، شيوه رعيت نوازى پيشنهاد خاطر داشت، با اينكه در منازل و مراحل، گذر سپاه تا ولايت ايروان همه جا بر مزارع و مواشى بود، از بأس (سختگيرى) و سطوت (بزرگى و اقتدار) ملوكانه زراعات و اموال هر ولايت از لشكر قيامت اثر مصون ماند و از هيبت و سياست كسى را ياراى آن نبود كه ميشى از درويشى برد يا بى ترحمى خوشه گندمى در زير سم ستورى تلف كند».

در آينده خواهيم ديد كه همين شيوه «قيامت اثر» عبور مأموران حكومت از مناطق مسكونى، چه كابوس عظيمى براى مردمان بيچاره اين سرزمين بوده است و چطور باعث شد هر جا مسير عبور مرتبى ايجاد مى شد، روستائيان از اطراف آن به جاهاى صعب العبور بكوچند تا از بلاى «حكومت» در امان بمانند.

• رويارويى
بر سر روايت اصلى بازگرديم. عباس ميرزا ابتدا براى حاكم ايروان پيام فرستاد كه براى عرض بندگى و اطاعت نزد او برود، اما چنانكه ديديم محمدخان دعوت او را نپذيرفت، به قلعه ايروان شتافت و موضع گرفت. اين بود كه عباس ميرزا روز چهاردهم صفر ۱۲۱۹ ه.ق از تبريز به سوى ايروان روانه شد. از سوى ديگر ژنرال روس كه درخواست يارى و وعده اطاعت محمدخان ايروانى را دريافت كرده بود، خود را براى حركت به سوى ايروان آماده كرد.

سپاه عباس ميرزا با رسيدن به قلعه ايروان، آنجا را به محاصره در آورد و چندى بعد قواى روس نيز به آنجا رسيد. برخورد دو سپاه نخستين رويارويى مستقيم عباس ميرزا با روس ها بود كه در شماره بعد از آن ياد خواهيم كرد.
امید پارسانژاد، روزنامه شرق

ارسال نظرات
خط داغ