نخستین مانع تراشی آمریکا
سید رحیم لاری
هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه آمریکا، درست یک روز بعد از تحویل نامه ایران به یوکیا آمانو، مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی، نخستین واکنش آمریکا نسبت به توافقنامه تهران را اعلام کرد. او در شانگهای چین به خبرنگاران گفت؛ «ما به تفصیل در مورد اشکالات پیشنهاد اتمی اخیر ایران که در نامه این کشور به آژانس بین المللی انرژی هسته ای نوشته شده است بحث کردیم. در این نامه نواقصی وجود دارد که به نگرانی های جامعه جهانی پاسخ نمی دهد».
آژانس بین المللی انرژی اتمی یک روز قبل از این سخنان و بعد از دریافت نامه ایران، نسخه ای از آن را در اختیار آمریکا قرار داد و دولت آمریکا نیز اعلام کرد که در طی چند روز آینده به این نامه پاسخ خواهد داد، اما اظهارات کلینتون نشان داد که آمریکا پاسخ خود را از قبل آماده کرده بود و برای بیان آن نیازی به چند روز ندارد.
کلینتون یکی از نقائص وارد بر طرح مبادله سوخت اتمی برای ایران در خاک ترکیه را این امر دانست که با وجود این طرح، ایران همچنان بر ادامه غنیسازی اورانیوم در خاک خود و در سطحی بالا اصرار میورزد. علاوه بر این، یکی از دیپلماتهای غربی نیز به زمان تحویل سوخت مورد نیاز رآکتور تحقیقاتی تهران اشاره کرد و گفت؛ «این توافقنامه عملی نیست زیرا در آن تنها یک سال برای تهیه سوخت و تحویل آن به ایران زمان داده شده است. در حالی که زمان بیشتری برای این کار لازم است».
با یک بررسی اولیه از این سخنان معلوم می شود که این ایراد و اشکالها بیشتر از ذکر نواقصی در توافقنامه تهران، مانع تراشی از سوی آمریکا و دیپلماتهای غربی بر سر توافق تهران است، چرا که نه ادامه غنی سازی نقصی بر توافقنامه تهران است و نه مدت یک سال ذکر شده در آن.
با توجه به بند یک توافقنامه تهران، فعالیتهای غنی سازی به عنوان حق جمهوری اسلامی برای استفاده صلح آمیز انرژی هسته ای مورد تایید سه کشور قرار گرفته که در نتیجه توافقنامه بر اساس این چارچوب تنظیم شده و ادامه غنی سازی در ایران نقصی بر آن نیست.
علاوه بر این، قطعنامه های شورای امنیت علیه ایران و تاکید آنها بر تعلیق غنی سازی مسئله ای خارج از توافقنامه تهران است و نمی توان بر اساس آن قطعنامه ها در مورد این توافقنامه قضاوت کرد. مسئله مدت زمان تحویل سوخت موضوعی مربوط به فرایند تبادل سوخت مذکور در بندهای 6 و 7 توافقنامه است. در جمله آخر بند 7 ذکر شده؛ «گروه وين نيز مطابق همين توافقنامه در طول يک سال 120 کيلوگرم مواد مورد نياز راکتور تحقيقاتي تهران را به ايران تحويل مي دهد».
این مدت زمان از موارد فنی است که به صورت طبیعی در فرایند مذاکرات با گروه وین (آمريکا، روسيه، فرانسه و آژانس) قابل بحث و تجدید نظر می باشد. با توجه به این موارد می توان گفت که واکنش سریع کلینتون به نامه ایران و نواقص مورد نظر وی بیشتر مانع تراشی بر سر اجرایی شدن توافقنامه تهران بوده و اهداف سیاسی را دنبال می کند تا آن که بیانگر نواقصی بر توافقنامه تهران باشد.
اهداف آمریکا از مانع تراشی بر سر راه توافقنامه تهران از دو جهت قابل ذکر است. نخست آن که، آمریکا از هم اکنون و قبل از فرایند گفت و گو بین ایران و گروه وین به دنبال انگشت گذاشتن بر اصل غنی سازی در خاک ایران است تا آن که تعلیق کامل غنی سازی پیش شرطی بر این گفت و گوها شود.
به عبارت دیگر، آمریکا قصد دارد تا به هر نحو ممکن بند یک توافقنامه و تایید حق ایران بر چرخه سوخت و از جمله غنی سازی را مخدوش کند تا آن که توافقنامه تهران در چارچوب قطعنامه های تحریمی شورای امنیت قرار بگیرد.
عدم موافقت تهران با این پیش شرط باعث می شود تا آمریکا ایران را بر سر دو راهی قطعنامه تحریم یا مذاکره بر سر توافقنامه با این پیش شرط قرار دهد. روشن است که ایران باید بر کلیت توافقنامه و از جمله بند یک آن تاکید کرده و ترکیه و برزیل را به عنوان دیگر امضاء کنندگان توافقنامه و متعهدان به آن وارد بازی گفت و گوها کند. در این صورت است که گروه وین یا طرف دیگر گفت و گوها یا باید کلیت توافقنامه را بپذیرد یا آن که از قبول گفت و گو طفره رود که این نتیجه از لحاظ دیپلماسی عمومی به نفع ایران خواهد بود.
دومین هدف آمریکا از بیان این ایرادها بر توافقنامه به فرایند زمانی در پیش رو مربوط می شود که این امر از تعجیل کلینتون در پاسخ به نامه ایران معلوم می شود. آمریکا به موازات توافقنامه تهران و روند گفت و گوهای ایران با گروه وین، مراحل صدور قطعنامه علیه ایران را نیز دنبال می کند.
به نظر می رسد که روند هر یک از این دو جریان بر علیه دیگری است به گونه ای که پیشرفت در هر کدام باعث کند شدن دیگری و حتی لغو آن خواهد شد. به عبارت دیگر، پیشرفت در زمینه توافقنامه تهران و رسیدن ایران و گروه وین به ساز و کاری معین، روند صدور توافقنامه را مختل می کند چرا که توافق با گروه وین به معنای پیشرفت در مسیر حل و فصل دیپلماتیک پرونده هسته ای ایران بوده و قطعنامه تحریم به معنای نقض چنین مسیری است.
واکنش عجولانه کلینتون به نامه ایران نشان دهنده آن است که آمریکا قصد دارد از همین ابتدای کار با مانع تراشی بر سر راه توافقنامه روند آن را کند کرده تا آن که جریان قطعنامه به مسیر خود ادامه دهد. این روند باعث می شود تا به تردید ها بر سر نتیجه بخش بودن توافقنامه دامن زده و به جریان قطعنامه سرعت ببخشد. آمریکا در این بازی از قطعنامه به منظور اهرم فشار بر ایران استفاده می کند تا آن که یا گفت و گوهای وین در قالب پیش شرطهای مورد نظرش انجام شود یا آن که راهی جز تصویب قطعنامه برای اعضای شورای امنیت باقی نماند.
روشن است که ایران باید در برابر این بازی آمریکا و بدون توجه به فرایند قطعنامه، به فرایند توافقنامه سرعت ببخشد چرا که هر گام این فرایند به منزله سنگی در راه صدور قطعنامه خواهد بود. علاوه بر این، ایران با سرعت بخشیدن به توافقنامه می تواند نتیجه بخش بودن راه حل دیپلماتیک را برای کشورهایی چون چین و سه عضو غیر دائم شورای امنیت؛ ترکیه، برزیل و لبنان ثابت کند تا آن که این کشورها برای تاکید بر این راه حل فضای مناسب داشته باشند.
دو فرایند توافقنامه تهران و صدور قطعنامه بازیهای دو گانه ایران و آمریکا هستند که زمان و تاکتیکهای مناسب می تواند یکی را از دیگری جلو انداخته و تاثیرگذار بر دیگری باشد. آمریکا اکنون با مانع تراشی بر سر بازی ایران سعی در جلو انداختن بازی خود را دارد و باید دید که ایران تا چه میزان خواهد توانست بازی خود را پیش برد